Adhyaya 5
Prahlāda Rejects Demonic Diplomacy and Proclaims Navadhā Bhakti
ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਨੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰ੍ਯ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੰਡ ਅਤੇ ਅਮਰਕ ਨੂੰ ਅਸੁਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਬਣਾਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਭਗਤੀਮਾਨ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੁਕੁਲ ਭੇਜਿਆ। ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੇ ਅਰਥਨੀਤੀ ਦੇ ਪਾਠ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਮਿੱਤਰ‑ਸ਼ਤਰੂ ਦੇ ਦ੍ਵੈਤ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ‘ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਵਿਦਿਆ’ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਘਰ‑ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਭਰੀ ਗੁੱਥ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ‑ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵੈਸ਼ਨਵ ‘ਦੂਸ਼ਣ’ ਦੇ ਸ਼ੱਕ ਨਾਲ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਕੜੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਗਵਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਸਮਝਾਂਦਾ ਹੈ—ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੀ ਵੈਰ‑ਮੈਤਰੀ ਬਣਾਂਦੀ ਹੈ; ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵੱਲ ਉਸਦਾ ਆਕਰਸ਼ਣ ਚੁੰਬਕ ਵੱਲ ਲੋਹੇ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਧਰਮ‑ਅਰਥ‑ਕਾਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੋਰ ਤੀਖੀ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਮੁੜ ਪਿਤਾ ਅੱਗੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨਵਧਾ‑ਭਕਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਵਾਰ‑ਵਾਰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸਭ ਨਾਕਾਮ; ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਵਰੁਣ‑ਪਾਸ਼ ਵਰਗੇ ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਮੁੜ ਦਿਮਾਗੀ ਘੜਤ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਗਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਵਧਣ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीनारद उवाच पौरोहित्याय भगवान्वृत: काव्य: किलासुरै: । षण्डामर्कौ सुतौ तस्य दैत्यराजगृहान्तिके ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਪੌਰੋਹਿਤ੍ਯ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਕਾਵ੍ਯ (ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰ੍ਯ) ਨੂੰ ਵਰਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੰਡ ਅਤੇ ਅਮਰਕ ਦੈਤ੍ਯਰਾਜ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦੇ ਮਹਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
Verse 2
तौ राज्ञा प्रापितं बालं प्रह्लादं नयकोविदम् । पाठयामासतु: पाठ्यानन्यांश्चासुरबालकान् ॥ २ ॥
ਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੇ ਗਏ ਨੀਤੀ-ਨਿਪੁਣ ਬਾਲਕ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹੋਰ ਅਸੁਰ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਲੇ ਵਿੱਚ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 3
यत्तत्र गुरुणा प्रोक्तं शुश्रुवेऽनुपपाठ च । न साधु मनसा मेने स्वपरासद्ग्रहाश्रयम् ॥ ३ ॥
ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਜੋ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੇ ਅਰਥਨੀਤੀ ਸਿਖਾਈ, ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਸੁਣੀ ਤੇ ਦੁਹਰਾਈ ਵੀ; ਪਰ ‘ਇਹ ਆਪਣਾ, ਉਹ ਪਰਾਇਆ’ ਵਾਲੀ ਮਿੱਤਰ-ਸ਼ਤਰੂ ਧਾਰਣਾ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਉਹ ਸੋਚ ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਨਾ ਲੱਗੀ।
Verse 4
एकदासुरराट् पुत्रमङ्कमारोप्य पाण्डव । पप्रच्छ कथ्यतां वत्स मन्यते साधु यद्भवान् ॥ ४ ॥
ਹੇ ਪਾਂਡਵ (ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ), ਇਕ ਵਾਰ ਅਸੁਰਰਾਜ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ—ਵਤਸ, ਗੁਰੂਆਂ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਕੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ?
