Adhyaya 2
Hiraṇyakaśipu’s Wrath, the Assault on Vedic Culture, and the Boy-Yamarāja’s Teaching on the Soul
ਨਾਰਦ ਜੀ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੂ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਵਰਾਹ ਦੁਆਰਾ ਹਿਰਣਯਾਕਸ਼ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦਿਤੀ ਨੂੰ ਦਿਲਾਸਾ ਦੇਣ ਲਈ ਰਾਜਾ ਸੁਯਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਲਕ ਰੂਪੀ ਯਮਰਾਜ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਮਰਤਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीनारद उवाच भ्रातर्येवं विनिहते हरिणा क्रोडमूर्तिना । हिरण्यकशिपू राजन् पर्यतप्यद्रुषा शुचा ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਵਰਾਹ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼ਿਪੁ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 2
आह चेदं रुषा पूर्ण: सन्दष्टदशनच्छद: । कोपोज्ज्वलद्भ्यां चक्षुर्भ्यां निरीक्षन् धूम्रमम्बरम् ॥ २ ॥
ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਹੋਠ ਦਬਾਏ, ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਦਹਕਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਸਾਰਾ ਗਗਨ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਬੋਲਣ ਲੱਗਾ।
Verse 3
करालदंष्ट्रोग्रदृष्टया दुष्प्रेक्ष्यभ्रुकुटीमुख: । शूलमुद्यम्य सदसि दानवानिदमब्रवीत् ॥ ३ ॥
ਭਿਆਨਕ ਦੰਦ, ਤਿੱਖੀ ਨਜ਼ਰ ਅਤੇ ਭੌਂਹਾਂ ਚੜ੍ਹਾਈ ਹੋਈ—ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣਾ—ਉਹ ਸ਼ੂਲ (ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ) ਚੁੱਕ ਕੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਦਾਨਵ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆ।
Verse 4
भो भो दानवदैतेया द्विमूर्धंस्त्र्यक्ष शम्बर । शतबाहो हयग्रीव नमुचे पाक इल्वल ॥ ४ ॥ विप्रचित्ते मम वच: पुलोमन् शकुनादय: । शृणुतानन्तरं सर्वे क्रियतामाशु मा चिरम् ॥ ५ ॥
ਹੇ ਦਾਨਵ-ਦੈਤ੍ਯੋ! ਹੇ ਦ੍ਵਿਮੂਰਧਾ, ਤ੍ਰ੍ਯਕ੍ਸ਼, ਸ਼ੰਬਰ, ਸ਼ਤਬਾਹੂ! ਹੇ ਹਯਗ੍ਰੀਵ, ਨਮੁਚੀ, ਪਾਕ, ਇਲ੍ਵਲ! ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਚਿੱਤੀ, ਪੁਲੋਮਨ, ਸ਼ਕੁਨ ਆਦਿ! ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੇਰ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਤੁਰੰਤ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰੋ।
Verse 5
भो भो दानवदैतेया द्विमूर्धंस्त्र्यक्ष शम्बर । शतबाहो हयग्रीव नमुचे पाक इल्वल ॥ ४ ॥ विप्रचित्ते मम वच: पुलोमन् शकुनादय: । शृणुतानन्तरं सर्वे क्रियतामाशु मा चिरम् ॥ ५ ॥
ਹੇ ਦਾਨਵ-ਦੈਤ੍ਯੋ! ਹੇ ਦ੍ਵਿਮੂਰਧਾ, ਤ੍ਰ੍ਯਕ੍ਸ਼, ਸ਼ੰਬਰ, ਸ਼ਤਬਾਹੂ! ਹੇ ਹਯਗ੍ਰੀਵ, ਨਮੁਚੀ, ਪਾਕ, ਇਲ੍ਵਲ! ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਚਿੱਤੀ, ਪੁਲੋਮਨ, ਸ਼ਕੁਨ ਆਦਿ! ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੇਰ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਤੁਰੰਤ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰੋ।
Verse 6
सपत्नैर्घातित: क्षुद्रैर्भ्राता मे दयित: सुहृत् । पार्ष्णिग्राहेण हरिणा समेनाप्युपधावनै: ॥ ६ ॥
ਮੇਰੇ ਤੁਛ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਮੇਰੇ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੇ ਅਤੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਭਰਾ ਹਿਰਣਯਾਕਸ਼ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਦੋਵਾਂ (ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦੈਂਤਾਂ) ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਰਾਬਰ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਵਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਪੱਖ ਲਿਆ ਅਤੇ ਹਿਰਣਯਾਕਸ਼ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।
Verse 7
तस्य त्यक्तस्वभावस्य घृणेर्मायावनौकस: । भजन्तं भजमानस्य बालस्येवास्थिरात्मन: ॥ ७ ॥ मच्छूलभिन्नग्रीवस्य भूरिणा रुधिरेण वै । असृक्प्रियं तर्पयिष्ये भ्रातरं मे गतव्यथ: ॥ ८ ॥
ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਦੈਂਤਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸਮਾਨਤਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਗਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਾਹ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਚੰਚਲ ਬੱਚਾ ਕਿਸੇ ਵੱਲ ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਸਿਰ ਧੜ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਹਿਰਣਯਾਕਸ਼ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਖੂਨ ਪੀਣਾ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ।
Verse 8
तस्य त्यक्तस्वभावस्य घृणेर्मायावनौकस: । भजन्तं भजमानस्य बालस्येवास्थिरात्मन: ॥ ७ ॥ मच्छूलभिन्नग्रीवस्य भूरिणा रुधिरेण वै । असृक्प्रियं तर्पयिष्ये भ्रातरं मे गतव्यथ: ॥ ८ ॥
ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਦੈਂਤਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸਮਾਨਤਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਗਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਾਹ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਚੰਚਲ ਬੱਚਾ ਕਿਸੇ ਵੱਲ ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਸਿਰ ਧੜ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਹਿਰਣਯਾਕਸ਼ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਖੂਨ ਪੀਣਾ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ।
Verse 9
तस्मिन् कूटेऽहिते नष्टे कृत्तमूले वनस्पतौ । विटपा इव शुष्यन्ति विष्णुप्राणा दिवौकस: ॥ ९ ॥
ਜਿਵੇਂ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕੱਟਣ 'ਤੇ ਦਰੱਖਤ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਸ ਛਲੀਏ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਦੇਵਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਹੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਰੋਤ ਗੁਆ ਲੈਣਗੇ ਅਤੇ ਸੁੱਕ ਜਾਣਗੇ।
Verse 10
तावद्यात भुवं यूयं ब्रह्मक्षत्रसमेधिताम् । सूदयध्वं तपोयज्ञस्वाध्यायव्रतदानिन: ॥ १० ॥
ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮੈਂ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਜਾਓ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਖੱਤਰੀ ਰਾਜ ਕਾਰਨ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਤਪੱਸਿਆ, ਯੱਗ, ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ, ਵਰਤਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿਓ!
Verse 11
विष्णुर्द्विजक्रियामूलो यज्ञो धर्ममय: पुमान् । देवर्षिपितृभूतानां धर्मस्य च परायणम् ॥ ११ ॥
ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਹਨ; ਉਹ ਸਾਖਿਆਤ ਧਰਮ ਸਰੂਪ ਹਨ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹਨ।
Verse 12
यत्र यत्र द्विजा गावो वेदा वर्णाश्रमक्रिया: । तं तं जनपदं यात सन्दीपयत वृश्चत ॥ १२ ॥
ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਗਾਵਾਂ, ਵੇਦ ਅਤੇ ਵਰਣਾਸ਼ਰਮ ਧਰਮ ਦੇ ਕੰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਜਾਓ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿਓ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਵੱਢ ਦਿਓ।
Verse 13
इति ते भर्तृनिर्देशमादाय शिरसादृता: । तथा प्रजानां कदनं विदधु: कदनप्रिया: ॥ १३ ॥
ਵਿਨਾਸ਼ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਕਸ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਆਮੀ ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਿਰ-ਮੱਥੇ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 14
पुरग्रामव्रजोद्यानक्षेत्रारामाश्रमाकरान् । खेटखर्वटघोषांश्च ददहु: पत्तनानि च ॥ १४ ॥
ਰਾਕਸ਼ਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਪਿੰਡਾਂ, ਗਊਸ਼ਾਲਾਵਾਂ, ਬਗੀਚਿਆਂ, ਖੇਤਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ, ਆਸ਼ਰਮਾਂ, ਖਾਣਾਂ ਅਤੇ ਗਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ।
Verse 15
केचित्खनित्रैर्बिभिदु: सेतुप्राकारगोपुरान् । आजीव्यांश्चिच्छिदुर्वृक्षान् केचित्परशुपाणय: । प्रादहन् शरणान्येके प्रजानां ज्वलितोल्मुकै: ॥ १५ ॥
ਕੁਝ ਰਾਕਸ਼ਾਂ ਨੇ ਕਹੀਆਂ ਨਾਲ ਪੁਲਾਂ, ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਕੁਝ ਨੇ ਕੁਹਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਫਲਦਾਰ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਨੇ ਬਲਦੀਆਂ ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ।
Verse 16
एवं विप्रकृते लोके दैत्येन्द्रानुचरैर्मुहु: । दिवं देवा: परित्यज्य भुवि चेरुरलक्षिता: ॥ १६ ॥
ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦੇ ਅਨੁਚਰਾਂ ਦੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਪਦ੍ਰਵ ਨਾਲ ਲੋਕ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਕਰਮ ਰੁਕ ਗਏ। ਯਜ੍ਞ-ਫਲ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਖ਼ਲਬਲਾਏ; ਉਹ ਸਵਰਗ ਛੱਡ ਕੇ ਦੈਤਿਆਂ ਤੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਹਿ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕਣ ਲੱਗੇ, ਵਿਪਤਾਂ ਵੇਖਣ ਲਈ।
Verse 17
हिरण्यकशिपुर्भ्रातु: सम्परेतस्य दु:खित: । कृत्वा कटोदकादीनि भ्रातृपुत्रानसान्त्वयत् ॥ १७ ॥
ਭਰਾ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਨੇ ਕਟੋਦਕ ਆਦਿ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।
Verse 18
शकुनिं शम्बरं धृष्टिं भूतसन्तापनं वृकम् । कालनाभं महानाभं हरिश्मश्रुमथोत्कचम् ॥ १८ ॥ तन्मातरं रुषाभानुं दितिं च जननीं गिरा । श्लक्ष्णया देशकालज्ञ इदमाह जनेश्वर ॥ १९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਅੰਦਰੋਂ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧੀ ਸੀ, ਪਰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਣਾ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਕੁਨੀ, ਸ਼ੰਬਰ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਭੂਤਸੰਤਾਪਨ, ਵ੍ਰਕ, ਕਾਲਨਾਭ, ਮਹਾਨਾਭ, ਹਰਿਸ਼ਮਸ਼੍ਰੁ ਅਤੇ ਉਤਕਚ ਨਾਮਕ ਭਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਰੁਸ਼ਾਭਾਨੁ ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਦਿਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਇਉਂ ਕਿਹਾ।
