Adhyaya 15

Verse 1

श्रीनारद उवाच कर्मनिष्ठा द्विजा: केचित्तपोनिष्ठा नृपापरे । स्वाध्यायेऽन्ये प्रवचने केचन ज्ञानयोगयो: ॥ १ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕੁਝ ਦਵਿਜ ਕਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਹਨ, ਕੁਝ ਤਪ-ਨਿਸ਼ਠ; ਕੁਝ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਵਾਧਿਆਇ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਪ੍ਰਵਚਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਥੋੜੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਯੋਗਾਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਭਕਤੀ-ਯੋਗ, ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹਨ।

Verse 2

ज्ञाननिष्ठाय देयानि कव्यान्यानन्त्यमिच्छता । दैवे च तदभावे स्यादितरेभ्यो यथार्हत: ॥ २ ॥

ਜੋ ਆਪਣੇ ਜਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪਰਮ ਗਤੀ (ਮੁਕਤੀ) ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ-ਨਿਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਧ ਦੇ ਦਾਨ ਦੇਵੇ; ਜੇ ਅਜਿਹਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਕਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਵੀ ਯਥੋਚਿਤ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 3

द्वौ दैवे पितृकार्ये त्रीनेकैकमुभयत्र वा । भोजयेत्सुसमृद्धोऽपि श्राद्धे कुर्यान्न विस्तरम् ॥ ३ ॥

ਦੇਵ-ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਦੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਓ; ਜਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਧਨਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸ਼੍ਰਾਧ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾ ਬੁਲਾਓ।

Verse 4

देशकालोचितश्रद्धाद्रव्यपात्रार्हणानि च । सम्यग्भवन्ति नैतानि विस्तरात्स्वजनार्पणात् ॥ ४ ॥

ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਜੇ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਸਜਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ, ਸ਼ਰਧਾ, ਸਮੱਗਰੀ, ਪਾਤਰ, ਪੂਜਯ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਅਰਪਣ-ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਗੜਬੜ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਸਜਣਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 5

देशे काले च सम्प्राप्ते मुन्यन्नं हरिदैवतम् । श्रद्धया विधिवत्पात्रे न्यस्तं कामधुगक्षयम् ॥ ५ ॥

ਜਦੋਂ ਯੋਗ੍ਯ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਕਾਲ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਘੀ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਮুনি-ਅੰਨ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ-ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੋ; ਫਿਰ ਉਹੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਯੋਗ੍ਯ ਪਾਤਰ—ਵੈਸ਼ਨਵ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ—ਨੂੰ ਦਿਓ। ਇਹ ਅਖੰਡ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 6

देवर्षिपितृभूतेभ्य आत्मने स्वजनाय च । अन्नं संविभजन्पश्येत्सर्वं तत्पुरुषात्मकम् ॥ ६ ॥

ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸਜਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਦ-ਅੰਨ ਵੰਡਦਿਆਂ, ਸਭ ਨੂੰ ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸੇਵਕ ਸਮਝ ਕੇ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 7

न दद्यादामिषं श्राद्धे न चाद्याद्धर्मतत्त्ववित् । मुन्यन्नै: स्यात्परा प्रीतिर्यथा न पशुहिंसया ॥ ७ ॥

ਧਰਮ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਆਮਿਸ਼ (ਮਾਸ, ਅੰਡੇ, ਮੱਛੀ ਆਦਿ) ਨਾ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਨਾ ਆਪ ਖਾਏ; ਘੀ ਨਾਲ ਬਣੇ ਮুনি-ਅੰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਸ਼ੂ-ਹਿੰਸਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਯੱਗ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਵਧ ਨਾਲ ਨਾ ਪਿਤਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ।

Verse 8

नैताद‍ृश: परो धर्मो नृणां सद्धर्ममिच्छताम् । न्यासो दण्डस्य भूतेषु मनोवाक्कायजस्य य: ॥ ८ ॥

ਜੋ ਲੋਕ ਉੱਚੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੀਵ ਪ੍ਰਤੀ ਈਰਖਾ-ਦ੍ਵੈਸ਼ ਰੂਪ ਦੰਡ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਧਰਮ ਨਹੀਂ।