Verse 5
श्रीप्रह्लाद उवाच तत्साधु मन्येऽसुरवर्य देहिनां सदा समुद्विग्नधियामसद्ग्रहात् । हित्वात्मपातं गृहमन्धकूपं वनं गतो यद्धरिमाश्रयेत ॥ ५ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਅਸੁਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਅਸਤਿ-ਰਹਿਤ ਆਸਕਤੀ ਕਾਰਨ ਸਦਾ ਚਿੰਤਾਗ੍ਰਸਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਆਤਮ-ਪਤਨ ਦਾ ਅੰਧ ਕੂਆਂ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਵਨ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ—ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 6
श्रीनारद उवाच श्रुत्वा पुत्रगिरो दैत्य: परपक्षसमाहिता: । जहास बुद्धिर्बालानां भिद्यते परबुद्धिभि: ॥ ६ ॥
ਸ੍ਰੀ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਭਕਤੀ-ਮਾਰਗ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵੈਰੀ ਪੱਖ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਸਨ, ਦੈਤ ਰਾਜ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਹੱਸ ਪਿਆ ਤੇ ਬੋਲਿਆ—“ਵੈਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।”
Verse 7
सम्यग्विधार्यतां बालो गुरुगेहे द्विजातिभि: । विष्णुपक्षै: प्रतिच्छन्नैर्न भिद्येतास्य धीर्यथा ॥ ७ ॥
ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—“ਇਸ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਦਵਿਜਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਪੂਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੁ-ਪੱਖੀ ਵੈਸ਼ਨਵ ਇਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਨਾ ਮੋੜ ਸਕਣ।”
Verse 8
गृहमानीतमाहूय प्रह्रादं दैत्ययाजका: । प्रशस्य श्लक्ष्णया वाचा समपृच्छन्त सामभि: ॥ ८ ॥
ਜਦੋਂ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦੇ ਸੇਵਕ ਬਾਲਕ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਗੁਰੂਕੁਲ ਵਾਪਸ ਲਿਆਏ, ਤਾਂ ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਸ਼ੰਡ ਅਤੇ ਅਮਰਕ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ। ਨਰਮ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਸਨੇਹ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ।
Verse 9
वत्स प्रह्राद भद्रं ते सत्यं कथय मा मृषा । बालानति कुतस्तुभ्यमेष बुद्धिविपर्यय: ॥ ९ ॥
“ਵਤਸ ਪ੍ਰਹਲਾਦ, ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਝੂਠ ਨਾ ਬੋਲ; ਸੱਚ ਹੀ ਦੱਸ। ਇਹ ਹੋਰ ਬੱਚੇ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਨਹੀਂ; ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਉਲਟੀ ਬੁੱਧੀ ਕਿੱਥੋਂ ਆਈ? ਕਿਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ?”
Verse 10
बुद्धिभेद: परकृत उताहो ते स्वतोऽभवत् । भण्यतां श्रोतुकामानां गुरूणां कुलनन्दन ॥ १० ॥
“ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਭੇਦ ਵੈਰੀਆਂ ਨੇ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ ਜਾਂ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹੋਇਆ? ਹੇ ਕੁਲ-ਨੰਦਨ, ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਗੁਰੂ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਉਤਸੁਕ ਹਾਂ; ਸੱਚ ਦੱਸ।”
Verse 11
श्रीप्रह्राद उवाच पर: स्वश्चेत्यसद्ग्राह: पुंसां यन्मायया कृत: । विमोहितधियां दृष्टस्तस्मै भगवते नम: ॥ ११ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਬੋਲੇ—ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ‘ਪਰਾਇਆ’ ਤੇ ‘ਆਪਣਾ’ ਦਾ ਝੂਠਾ ਭੇਦ ਬਣਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।
Verse 12
स यदानुव्रत: पुंसां पशुबुद्धिर्विभिद्यते । अन्य एष तथान्योऽहमिति भेदगतासती ॥ १२ ॥
ਜਦੋਂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਦੀ ਪਸ਼ੂ-ਬੁੱਧੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਉਹ ਹੋਰ ਹੈ, ਮੈਂ ਹੋਰ ਹਾਂ’ ਵਾਲਾ ਝੂਠਾ ਭੇਦ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਭ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਿੱਤ ਸੇਵਕ ਹਾਂ।
Verse 13
स एष आत्मा स्वपरेत्यबुद्धिभि- र्दुरत्ययानुक्रमणो निरूप्यते । मुह्यन्ति यद्वर्त्मनि वेदवादिनो ब्रह्मादयो ह्येष भिनत्ति मे मतिम् ॥ १३ ॥
ਜੋ ਸਦਾ ‘ਦੁਸ਼ਮਣ’ ਤੇ ‘ਮਿੱਤਰ’ ਦੇ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ। ਵੇਦ-ਵਿਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਵੀ ਕਦੇ ਭਗਤੀ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਇਹ ਹਾਲਤ ਬਣਾਈ, ਉਸੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕਹੇ ‘ਦੁਸ਼ਮਣ’ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੋਵਾਂ।