Verse 19
शकुनिं शम्बरं धृष्टिं भूतसन्तापनं वृकम् । कालनाभं महानाभं हरिश्मश्रुमथोत्कचम् ॥ १८ ॥ तन्मातरं रुषाभानुं दितिं च जननीं गिरा । श्लक्ष्णया देशकालज्ञ इदमाह जनेश्वर ॥ १९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਅੰਦਰੋਂ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧੀ ਸੀ, ਪਰ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਨੀਤੀਜ੍ਞ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਕੁਨੀ, ਸ਼ੰਬਰ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਭੂਤਸੰਤਾਪਨ, ਵ੍ਰਕ, ਕਾਲਨਾਭ, ਮਹਾਨਾਭ, ਹਰਿਸ਼ਮਸ਼੍ਰੁ ਅਤੇ ਉਤਕਚ ਨਾਮਕ ਭਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਰੁਸ਼ਾਭਾਨੁ ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਦਿਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਇਉਂ ਕਿਹਾ।
Verse 20
श्रीहिरण्यकशिपुरुवाच अम्बाम्ब हे वधू: पुत्रा वीरं मार्हथ शोचितुम् । रिपोरभिमुखे श्लाघ्य: शूराणां वध ईप्सित: ॥ २० ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਾਂ, ਹੇ ਵਧੂ, ਹੇ ਪੁੱਤਰੋ! ਉਸ ਵੀਰ ਲਈ ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰੋ। ਵੈਰੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ੂਰ ਦੀ ਮੌਤ ਸ਼ਲਾਘਣਯ ਅਤੇ ਸ਼ੂਰਾਂ ਲਈ ਇੱਛਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 21
भूतानामिह संवास: प्रपायामिव सुव्रते । दैवेनैकत्र नीतानामुन्नीतानां स्वकर्मभि: ॥ २१ ॥
ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤੇ ਮਾਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਆਉ/ਪ੍ਰਪਾਇਆ ਤੇ ਯਾਤਰੀ ਦੈਵ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਰਾਹ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤਿਵੇਂ ਜੀਵ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਗਤੀਆਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 22
नित्य आत्माव्यय: शुद्ध: सर्वग: सर्ववित्पर: । धत्तेऽसावात्मनो लिङ्गं मायया विसृजन्गुणान् ॥ २२ ॥
ਆਤਮਾ ਨਿੱਤ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਥਾਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਵਜ੍ਞਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਪਰ ਮਾਇਆ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਭਰਮ ਨਾਲ ਉਹ ਸੂਖਮ ਤੇ ਸਥੂਲ ਦੇਹ ਦਾ ਲਿੰਗ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਆਤਮਾ ਦੇ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਉੱਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰੋ।
Verse 23
यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव । चक्षुषा भ्राम्यमाणेन दृश्यते चलतीव भू: ॥ २३ ॥
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਹਿਲਣ ਨਾਲ ਦਰਿਆ-ਕੰਢੇ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਿਲਦੇ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਦੇ ਵਿਗਾੜ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਘੁੰਮਣ ਤੇ ਧਰਤੀ ਵੀ ਹਿਲਦੀ ਹੋਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
Verse 24
एवं गुणैर्भ्राम्यमाणे मनस्यविकल: पुमान् । याति तत्साम्यतां भद्रे ह्यलिङ्गो लिङ्गवानिव ॥ २४ ॥
ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਮਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੁਰਖ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਲਿੰਗਵਾਨ ਵਾਂਗ ਇੱਕ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਐਸਾ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
एष आत्मविपर्यासो ह्यलिङ्गे लिङ्गभावना । एष प्रियाप्रियैर्योगो वियोग: कर्मसंसृति: ॥ २५ ॥ सम्भवश्च विनाशश्च शोकश्च विविध: स्मृत: । अविवेकश्च चिन्ता च विवेकास्मृतिरेव च ॥ २६ ॥
ਲਿੰਗ-ਰਹਿਤ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ-ਭਾਵਨਾ ਕਰਨੀ ਹੀ ਆਤਮ-ਵਿਪਰਿਆਸ ਹੈ। ਪ੍ਰਿਯ-ਅਪ੍ਰਿਯ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ-ਵਿਯੋਗ ਤੋਂ ਕਰਮ-ਸੰਸ੍ਰਿਤੀ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤੋਂ ਜਨਮ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ (ਮੌਤ), ਸ਼ੋਕ, ਅਵਿਵੇਕ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕਦੇ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਦੇ ਫਿਰ ਗਲਤ ਧਾਰਣਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 26
एष आत्मविपर्यासो ह्यलिङ्गे लिङ्गभावना । एष प्रियाप्रियैर्योगो वियोग: कर्मसंसृति: ॥ २५ ॥ सम्भवश्च विनाशश्च शोकश्च विविध: स्मृत: । अविवेकश्च चिन्ता च विवेकास्मृतिरेव च ॥ २६ ॥