Verse 9

एके कर्ममयान् यज्ञान् ज्ञानिनो यज्ञवित्तमा: । आत्मसंयमनेऽनीहा जुह्वति ज्ञानदीपिते ॥ ९ ॥

ਕੁਝ ਯਜ੍ਞ-ਵਿਤ੍ ਜ਼ਹੀਨ, ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਜਾਗਣ ਤੇ ਕਰਮਮਯ ਯਜ੍ਞ ਛੱਡ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 10

द्रव्ययज्ञैर्यक्ष्यमाणं द‍ृष्ट्वा भूतानि बिभ्यति । एष माकरुणो हन्यादतज्ज्ञो ह्यसुतृप्ध्रुवम् ॥ १० ॥

ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਯਜ੍ਞ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬਲੀ ਦੇ ਪਸ਼ੂ ਬਹੁਤ ਡਰਦੇ ਹਨ—“ਇਹ ਨਿਰਦਈ ਯਜਮਾਨ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਮਕਸਦ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਪਰ-ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇਗਾ।”

Verse 11

तस्माद्दैवोपपन्नेन मुन्यन्नेनापि धर्मवित् । सन्तुष्टोऽहरह: कुर्यान्नित्यनैमित्तिकी: क्रिया: ॥ ११ ॥

ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਅੰਨ—ਮੁਨੀ-ਅੰਨ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿ ਕੇ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਨਿਤ੍ਯ ਅਤੇ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਕਰਮ ਕਰੇ।

Verse 12

विधर्म: परधर्मश्च आभास उपमा छल: । अधर्मशाखा: पञ्चेमा धर्मज्ञोऽधर्मवत्त्यजेत् ॥ १२ ॥

ਅਧਰਮ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਸ਼ਾਖਾਂ ਹਨ—ਵਿਧਰਮ, ਪਰਧਰਮ, ਆਭਾਸ, ਉਪਧਰਮ ਅਤੇ ਛਲਧਰਮ। ਜੋ ਸੱਚੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਨੂੰ ਅਧਰਮ ਸਮਝ ਕੇ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ।

Verse 13

धर्मबाधो विधर्म: स्यात्परधर्मोऽन्यचोदित: । उपधर्मस्तु पाखण्डो दम्भो वा शब्दभिच्छल: ॥ १३ ॥

ਜੋ ਨੀਤੀ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਦੇ ਪਾਲਣ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਏ, ਉਹ ਵਿਧਰਮ ਹੈ। ਦੂਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਇਆ ਧਰਮ ਪਰਧਰਮ ਹੈ। ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਝੂਠੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਨਵਾਂ ਮਤ ਉਪਧਰਮ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਕਲਾਬਾਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਵਿਆਖਿਆ ਛਲਧਰਮ ਹੈ।

Verse 14

यस्त्विच्छया कृत: पुम्भिराभासो ह्याश्रमात्पृथक् । स्वभावविहितो धर्म: कस्य नेष्ट: प्रशान्तये ॥ १४ ॥

ਜੋ ਧਰਮ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਵੱਖਰਾ ਘੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਆਭਾਸ’ ਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਨਿਯਤ ਕਰਤੱਬ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਕਿਉਂ ਅਪਰਿਆਪਤ ਹੋਵੇ?

Verse 15

धर्मार्थमपि नेहेत यात्रार्थं वाधनो धनम् । अनीहानीहमानस्य महाहेरिव वृत्तिदा ॥ १५ ॥

ਮਨੁੱਖ ਗਰੀਬ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਕੇਵਲ ਦੇਹ-ਨਿਰਵਾਹ ਲਈ ਜਾਂ ਧਰਮੀ ਹੋਣ ਦੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਲਈ ਧਨ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕਰੇ। ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਅਜਗਰ ਇਕ ਥਾਂ ਪਿਆ ਰਹਿ ਕੇ ਬਿਨਾ ਜਤਨ ਦੇ ਖੁਰਾਕ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਬਿਨਾ ਉਪਰਾਲੇ ਦੇ ਜੀਵਿਕਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 16