Verse 14
यथा भ्राम्यत्ययो ब्रह्मन् स्वयमाकर्षसन्निधौ । तथा मे भिद्यते चेतश्चक्रपाणेर्यदृच्छया ॥ १४ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਧਿਆਪਕੋ, ਜਿਵੇਂ ਚੁੰਬਕ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੋਹਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਚਿੱਤ ਚੱਕਰਧਾਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਹੀਂ।
Verse 15
श्रीनारद उवाच एतावद्ब्राह्मणायोक्त्वा विरराम महामति: । तं सन्निभर्त्स्य कुपित: सुदीनो राजसेवक: ॥ १५ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਤਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ਮਹਾਮਤੀ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਦ ਰਾਜ ਦੇ ਸੇਵਕ ਉਹ তথਾਕਥਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਸਨੂੰ ਡਾਂਟ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਖਿੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲੇ।
Verse 16
आनीयतामरे वेत्रमस्माकमयशस्कर: । कुलाङ्गारस्य दुर्बुद्धेश्चतुर्थोऽस्योदितो दम: ॥ १६ ॥
ਮੇਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਡੰਡਾ ਲਿਆਓ। ਇਹ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਸਾਡਾ ਨਾਮ ਤੇ ਯਸ਼ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੰਦੀ ਬੁੱਧੀ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦੈਤ ਕੁਲ ਦਾ ਕੁਲਾਂਗਾਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੁਣ ਇਸ ਨੂੰ ਚੌਥੇ ਉਪਾਅ—ਦੰਡ—ਨਾਲ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 17
दैतेयचन्दनवने जातोऽयं कण्टकद्रुम: । यन्मूलोन्मूलपरशोर्विष्णोर्नालायितोऽर्भक: ॥ १७ ॥
ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਚੰਦਨ-ਵਣ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਕਾਂਟੇਦਾਰ ਦਰੱਖ਼ਤ ਵਾਂਗ ਜੰਮਿਆ ਹੈ। ਚੰਦਨ ਕੱਟਣ ਲਈ ਕੁਹਾੜੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਕੁਹਾੜੀ ਦਾ ਹੱਥਾ ਕਾਂਟੇਦਾਰ ਦਰੱਖ਼ਤ ਦੀ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਦੈਤ ਕੁਲ ਦੇ ਚੰਦਨ-ਵਣ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਵਾਲੀ ਕੁਹਾੜੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹਨ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਉਸ ਕੁਹਾੜੀ ਦਾ ਹੱਥਾ ਹੈ।
Verse 18
इति तं विविधोपायैर्भीषयंस्तर्जनादिभि: । प्रह्रादं ग्राहयामास त्रिवर्गस्योपपादनम् ॥ १८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਸ਼ੰਡ ਅਤੇ ਅਮਰਕ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ, ਡਾਂਟ-ਧਮਕੀ ਤੇ ਡਰ ਦਿਖਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ—ਇਹ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਦੇ ਮਾਰਗ ਸਿਖਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 19
तत एनं गुरुर्ज्ञात्वा ज्ञातज्ञेयचतुष्टयम् । दैत्येन्द्रं दर्शयामास मातृमृष्टमलङ्कृतम् ॥ १९ ॥
ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਸ਼ੰਡ ਅਤੇ ਅਮਰਕ ਨੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਸਾਮ, ਦਾਨ, ਭੇਦ ਅਤੇ ਦੰਡ—ਇਹ ਚਾਰ ਨੀਤੀਆਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਲੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਦਿਨ, ਮਾਂ ਨੇ ਆਪ ਨ੍ਹਲਾ ਕੇ ਸਜਾ-ਸੰਵਾਰ ਕੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਬੱਚਾ ਉਹ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 20
पादयो: पतितं बालं प्रतिनन्द्याशिषासुर: । परिष्वज्य चिरं दोर्भ्यां परमामाप निर्वृतिम् ॥ २० ॥
ਜਦੋਂ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਬੱਚਾ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਨੇਹੀ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਉਸ ਨੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਗਲੇ ਲਾਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪਰਮ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 21
आरोप्याङ्कमवघ्राय मूर्धन्यश्रुकलाम्बुभि: । आसिञ्चन् विकसद्वक्त्रमिदमाह युधिष्ठिर ॥ २१ ॥
ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਨੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਸੁੰਘਿਆ। ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਅੰਸੂ ਵਹਿ ਕੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਖਿੜੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਭਿਗੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਇਉਂ ਕਿਹਾ।