ਦੇਹ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਹੀ ਆਤਮਾ ਮੰਨ ਕੇ ਜੀਵ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਿਯ‑ਅਪ੍ਰਿਯ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਸੰਗ‑ਵਿਛੋੜਾ, ਕਰਮ‑ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਜਨਮ‑ਮਰਨ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਚੱਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ੋਕ, ਮੂਰਖਤਾ, ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਭੁੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਕਦੇ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ, ਕਦੇ ਫਿਰ ਭਰਮ।
Verse 27
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । यमस्य प्रेतबन्धूनां संवादं तं निबोधत ॥ २७ ॥
ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਯਮਰਾਜ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਰੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦਾ ਸੰਵਾਦ। ਇਸਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Verse 28
उशीनरेष्वभूद्राजा सुयज्ञ इति विश्रुत: । सपत्नैर्निहतो युद्धे ज्ञातयस्तमुपासत ॥ २८ ॥
ਉਸ਼ੀਨਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੁਯਜ्ञ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਤਦ ਉਸਦੇ ਸਾਕ‑ਸੰਬੰਧੀ ਲਾਸ਼ ਦੇ ਆਲੇ‑ਦੁਆਲੇ ਬੈਠ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 29
विशीर्णरत्नकवचं विभ्रष्टाभरणस्रजम् । शरनिर्भिन्नहृदयं शयानमसृगाविलम् ॥ २९ ॥ प्रकीर्णकेशं ध्वस्ताक्षं रभसा दष्टदच्छदम् । रज:कुण्ठमुखाम्भोजं छिन्नायुधभुजं मृधे ॥ ३० ॥ उशीनरेन्द्रं विधिना तथा कृतं पतिं महिष्य: प्रसमीक्ष्य दु:खिता: । हता: स्म नाथेति करैरुरो भृशं घ्नन्त्यो मुहुस्तत्पदयोरुपापतन् ॥ ३१ ॥
ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜਿਆ ਸੋਨੇ ਦਾ ਕਵਚ ਟੁੱਟ‑ਭੱਜ ਗਿਆ, ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਥਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ; ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਹਿਰਦਾ ਵਿਦੀਰਨ, ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਉਹ ਰਾਜਾ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਸੀ। ਵਾਲ ਖਿਲਰੇ, ਅੱਖਾਂ ਨਿਸ਼ਪ੍ਰਭ; ਬਹਾਦਰੀ ਦਿਖਾਉਣ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਠ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਦੱਬੇ ਰਹਿ ਗਏ; ਧੂੜ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਕਮਲ‑ਮੁਖ ਕਾਲਾ‑ਮਲਿਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਧਾਰੀ ਬਾਂਹਾਂ ਕੱਟ‑ਟੁੱਟ ਗਈਆਂ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ਼ੀਨਰ ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੀਆਂ—“ਹੇ ਨਾਥ, ਤੁਸੀਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਮਰੀਆਂ!” ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵਾਰ‑ਵਾਰ ਕਹਿੰਦੀਆਂ, ਛਾਤੀ ਪਿੱਟਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਉਹ ਉਸਦੇ ਚਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ।
Verse 30
विशीर्णरत्नकवचं विभ्रष्टाभरणस्रजम् । शरनिर्भिन्नहृदयं शयानमसृगाविलम् ॥ २९ ॥ प्रकीर्णकेशं ध्वस्ताक्षं रभसा दष्टदच्छदम् । रज:कुण्ठमुखाम्भोजं छिन्नायुधभुजं मृधे ॥ ३० ॥ उशीनरेन्द्रं विधिना तथा कृतं पतिं महिष्य: प्रसमीक्ष्य दु:खिता: । हता: स्म नाथेति करैरुरो भृशं घ्नन्त्यो मुहुस्तत्पदयोरुपापतन् ॥ ३१ ॥
ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜਿਆ ਸੋਨੇ ਦਾ ਕਵਚ ਟੁੱਟ‑ਭੱਜ ਗਿਆ, ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਥਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ; ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਹਿਰਦਾ ਵਿਦੀਰਨ, ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਉਹ ਰਾਜਾ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਸੀ। ਵਾਲ ਖਿਲਰੇ, ਅੱਖਾਂ ਨਿਸ਼ਪ੍ਰਭ; ਬਹਾਦਰੀ ਦਿਖਾਉਣ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਠ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਦੱਬੇ ਰਹਿ ਗਏ; ਧੂੜ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਕਮਲ‑ਮੁਖ ਕਾਲਾ‑ਮਲਿਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਧਾਰੀ ਬਾਂਹਾਂ ਕੱਟ‑ਟੁੱਟ ਗਈਆਂ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ਼ੀਨਰ ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੀਆਂ—“ਹੇ ਨਾਥ, ਤੁਸੀਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਮਰੀਆਂ!” ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵਾਰ‑ਵਾਰ ਕਹਿੰਦੀਆਂ, ਛਾਤੀ ਪਿੱਟਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਉਹ ਉਸਦੇ ਚਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ।
Verse 31
विशीर्णरत्नकवचं विभ्रष्टाभरणस्रजम् । शरनिर्भिन्नहृदयं शयानमसृगाविलम् ॥ २९ ॥ प्रकीर्णकेशं ध्वस्ताक्षं रभसा दष्टदच्छदम् । रज:कुण्ठमुखाम्भोजं छिन्नायुधभुजं मृधे ॥ ३० ॥ उशीनरेन्द्रं विधिना तथा कृतं पतिं महिष्य: प्रसमीक्ष्य दु:खिता: । हता: स्म नाथेति करैरुरो भृशं घ्नन्त्यो मुहुस्तत्पदयोरुपापतन् ॥ ३१ ॥
ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜਿਆ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਵਚ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਸੀ, ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਥਾਂ ਤੋਂ ਖਿਸਕ ਗਈਆਂ। ਵੈਰੀ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਹਿਰਦਾ ਵਿੱਢਿਆ, ਦੇਹ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਿਪਟੀ, ਕੇਸ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਨਿਸ਼ਪ੍ਰਭ—ਰਾਜਾ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਸੀ। ਸ਼ੌਰਯ ਦਿਖਾਉਂਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਹੋਠ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਧੂੜ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਕਮਲ-ਮੁਖ ਮਲਿਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਧਾਰੀ ਬਾਂਹਾਂ ਕੱਟ-ਟੁੱਟ ਗਈਆਂ। ਉਸ਼ੀਨਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਐਸੇ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ—“ਨਾਥ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਅਸੀਂ ਵੀ ਮਰ ਗਈਆਂ”—ਇਹ ਕਹਿ ਕਹਿ ਕੇ ਛਾਤੀ ਪਿੱਟਦੀਆਂ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ।
Verse 32
रुदत्य उच्चैर्दयिताङ्घ्रिपङ्कजं सिञ्चन्त्य अस्रै: कुचकुङ्कुमारुणै: । विस्रस्तकेशाभरणा: शुचं नृणां सृजन्त्य आक्रन्दनया विलेपिरे ॥ ३२ ॥
ਰਾਣੀਆਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਰੋਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਨੂੰ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜਾਉਣ ਲੱਗੀਆਂ; ਉਹ ਅੰਸੂ ਛਾਤੀ ਦੇ ਕੁੰਕੁਮ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੇਸ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਏ, ਗਹਿਣੇ ਢਿੱਲੇ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਰੁਣ ਚੀਖ-ਪੁਕਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਪਿਘਲ ਗਏ; ਉਹ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਲਿਪਟ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।
Verse 33
अहो विधात्राकरुणेन न: प्रभो भवान् प्रणीतो दृगगोचरां दशाम् । उशीनराणामसि वृत्तिद: पुरा कृतोऽधुना येन शुचां विवर्धन: ॥ ३३ ॥
ਹਾਏ! ਨਿਰਦਈ ਵਿਧਾਤਾ ਨੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਡੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ਼ੀਨਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੇ ਦਾਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸੁਖੀ ਸਨ; ਪਰ ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੀ ਇਹ ਦਸ਼ਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਰਹੀ ਹੈ।
Verse 34
त्वया कृतज्ञेन वयं महीपते कथं विना स्याम सुहृत्तमेन ते । तत्रानुयानं तव वीर पादयो: शुश्रूषतीनां दिश यत्र यास्यसि ॥ ३४ ॥
ਹੇ ਮਹੀਪਤੇ, ਹੇ ਵੀਰ! ਤੁਸੀਂ ਕ੍ਰਿਤਗ੍ਯ ਪਤੀ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਸਭ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੱਚੇ ਸੁਹਿਰਦ ਸੀ; ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾਂ ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਰਹੀਏ? ਹੇ ਵੀਰ, ਤੁਸੀਂ ਜਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ, ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਓਥੇ ਹੀ ਰਾਹ ਦਿਖਾਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਸਕੀਏ। ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਚਲੋ।
Verse 35
एवं विलपतीनां वै परिगृह्य मृतं पतिम् । अनिच्छतीनां निर्हारमर्कोऽस्तं सन्न्यवर्तत ॥ ३५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਨੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਪਤੀ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਫੜਿਆ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਢੁੱਕਵਾਂ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਵਿਚਕਾਰ ਸੂਰਜ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਅਸਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 36
तत्र ह प्रेतबन्धूनामाश्रुत्य परिदेवितम् । आह तान् बालको भूत्वा यम: स्वयमुपागत: ॥ ३६ ॥
ਉੱਥੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਮ੍ਰਿਤ ਦੇਹ ਲਈ ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਚੀਖ ਯਮਲੋਕ ਤੱਕ ਸੁਣੀ ਗਈ। ਤਦ ਯਮਰਾਜ ਆਪ ਬਾਲਕ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਕੋਲ ਆਏ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।
Verse 37
श्रीयम उवाच अहो अमीषां वयसाधिकानां विपश्यतां लोकविधिं विमोह: । यत्रागतस्तत्र गतं मनुष्यं स्वयं सधर्मा अपि शोचन्त्यपार्थम् ॥ ३७ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਯਮਰਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਅਚੰਭਾ! ਇਹ ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ-ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਮੋਹਿਤ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਜਿੱਥੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਓਥੇ ਹੀ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਇਸ ਨਿਯਮ ਦਾ ਕੋਈ ਅਪਵਾਦ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਰੋਣਾ ਕਿਉਂ?