सन्तुष्टस्य निरीहस्य स्वात्मारामस्य यत्सुखम् । कुतस्तत्कामलोभेन धावतोऽर्थेहया दिश: ॥ १६ ॥

ਜੋ ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਨਿਰਯਤਨ ਅਤੇ ਆਤਮਾਰਾਮ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਭਗਵਾਨ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਿਕਾ ਲਈ ਜਤਨ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਅਲੌਕਿਕ ਸੁਖ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕਾਮ ਤੇ ਲੋਭ ਨਾਲ ਉਕਸਿਆ ਹੋਇਆ, ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਭਟਕਣ ਵਾਲੇ ਭੋਗੀ ਨੂੰ ਉਹ ਸੁਖ ਕਿੱਥੇ?

Verse 17

सदा सन्तुष्टमनस: सर्वा: शिवमया दिश: । शर्कराकण्टकादिभ्यो यथोपानत्पद: शिवम् ॥ १७ ॥

ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਸ਼ੁਭਮਈ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਢੁੱਕਵੇਂ ਜੁੱਤੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਕੰਕੜਾਂ ਤੇ ਕੰਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਤੁਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਸਦਾ ਆਤਮ-ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੋਈ ਕਲੇਸ਼ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਸੁਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 18

सन्तुष्ट: केन वा राजन्न वर्तेतापि वारिणा । औपस्थ्यजैह्व्यकार्पण्याद्गृहपालायते जन: ॥ १८ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਮਨੁੱਖ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜੀਭ ਅਤੇ ਉਪਸਥ ਦੇ—ਉਹ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਘਰ ਦੇ ਕੁੱਤੇ ਵਾਂਗ ਦਾਸਤਾ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 19

असन्तुष्टस्य विप्रस्य तेजो विद्या तपो यश: । स्रवन्तीन्द्रियलौल्येन ज्ञानं चैवावकीर्यते ॥ १९ ॥

ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਭਗਤ ਆਤਮ-ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ, ਇੰਦ੍ਰੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਤੇਜ, ਵਿਦਿਆ, ਤਪ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 20

कामस्यान्तं हि क्षुत्तृड्भ्यां क्रोधस्यैतत्फलोदयात् । जनो याति न लोभस्य जित्वा भुक्त्वा दिशो भुव: ॥ २० ॥

ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਹ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਖਾਣ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰੋਧ ਸਜ਼ਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਠੰਢਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਲੋਭ—ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਜਿੱਤ ਕੇ ਵੀ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਭੋਗ ਕੇ ਵੀ—ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 21

पण्डिता बहवो राजन्बहुज्ञा: संशयच्छिद: । सदसस्पतयोऽप्येके असन्तोषात्पतन्त्यध: ॥ २१ ॥

ਹੇ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਬਹੁਤੇ ਪੰਡਿਤ, ਬਹੁ-ਗਿਆਨੀ, ਸੰਦੇਹ ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਸਭਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਨ ਯੋਗ ਲੋਕ ਵੀ ਅਸੰਤੋਖ ਕਰਕੇ ਅਧੋਗਤੀ, ਨਰਕ ਸਮਾਨ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 22

असङ्कल्पाज्जयेत्कामं क्रोधं कामविवर्जनात् । अर्थानर्थेक्षया लोभं भयं तत्त्वावमर्शनात् ॥ २२ ॥

ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਯ-ਕਾਮਨਾ ਛੱਡ ਕੇ ਕਾਮ ਨੂੰ ਜਿੱਤੋ; ਈਰਖਾ ਤਿਆਗ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤੋ; ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੇ ਅਨਰਥ ਸੋਚ ਕੇ ਲੋਭ ਛੱਡੋ; ਅਤੇ ਤੱਤਵ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਭੈ ਦੂਰ ਕਰੋ।

Verse 23

आन्वीक्षिक्या शोकमोहौ दम्भं महदुपासया । योगान्तरायान्मौनेन हिंसां कामाद्यनीहया ॥ २३ ॥

ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਦੀ ਚਰਚਾ ਨਾਲ ਸ਼ੋਕ ਤੇ ਮੋਹ ਜਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮਹਾਨ ਭਗਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਦੰਭ ਮਿਟਦਾ ਹੈ; ਮੌਨ ਨਾਲ ਯੋਗ ਮਾਰਗ ਦੇ ਵਿਘਨ ਟਲਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ ਭੋਗ ਦੀ ਦੌੜ ਰੋਕਣ ਨਾਲ ਹਿੰਸਾ (ਦ੍ਵੇਸ਼) ਜਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 24

कृपया भूतजं दु:खं दैवं जह्यात्समाधिना । आत्मजं योगवीर्येण निद्रां सत्त्वनिषेवया ॥ २४ ॥

ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਦੁੱਖ ਦਇਆ ਨਾਲ, ਦੈਵੀ ਦੁੱਖ ਸਮਾਧੀ-ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਦੇਹ-ਮਨ ਦਾ ਦੁੱਖ ਯੋਗ-ਬਲ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰ; ਅਤੇ ਸਾਤਵਿਕ ਆਹਾਰ ਨਾਲ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਜਿੱਤ।

Verse 25

रजस्तमश्च सत्त्वेन सत्त्वं चोपशमेन च । एतत्सर्वं गुरौ भक्त्या पुरुषो ह्यञ्जसा जयेत् ॥ २५ ॥

ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਨੂੰ ਸਤਵ ਗੁਣ ਵਧਾ ਕੇ ਜਿੱਤੋ, ਫਿਰ ਉਪਸ਼ਮ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਸਤਵ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ-ਸਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੋ; ਸ਼ਰਧਾ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਆਪੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 26

यस्य साक्षाद्भ‍गवति ज्ञानदीपप्रदे गुरौ । मर्त्यासद्धी: श्रुतं तस्य सर्वं कुञ्जरशौचवत् ॥ २६ ॥

ਜੋ ਗਿਆਨ ਦਾ ਦੀਵਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਭਗਵਾਨ ਨਾ ਮੰਨ ਕੇ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸੁਣਾਈ, ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਗਿਆਨ ਸਭ ਵਿਅਰਥ—ਹਾਥੀ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਵਾਂਗ।

Verse 27

एष वै भगवान्साक्षात् प्रधानपुरुषेश्वर: । योगेश्वरैर्विमृग्याङ्‌घ्रिर्लोको यं मन्यते नरम् ॥ २७ ॥

ਇਹ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਭਗਵਾਨ ਹੈ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ; ਵਿਆਸ ਆਦਿ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਖੋਜ ਕੇ ਪੂਜਦੇ ਹਨ—ਤਾਂ ਵੀ ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

Verse 28

षड्‌‌वर्गसंयमैकान्ता: सर्वा नियमचोदना: । तदन्ता यदि नो योगानावहेयु: श्रमावहा: ॥ २८ ॥

ਕਰਮਕਾਂਡ, ਨਿਯਮ, ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਯੋਗ—ਇਹ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਲਈ ਹਨ; ਪਰ ਜੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਤੱਕ ਨਾ ਪਹੁੰਚਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਕੇਵਲ ਨਿਸ਼ਫਲ ਮਿਹਨਤ ਹੈ।

Verse 29

यथा वार्तादयो ह्यर्था योगस्यार्थं न बिभ्रति । अनर्थाय भवेयु: स्म पूर्तमिष्टं तथासत: ॥ २९ ॥

ਜਿਵੇਂ ਵਪਾਰ ਆਦਿ ਦੇ ਲਾਭ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਵੇਦਿਕ ਯਜ੍ਞ‑ਕਰਮ ਵੀ ਆਤਮਿਕ ਉੱਨਤੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।

Verse 30

यश्चित्तविजये यत्त: स्यान्नि:सङ्गोऽपरिग्रह: । एको विविक्तशरणो भिक्षुर्भैक्ष्यमिताशन: ॥ ३० ॥

ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸੰਗਤ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੂਸ਼ਿਤ ਸੰਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਇਕਾਂਤ ਥਾਂ ਵੱਸੇ। ਦੇਹ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਭਿੱਖ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿੰਨੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ ਉਤਨੀ ਹੀ ਲੈ ਕੇ ਮਿਤਾਹਾਰ ਕਰੇ।