Verse 22
हिरण्यकशिपुरुवाच प्रह्रादानूच्यतां तात स्वधीतं किञ्चिदुत्तमम् । कालेनैतावतायुष्मन् यदशिक्षद्गुरोर्भवान् ॥ २२ ॥
ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪ੍ਰਹਲਾਦ, ਪੁੱਤਰ, ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ! ਗੁਰੂਆਂ ਤੋਂ ਤੂੰ ਇੰਨਾ ਸਮਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਸੁਣਿਆ ਤੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਲੱਗੇ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।
Verse 23
श्रीप्रह्राद उवाच श्रवणं कीर्तनं विष्णो: स्मरणं पादसेवनम् । अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम् ॥ २३ ॥ इति पुंसार्पिता विष्णौ भक्तिश्चेन्नवलक्षणा । क्रियेत भगवत्यद्धा तन्मन्येऽधीतमुत्तमम् ॥ २४ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ, ਕੀਰਤਨ, ਸਿਮਰਨ, ਪਾਦ-ਸੇਵਨ; ਅਰਚਨ, ਵੰਦਨ, ਦਾਸ੍ਯ, ਸਖ੍ਯ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਨਿਵੇਦਨ—ਇਹ ਨੌਂ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੀ ਭਕਤੀ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਭਕਤੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸੇ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਵਿਦਿਆ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।
Verse 24
श्रीप्रह्राद उवाच श्रवणं कीर्तनं विष्णो: स्मरणं पादसेवनम् । अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम् ॥ २३ ॥ इति पुंसार्पिता विष्णौ भक्तिश्चेन्नवलक्षणा । क्रियेत भगवत्यद्धा तन्मन्येऽधीतमुत्तमम् ॥ २४ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ, ਕੀਰਤਨ, ਸਿਮਰਨ, ਪਾਦ-ਸੇਵਨ; ਅਰਚਨ, ਵੰਦਨ, ਦਾਸ੍ਯ, ਸਖ੍ਯ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਨਿਵੇਦਨ—ਇਹ ਨੌਂ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੀ ਭਕਤੀ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਭਕਤੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸੇ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਵਿਦਿਆ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।
Verse 25
निशम्यैतत्सुतवचो हिरण्यकशिपुस्तदा । गुरुपुत्रमुवाचेदं रुषा प्रस्फुरिताधर: ॥ २५ ॥
ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਹੋਠ ਕੰਬ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੰਡ ਨੂੰ ਇਉਂ ਕਿਹਾ।
Verse 26
ब्रह्मबन्धो किमेतत्ते विपक्षं श्रयतासता । असारं ग्राहितो बालो मामनादृत्य दुर्मते ॥ २६ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਬੰਧੂ! ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਪੱਖ ਲਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਦੁਰਮਤੀ, ਤੂੰ ਇਸ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਇਹ ਬੇਕਾਰ ਸਿੱਖਿਆ ਕਿਉਂ ਦਿੱਤੀ?
Verse 27
सन्ति ह्यसाधवो लोके दुर्मैत्राश्छद्मवेषिण: । तेषामुदेत्यघं काले रोग: पातकिनामिव ॥ २७ ॥
ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਮਿੱਤਰ ਹਨ ਜੋ ਸਾਧੂ ਦਾ ਭੇਸ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰੋਗ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਪ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 28
श्रीगुरुपुत्र उवाच न मत्प्रणीतं न परप्रणीतं सुतो वदत्येष तवेन्द्रशत्रो । नैसर्गिकीयं मतिरस्य राजन् नियच्छ मन्युं कददा: स्म मा न: ॥ २८ ॥
ਗੁਰੂਪੁੱਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਵੈਰੀ! ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਜੋ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਮੈਂ ਸਿਖਾਇਆ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ। ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਗੁੱਸਾ ਛੱਡੋ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਦਿਓ।
Verse 29
श्रीनारद उवाच गुरुणैवं प्रतिप्रोक्तो भूय आहासुर: सुतम् । न चेद्गुरुमुखीयं ते कुतोऽभद्रासती मति: ॥ २९ ॥
ਸ੍ਰੀ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਗੁਰੂ ਦੇ ਅਜਿਹਾ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਅਸੁਰ ਨੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਜੇ ਤੂੰ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਲਈ, ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਮੰਦੀ ਬੁੱਧੀ ਕਿੱਥੋਂ ਮਿਲੀ?'