Verse 38
अहो वयं धन्यतमा यदत्र त्यक्ता: पितृभ्यां न विचिन्तयाम: । अभक्ष्यमाणा अबला वृकादिभि: स रक्षिता रक्षति यो हि गर्भे ॥ ३८ ॥
ਅਹੋ, ਅਸੀਂ ਕਿੰਨੇ ਧੰਨ ਹਾਂ! ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੇ ਗਏ ਬੱਚੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਸੀਂ ਘਬਰਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਭੇੜੀਆਂ ਆਦਿ ਕ੍ਰੂਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਖਾਧਾ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਡਾ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗਾ।
Verse 39
य इच्छयेश: सृजतीदमव्ययो य एव रक्षत्यवलुम्पते च य: । तस्याबला: क्रीडनमाहुरीशितु- श्चराचरं निग्रहसङ्ग्रहे प्रभु: ॥ ३९ ॥
ਬਾਲਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਅਬਲਾ ਇਸਤ੍ਰੀਓ! ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਜਗਤ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਨਿਰਣਯ ਹੈ। ਚਲਣ-ਅਚਲਣ ਵਾਲੀ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਸ ਦੀ ਖੇਡ ਦੀ ਵਸਤੂ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਸ ਕਰਨ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਰੱਥ ਹੈ।
Verse 40
पथि च्युतं तिष्ठति दिष्टरक्षितं गृहे स्थितं तद्विहतं विनश्यति । जीवत्यनाथोऽपि तदीक्षितो वने गृहेऽभिगुप्तोऽस्य हतो न जीवति ॥ ४० ॥
ਕਈ ਵਾਰੀ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ ਧਨ ਸਭ ਨੂੰ ਦਿੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਦਾ, ਤੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਧਨ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਅਨਾਥ ਵੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਜੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕੋਈ ਬਚਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
Verse 41
भूतानि तैस्तैर्निजयोनिकर्मभि- र्भवन्ति काले न भवन्ति सर्वश: । न तत्र हात्मा प्रकृतावपि स्थित- स्तस्या गुणैरन्यतमो हि बध्यते ॥ ४१ ॥
ਜੀਵ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਹ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਰਮ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਦੇਹ ਵੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਖਮ ਤੇ ਸਥੂਲ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਆਤਮਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਦਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੇਹ ਤੋਂ ਸਰਬਥਾ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।
Verse 42
इदं शरीरं पुरुषस्य मोहजं यथा पृथग्भौतिकमीयते गृहम् । यथौदकै: पार्थिवतैजसैर्जन: कालेन जातो विकृतो विनश्यति ॥ ४२ ॥
ਇਹ ਸਰੀਰ ਪੁਰਖ ਦੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਘਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਘਰ ਨੂੰ ‘ਮੈਂ’ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਜੀਵ ਦੇਹ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਆਪ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ ਦੇਹ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਬਦਲ ਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਦਾ ਇਸ ਬਣਨ-ਮਿਟਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ।
Verse 43
यथानलो दारुषु भिन्न ईयते यथानिलो देहगत: पृथक् स्थित: । यथा नभ: सर्वगतं न सज्जते तथा पुमान् सर्वगुणाश्रय: पर: ॥ ४३ ॥
ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਅੱਗ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੂੰਹ ਤੇ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹਵਾ ਵੀ ਅਲੱਗ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਆਕਾਸ਼ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੇਹ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜੀਵ, ਜੋ ਇਸ ਦੇਹ-ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਦੇਹ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।
Verse 44
सुयज्ञो नन्वयं शेते मूढा यमनुशोचथ । य: श्रोता योऽनुवक्तेह स न दृश्येत कर्हिचित् ॥ ४४ ॥
ਯਮਰਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲਿਓ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਮੂਰਖ ਹੋ! ਜਿਸ ਸੁਯਜ੍ਞ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਰੋ ਰਹੇ ਹੋ, ਉਹ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਪਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਸ਼ੋਕ ਕਿਉਂ? ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਦਾ ਤੇ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਸੀ; ਹੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਲੱਭ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਰੋ ਰਹੇ ਹੋ। ਪਰ ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਸੁਣਦਾ ਤੇ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਵੇਖਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੋਕ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ—ਜੋ ਦੇਹ ਤੁਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਸੀ, ਉਹੀ ਇੱਥੇ ਪਿਆ ਹੈ।
Verse 45
न श्रोता नानुवक्तायं मुख्योऽप्यत्र महानसु: । यस्त्विहेन्द्रियवानात्मा स चान्य: प्राणदेहयो: ॥ ४५ ॥
ਇਹ ਨਾ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ ਨਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ; ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਮੰਨੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਾਲੀ ਜੀਵਾਤਮਾ ਵੀ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ; ਪਰ ਅਸਲ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਕੇ ਦੇਹ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਹ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।
Verse 46
भूतेन्द्रियमनोलिङ्गान् देहानुच्चावचान् विभु: । भजत्युत्सृजति ह्यन्यस्तच्चापि स्वेन तेजसा ॥ ४६ ॥
ਪੰਜ ਭੂਤ, ਦਸ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਮਿਲ ਕੇ ਸਥੂਲ‑ਸੂਖਮ ਦੇਹ ਦੇ ਅਨੇਕ ਅੰਗ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਉੱਚੇ‑ਨੀਵੇਂ ਸਰੀਰ ਧਾਰਦਾ ਤੇ ਫਿਰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 47
यावल्लिङ्गान्वितो ह्यात्मा तावत्कर्मनिबन्धनम् । ततो विपर्यय: क्लेशो मायायोगोऽनुवर्तते ॥ ४७ ॥
ਜਦ ਤੱਕ ਆਤਮਾ ਮਨ‑ਬੁੱਧੀ‑ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲੇ ਸੂਖਮ ਲਿੰਗ-ਦੇਹ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਕਰਮਫਲ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਬੱਝੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਇਆ-ਯੋਗ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਉਲਟਫੇਰ ਜਨਮਾਂ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਚਲਦੇ ਹਨ।
Verse 48
वितथाभिनिवेशोऽयं यद्गुणेष्वर्थदृग्वच: । यथा मनोरथ: स्वप्न: सर्वमैन्द्रियकं मृषा ॥ ४८ ॥
ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਸੁਖ‑ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨ ਕੇ ਵੇਖਣਾ‑ਬੋਲਣਾ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਝੂਠੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸੁਖ‑ਦੁੱਖ ਵੀ ਮਿਥਿਆ ਹੈ।
Verse 49
अथ नित्यमनित्यं वा नेह शोचन्ति तद्विद: । नान्यथा शक्यते कर्तुं स्वभाव: शोचतामिति ॥ ४९ ॥
ਜੋ ਆਤਮ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ—ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਅਨਿੱਤ ਸਮਝਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦੇ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਵਿਲਾਪ ਕਰਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 50
लुब्धको विपिने कश्चित्पक्षिणां निर्मितोऽन्तक: । वितत्य जालं विदधे तत्र तत्र प्रलोभयन् ॥ ५० ॥
ਇੱਕ ਵਾਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੋਭੀ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਸੀ, ਜੋ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਮਾਨੋ ਮੌਤ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਜਾਲ ਵਿਛਾ ਕੇ ਥਾਂ‑ਥਾਂ ਦਾਣੇ ਨਾਲ ਲਲਚਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ।
Verse 51
कुलिङ्गमिथुनं तत्र विचरत्समदृश्यत । तयो: कुलिङ्गी सहसा लुब्धकेन प्रलोभिता ॥ ५१ ॥
ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਿਆਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ ਕੁਲਿੰਗ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਵੇਖਿਆ। ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਾਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਲਾਲਚੀ ਚਾਰੇ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਈ।
Verse 52
सासज्जत सिचस्तन्त्र्यां महिष्य: कालयन्त्रिता । कुलिङ्गस्तां तथापन्नां निरीक्ष्य भृशदु:खित: । स्नेहादकल्प: कृपण: कृपणां पर्यदेवयत् ॥ ५२ ॥
ਉਹ ਜਾਲ ਦੀ ਡੋਰੀ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਲ ਦੇ ਯੰਤਰ ਨੇ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਸੁਯਜ्ञ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਓ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਐਸੇ ਮਹਾਂ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ ਨਰ ਕੁਲਿੰਗ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ; ਸਨੇਹ ਕਰਕੇ ਛੁਡਾ ਨਾ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਗਰੀਬ ਪੰਛੀ ਆਪਣੀ ਗਰੀਬ ਪਤਨੀ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 53
अहो अकरुणो देव: स्त्रियाकरुणया विभु: । कृपणं मामनुशोचन्त्या दीनया किं करिष्यति ॥ ५३ ॥
ਹਾਏ! ਵਿਧਾਤਾ ਕਿੰਨਾ ਨਿਰਦਈ ਹੈ; ਇਹ ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਮੇਰੀ ਕਰੁਣਾਵਾਨ ਪਤਨੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਦਇਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦीन ਹੋ ਕੇ ਰੋ ਰਹੀ ਹੈ—ਉਸਨੂੰ ਖੋਹ ਕੇ ਇਸ ਗਰੀਬ ਪੰਛੀ ਤੋਂ ਉਸਨੂੰ ਕੀ ਲਾਭ ਹੋਵੇਗਾ?
Verse 54
कामं नयतु मां देव: किमर्धेनात्मनो हि मे । दीनेन जीवता दु:खमनेन विधुरायुषा ॥ ५४ ॥
ਜੇ ਨਿਰਦਈ ਵਿਧਾਤਾ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ—ਜੋ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ—ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਲੈ ਜਾਵੇ? ਪਤਨੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਵਿਧੁਰ ਹੋ ਕੇ ਅੱਧੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਦਿਨੀ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਦੇ ਇਸ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?