Verse 30
श्रीप्रह्राद उवाच मतिर्न कृष्णे परत: स्वतो वा मिथोऽभिपद्येत गृहव्रतानाम् । अदान्तगोभिर्विशतां तमिस्रं पुन: पुनश्चर्वितचर्वणानाम् ॥ ३० ॥
ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਘਰੇਲੂ ਸੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਗੁਲਾਮ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਉਹ ਚੱਬੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਹੀ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਚੱਬਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 31
न ते विदु: स्वार्थगतिं हि विष्णुं दुराशया ये बहिरर्थमानिन: । अन्धा यथान्धैरुपनीयमाना- स्तेऽपीशतन्त्र्यामुरुदाम्नि बद्धा: ॥ ३१ ॥
ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਬਾਹਰੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਸਲੀ ਮਕਸਦ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਲੋਕ ਦੂਜੇ ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਕੇ ਟੋਏ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 32
नैषां मतिस्तावदुरुक्रमाङ्घ्रिं स्पृशत्यनर्थापगमो यदर्थ: । महीयसां पादरजोऽभिषेकं निष्किञ्चनानां न वृणीत यावत् ॥ ३२ ॥
ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਭਗਤ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਲਗਾਉਂਦਾ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸਦਾ ਮਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜ ਸਕਦਾ।
Verse 33
इत्युक्त्वोपरतं पुत्रं हिरण्यकशिपू रुषा । अन्धीकृतात्मा स्वोत्सङ्गान्निरस्यत महीतले ॥ ३३ ॥
ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਦੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗੋਦੀ ਵਿੱਚੋਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 34
आहामर्षरुषाविष्ट: कषायीभूतलोचन: । वध्यतामाश्वयं वध्यो नि:सारयत नैर्ऋताः ॥ ३४ ॥
ਪਿਘਲੇ ਹੋਏ ਤਾਂਬੇ ਵਰਗੀਆਂ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੂ ਨੇ ਰਾਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: 'ਇਸ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਲੈ ਜਾਓ ਅਤੇ ਮਾਰ ਦਿਓ! ਇਹ ਮਾਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ!'
Verse 35
अयं मे भ्रातृहा सोऽयं हित्वा स्वान् सुहृदोऽधम: । पितृव्यहन्तु: पादौ यो विष्णोर्दासवदर्चति ॥ ३५ ॥
ਇਹ ਮੁੰਡਾ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦਾ ਕਾਤਲ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਨੌਕਰ ਵਾਂਗ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 36
विष्णोर्वा साध्वसौ किं नु करिष्यत्यसमञ्जस: । सौहृदं दुस्त्यजं पित्रोरहाद्य: पञ्चहायन: ॥ ३६ ॥
ਹਾਲਾਂਕਿ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਸਿਰਫ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸਨੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀ ਚੰਗਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰੇਗਾ।
Verse 37
परोऽप्यपत्यं हितकृद्यथौषधं स्वदेहजोऽप्यामयवत्सुतोऽहित: । छिन्द्यात्तदङ्गं यदुतात्मनोऽहितं शेषं सुखं जीवति यद्विवर्जनात् ॥ ३७ ॥
ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਜੜੀ-ਬੂਟੀ ਬੇਗਾਨੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੰਭਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਭਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬੇਗਾਨਾ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਪਰ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਜੇਕਰ ਰੋਗ ਵਾਂਗ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਅੰਗ ਵਾਂਗ ਕੱਟ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਤਿਆਗਣ ਨਾਲ ਬਾਕੀ ਸਰੀਰ ਸੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 38
सर्वैरुपायैर्हन्तव्य: सम्भोजशयनासनै: । सुहृल्लिङ्गधर: शत्रुर्मुनेर्दुष्टमिवेन्द्रियम् ॥ ३८ ॥
ਜਿਵੇਂ ਬੇਕਾਬੂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਸਾਧੂ ਦੀਆਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਦੋਸਤ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਖਾਂਦੇ, ਸੌਂਦੇ ਜਾਂ ਬੈਠਦੇ ਸਮੇਂ, ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 39