Verse 55
कथं त्वजातपक्षांस्तान् मातृहीनान् बिभर्म्यहम् । मन्दभाग्या: प्रतीक्षन्ते नीडे मे मातरं प्रजा: ॥ ५५ ॥
ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਪੱਖ ਨਾ ਉੱਗੇ, ਮਾਂ ਤੋਂ ਵੰਝੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਾਲਾਂ? ਮੇਰੀ ਬਦਕਿਸਮਤ ਸੰਤਾਨ ਘੋਂਸਲੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
Verse 56
एवं कुलिङ्गं विलपन्तमारात् प्रियावियोगातुरमश्रुकण्ठम् । स एव तं शाकुनिक: शरेण विव्याध कालप्रहितो विलीन: ॥ ५६ ॥
ਪ੍ਰਿਯਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਕੁਲਿੰਗ ਪੰਛੀ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਤਦ ਕਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਦੂਰ ਲੁਕਿਆ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ ਤੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਮਰ ਗਿਆ।
Verse 57
एवं यूयमपश्यन्त्य आत्मापायमबुद्धय: । नैनं प्राप्स्यथ शोचन्त्य: पतिं वर्षशतैरपि ॥ ५७ ॥
ਬਾਲਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਮਰਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਅਬੁੱਧੀਆਂ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀਆਂ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋ। ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲ ਵੀ ਰੋ ਲਵੋ, ਤਾਂ ਵੀ ਮਰੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਜੀਉਂਦਾ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕੋਗੀਆਂ; ਇਸ ਵਿਚ ਤੁਹਾਡੀ ਉਮਰ ਵੀ ਮੁੱਕ ਜਾਵੇਗੀ।
Verse 58
श्रीहिरण्यकशिपुरुवाच बाल एवं प्रवदति सर्वे विस्मितचेतस: । ज्ञातयो मेनिरे सर्वमनित्यमयथोत्थितम् ॥ ५८ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਾਲਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸਭ ਦੇ ਮਨ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਸੰਸਾਰਕ ਸਭ ਕੁਝ ਅਨਿੱਤ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 59
यम एतदुपाख्याय तत्रैवान्तरधीयत । ज्ञातयोऽहि सुयज्ञस्य चक्रुर्यत्साम्परायिकम् ॥ ५९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਯਮਰਾਜ ਓਥੇ ਹੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਸੁਯਜ्ञ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮਕਾਂਡ ਕੀਤੇ।
Verse 60
अत: शोचत मा यूयं परं चात्मानमेव वा । क आत्मा क: परो वात्र स्वीय: पारक्य एव वा । स्वपराभिनिवेशेन विनाज्ञानेन देहिनाम् ॥ ६० ॥
ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਨਾ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੋਵੋ, ਨਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਲਈ। ‘ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ? ਦੂਜੇ ਕੌਣ ਹਨ? ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪਰਾਇਆ?’—ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਭੇਦ ਸਿਰਫ਼ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 61
श्रीनारद उवाच इति दैत्यपतेर्वाक्यं दितिराकर्ण्य सस्नुषा । पुत्रशोकं क्षणात्त्यक्त्वा तत्त्वे चित्तमधारयत् ॥ ६१ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਦ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਦੈਤ੍ਯਪਤੀ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਦਿਤੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨੂੰਹ ਸਮੇਤ ਸੁਣੇ। ਉਸ ਨੇ ਛਿਨ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ-ਸ਼ੋਕ ਛੱਡ ਕੇ ਤੱਤਵ-ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਮਨ ਟਿਕਾ ਲਿਆ।
Frequently Asked Questions
His strategy targets the Bhāgavata root principle: Viṣṇu is satisfied by yajña, and the demigods are sustained by yajña’s offerings. By dismantling brāhminical culture (which guides yajña), cow protection (which supports sattvic economy and ritual life), and Vedic study (which preserves dharma), he aims to sever the demigods’ ‘life-source’ and weaken their cosmic position—an inversion of varṇāśrama meant to starve devotion and divine order.
The Bhāgavata often shows that intellectual clarity is not identical with surrender. Hiraṇyakaśipu can articulate ātma-tattva—soul’s eternity, the temporality of bodily relations, the role of mind and false ego—yet his intent remains inimical to Viṣṇu. This highlights a core teaching: jñāna without bhakti may reduce grief temporarily, but it does not necessarily transform the heart into devotion or humility.
The boy is Yamarāja, the lord of death, appearing incognito to correct the mourners’ ignorance. His main message is that lamentation is rooted in misidentifying the self with the body: the person within the body was never directly seen, the body is a temporary combination of elements, and ultimate control belongs to the Supreme Lord and time. Therefore, grief cannot reverse death, and wisdom is to recognize the soul’s distinctness and the Lord’s governance.
The kuliṅga parable demonstrates how attachment (moha) blinds one to immediate danger and inevitable death. The male bird’s helpless lamentation over his captured mate culminates in his own death, illustrating that emotional fixation does not change providence. The teaching redirects the listener from sentimental bondage toward sober discrimination (viveka) and spiritual orientation.