नैऋर्तास्ते समादिष्टा भर्त्रा वै शूलपाणय: । तिग्मदंष्ट्रकरालास्यास्ताम्रश्मश्रुशिरोरुहा: ॥ ३९ ॥ नदन्तो भैरवं नादं छिन्धि भिन्धीति वादिन: । आसीनं चाहनञ्शूलै: प्रह्रादं सर्वमर्मसु ॥ ४० ॥
ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੂ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਰਾਕਸ਼ਸ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੰਦ ਤਿੱਖੇ, ਚਿਹਰੇ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਵਾਲ ਤੇ ਦਾੜ੍ਹੀ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਰੰਗ ਦੇ ਸਨ।
Verse 40
नैऋर्तास्ते समादिष्टा भर्त्रा वै शूलपाणय: । तिग्मदंष्ट्रकरालास्यास्ताम्रश्मश्रुशिरोरुहा: ॥ ३९ ॥ नदन्तो भैरवं नादं छिन्धि भिन्धीति वादिन: । आसीनं चाहनञ्शूलै: प्रह्रादं सर्वमर्मसु ॥ ४० ॥
ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਗਰਜਦੇ ਹੋਏ "ਵੱਢੋ! ਮਾਰੋ!" ਚੀਕਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਬੈਠੇ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਦੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਅੰਗਾਂ 'ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 41
परे ब्रह्मण्यनिर्देश्ये भगवत्यखिलात्मनि । युक्तात्मन्यफला आसन्नपुण्यस्येव सत्क्रिया: ॥ ४१ ॥
ਜੋ ਪਰਮ, ਅਵਰਨਣਯ, ਅਖਿਲ-ਆਤਮਾ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਤਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵੀ ਫਲ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਮਹਾਰਾਜ ਉੱਤੇ ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਬੇਅਸਰ ਰਹੇ; ਉਹ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਧਿਆਨ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸੀ।
Verse 42
प्रयासेऽपहते तस्मिन्दैत्येन्द्र: परिशङ्कित: । चकार तद्वधोपायान्निर्बन्धेन युधिष्ठिर ॥ ४२ ॥
ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਜਦੋਂ ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜਤਨ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਗਏ, ਤਦੋਂ ਦੈਤ-ਰਾਜ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਡਰ ਕੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਹੋਰ ਉਪਾਅ ਜ਼ਿੱਦ ਨਾਲ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ।
Verse 43
दिग्गजैर्दन्दशूकेन्द्रैरभिचारावपातनै: । मायाभि: सन्निरोधैश्च गरदानैरभोजनै: । हिमवाय्वग्निसलिलै: पर्वताक्रमणैरपि ॥ ४३ ॥ न शशाक यदा हन्तुमपापमसुर: सुतम् । चिन्तां दीर्घतमां प्राप्तस्तत्कर्तुं नाभ्यपद्यत ॥ ४४ ॥
ਵੱਡੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਰੌਂਦਵਾਕੇ, ਡਰਾਉਣੇ ਸੱਪਾਂ ਵਿਚ ਸੁੱਟਕੇ, ਅਭਿਚਾਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਡਿਗਾ ਕੇ, ਮਾਇਆਵੀ ਚਾਲਾਂ ਨਾਲ, ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇ, ਭੁੱਖਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਕੜੀ ਠੰਢ-ਹਵਾ-ਅੱਗ-ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ, ਜਾਂ ਭਾਰੀ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਕੁਚਲ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਅਸੁਰ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਲੰਮੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੇ।
Verse 44
दिग्गजैर्दन्दशूकेन्द्रैरभिचारावपातनै: । मायाभि: सन्निरोधैश्च गरदानैरभोजनै: । हिमवाय्वग्निसलिलै: पर्वताक्रमणैरपि ॥ ४३ ॥ न शशाक यदा हन्तुमपापमसुर: सुतम् । चिन्तां दीर्घतमां प्राप्तस्तत्कर्तुं नाभ्यपद्यत ॥ ४४ ॥
ਵੱਡੇ ਹਾਥੀ, ਡਰਾਉਣੇ ਸੱਪ, ਅਭਿਚਾਰ ਤੇ ਡਿਗਾਉਣਾ, ਮਾਇਆ ਤੇ ਕੈਦ, ਜ਼ਹਿਰ ਤੇ ਭੁੱਖ, ਠੰਢ-ਹਵਾ-ਅੱਗ-ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਪ੍ਰਹਾਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨਾਲ ਵੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਸੁਰ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਨਾ ਸਕਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਲੰਮੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਕੀ ਕਰੇ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ।
Verse 45
एष मे बह्वसाधूक्तो वधोपायाश्च निर्मिता: । तैस्तैर्द्रोहैरसद्धर्मैर्मुक्त: स्वेनैव तेजसा ॥ ४५ ॥
ਮੈਂ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਅਸਾਧੂ ਬੋਲ ਕਹੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਕਈ ਉਪਾਅ ਬਣਾਏ; ਪਰ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਧੋਖੇਭਰੇ, ਅਧਰਮੀ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਬਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਾ ਹੋਇਆ।
Verse 46
वर्तमानोऽविदूरे वै बालोऽप्यजडधीरयम् । न विस्मरति मेऽनार्यं शुन: शेप इव प्रभु: ॥ ४६ ॥
ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਡਰ ਹੈ। ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਪੂਛ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦਾ।
Verse 47
अप्रमेयानुभावोऽयमकुतश्चिद्भयोऽमर: । नूनमेतद्विरोधेन मृत्युर्मे भविता न वा ॥ ४७ ॥
ਮੈਂ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਲੜਕੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਬੇਅੰਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੇਰੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਜ਼ਾ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ। ਉਹ ਅਮਰ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਉਸ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਕਾਰਨ, ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ।
Verse 48
इति तच्चिन्तया किञ्चिन्म्लानश्रियमधोमुखम् । षण्डामर्कावौशनसौ विविक्त इति होचतु: ॥ ४८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦਿਆਂ ਦੈਂਤ ਰਾਜਾ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਥੱਲੇ ਵੱਲ ਸੀ। ਫਿਰ ਸ਼ੁਕਰਾਚਾਰੀਆ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸ਼ੰਡ ਅਤੇ ਅਮਰਕ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਇਕਾਂਤ ਵਿਚ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।
Verse 49
जितं त्वयैकेन जगत्त्रयं भ्रुवोर् विजृम्भणत्रस्तसमस्तधिष्ण्यपम् । न तस्य चिन्त्यं तव नाथ चक्ष्वहे न वै शिशूनां गुणदोषयो: पदम् ॥ ४९ ॥
ਹੇ ਸੁਆਮੀ, ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀਆਂ ਭਰਵੀਆਂ ਹਿਲਾਉਂਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਪਾਲ ਡਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਬੱਚੇ ਦੇ ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮਾੜੇ ਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ।
Verse 50
इमं तु पाशैर्वरुणस्य बद्ध्वा निधेहि भीतो न पलायते यथा । बुद्धिश्च पुंसो वयसार्यसेवया यावद्गुरुर्भार्गव आगमिष्यति ॥ ५० ॥
ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਾਡੇ ਗੁਰੂ ਸ਼ੁਕਰਾਚਾਰੀਆ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਇਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਵਰੁਣ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖੋ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਉਮਰ ਵਧਣ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਬਦਲ ਜਾਵੇਗੀ।
Verse 51
तथेति गुरुपुत्रोक्तमनुज्ञायेदमब्रवीत् । धर्मो ह्यस्योपदेष्टव्यो राज्ञां यो गृहमेधिनाम् ॥ ५१ ॥
ਗੁਰੂਪੁੱਤਰ ਸ਼ੰਡ ਤੇ ਅਮਰਕ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਨੇ ‘ਠੀਕ ਹੈ’ ਕਹਿ ਕੇ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ—ਰਾਜ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਦਾ ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਮੇਧੀ ਧਰਮ ਹੈ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਸਿਖਾਓ।
Verse 52
धर्ममर्थं च कामं च नितरां चानुपूर्वश: । प्रह्रादायोचतू राजन्प्रश्रितावनताय च ॥ ५२ ॥
ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸ਼ੰਡ ਅਤੇ ਅਮਰਕ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿਮਰ ਤੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ—ਇਹ ਲੌਕਿਕ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਸਿਖਾਏ।
Verse 53
यथा त्रिवर्गं गुरुभिरात्मने उपशिक्षितम् । न साधु मेने तच्छिक्षां द्वन्द्वारामोपवर्णिताम् ॥ ५३ ॥
ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ ਵਾਲਾ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਸਿਖਾਇਆ; ਪਰ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਉਸ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਾ ਮੰਨਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੁਅਲਤਾ ਵਾਲੇ ਸੰਸਾਰੀ ਵਿਹਾਰ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜਨਮ-ਮੌਤ-ਬੁਢਾਪਾ-ਰੋਗ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਪਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 54
यदाचार्य: परावृत्तो गृहमेधीयकर्मसु । वयस्यैर्बालकैस्तत्र सोपहूत: कृतक्षणै: ॥ ५४ ॥
ਜਦੋਂ ਆਚਾਰਯ ਘਰ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਘਰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ, ਤਦੋਂ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੇ ਹਮਉਮਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਫੁਰਸਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖੇਡਣ ਲਈ ਬੁਲਾ ਲੈਂਦੇ।
Verse 55
अथ ताञ्श्लक्ष्णया वाचा प्रत्याहूय महाबुध: । उवाच विद्वांस्तन्निष्ठां कृपया प्रहसन्निव ॥ ५५ ॥
ਤਦ ਮਹਾਬੁੱਧੀ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਕੋਲ ਬੁਲਾ ਕੇ, ਦਇਆ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਰਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਭੌਤਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦੀ ਨਿਰਥਕਤਾ ਦੱਸਦਿਆਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।
Verse 56
ते तु तद्गौरवात्सर्वे त्यक्तक्रीडापरिच्छदा: । बाला अदूषितधियो द्वन्द्वारामेरितेहितै: ॥ ५६ ॥ पर्युपासत राजेन्द्र तन्न्यस्तहृदयेक्षणा: । तानाह करुणो मैत्रो महाभागवतोऽसुर: ॥ ५७ ॥
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਮਹਾਰਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਆਦਰ‑ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਖਿਡੌਣੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਦਵੈਤ ਅਤੇ ਦੇਹ‑ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਰਮੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਹਾਲੇ ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਨਾ ਹੋਈ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ; ਦਿਲ ਤੇ ਨਿਗਾਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਕੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਲੱਗੇ।
Verse 57
ते तु तद्गौरवात्सर्वे त्यक्तक्रीडापरिच्छदा: । बाला अदूषितधियो द्वन्द्वारामेरितेहितै: ॥ ५६ ॥ पर्युपासत राजेन्द्र तन्न्यस्तहृदयेक्षणा: । तानाह करुणो मैत्रो महाभागवतोऽसुर: ॥ ५७ ॥
ਉਹ ਕਰੁਣਾਮਈ ਤੇ ਮਿੱਤਰਭਾਵ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਹਲਾਦ—ਅਸੁਰ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਮਹਾਭਾਗਵਤ ਭਗਤ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਵਿਅਰਥਤਾ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲੱਗਾ।
Frequently Asked Questions
Prahlāda’s recitation of śravaṇa, kīrtana, smaraṇa, pāda-sevana, arcana, vandana, dāsya, sakhya, and ātma-nivedana establishes bhakti as complete knowledge (pūrṇa-jñāna) and the highest curriculum, directly opposing the asuric program of artha-nīti and sense enjoyment. In Bhāgavata theology, this moment publicly reveals the devotee’s siddhānta within the enemy’s court, making the coming persecution a test that will display poṣaṇa—Bhagavān’s invincible protection.
Prahlāda attributes friend/enemy distinctions to the Lord’s external energy (bahiraṅgā-śakti) that deludes conditioned intelligence into duality. When devotion pleases Bhagavān, one becomes paṇḍita-like—seeing all beings as servants of God—thereby dissolving enmity-based identity and revealing the Supersoul as the true inner guide.
The narrative frames the failure as the outcome of Prahlāda’s unwavering absorption in the unchangeable Supreme, beyond material sense perception. The chapter explicitly links efficacy to spiritual standing: actions lacking real spiritual assets do not yield intended results, whereas bhakti situates the devotee under divine protection (poṣaṇa), rendering material violence impotent.
Ṣaṇḍa and Amarka are Śukrācārya’s sons serving as court priests and educators for the asuras. Literarily, they represent institutionalized learning aligned with power—training in dharma-artha-kāma and statecraft—contrasted with Prahlāda’s transcendent bhakti that cannot be produced by coercive pedagogy or political ideology.