Verse 31

देशे शुचौ समे राजन्संस्थाप्यासनमात्मन: । स्थिरं सुखं समं तस्मिन्नासीतर्ज्वङ्ग ओमिति ॥ ३१ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸੁੱਚੇ ਤੇ ਸਮਤਲ ਥਾਂ ਤੇ ਆਪਣਾ ਆਸਨ ਟਿਕਾ। ਉੱਥੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸਥਿਰ ਤੇ ਸਮਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ, ਦੇਹ ਸਿੱਧੀ ਰੱਖ ਕੇ ਬੈਠ ਅਤੇ ‘ਓਂ’ ਪ੍ਰਣਵ ਦਾ ਜਪ ਕਰਕੇ ਯੋਗ ਆਰੰਭ ਕਰ।

Verse 32

प्राणापानौ सन्निरुन्ध्यात्पूरकुम्भकरेचकै: । यावन्मनस्त्यजेत कामान्स्वनासाग्रनिरीक्षण: ॥ ३२ ॥ यतो यतो नि:सरति मन: कामहतं भ्रमत् । ततस्तत उपाहृत्य हृदि रुन्ध्याच्छनैर्बुध: ॥ ३३ ॥

ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਨਿਗਾਹ ਟਿਕਾ ਕੇ ਵਿਦਵਾਨ ਯੋਗੀ ਪੂਰਕ‑ਕੁੰਭਕ‑ਰੇਚਕ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਣ‑ਅਪਾਨ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰੇ—ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਲੈਣਾ, ਰੋਕਣਾ ਤੇ ਬਾਹਰ ਛੱਡਣਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਰੁਕ ਕੇ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਾਮ ਨਾਲ ਹਾਰਿਆ ਮਨ ਇੰਦ੍ਰੀ ਸੁਖ ਵੱਲ ਭਟਕੇ, ਤਦ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਯੋਗੀ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਕੇ ਹੌਲੀ‑ਹੌਲੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਦੇਵੇ।

Verse 33

प्राणापानौ सन्निरुन्ध्यात्पूरकुम्भकरेचकै: । यावन्मनस्त्यजेत कामान्स्वनासाग्रनिरीक्षण: ॥ ३२ ॥ यतो यतो नि:सरति मन: कामहतं भ्रमत् । ततस्तत उपाहृत्य हृदि रुन्ध्याच्छनैर्बुध: ॥ ३३ ॥

ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਨਿਗਾਹ ਟਿਕਾ ਕੇ ਵਿਦਵਾਨ ਯੋਗੀ ਪੂਰਕ‑ਕੁੰਭਕ‑ਰੇਚਕ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਣ‑ਅਪਾਨ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰੇ—ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਲੈਣਾ, ਰੋਕਣਾ ਤੇ ਬਾਹਰ ਛੱਡਣਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਰੁਕ ਕੇ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਾਮ ਨਾਲ ਹਾਰਿਆ ਮਨ ਇੰਦ੍ਰੀ ਸੁਖ ਵੱਲ ਭਟਕੇ, ਤਦ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਯੋਗੀ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਕੇ ਹੌਲੀ‑ਹੌਲੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਦੇਵੇ।

Verse 34

एवमभ्यस्यतश्चित्तं कालेनाल्पीयसा यते: । अनिशं तस्य निर्वाणं यात्यनिन्धनवह्निवत् ॥ ३४ ॥

ਜਦੋਂ ਯੋਗੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਤ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸਦਾ ਮਨ ਬਾਲਣ ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 35

कामादिभिरनाविद्धं प्रशान्ताखिलवृत्ति यत् । चित्तं ब्रह्मसुखस्पृष्टं नैवोत्तिष्ठेत कर्हिचित् ॥ ३५ ॥

ਕਾਮ ਆਦਿ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਸੁਖ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਕਦੇ ਸੰਸਾਰਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫਸਦਾ।

Verse 36

य: प्रव्रज्य गृहात्पूर्वं त्रिवर्गावपनात्पुन: । यदि सेवेत तान्भिक्षु: स वै वान्ताश्यपत्रप: ॥ ३६ ॥

ਜਿਹੜਾ ਸੰਨਿਆਸੀ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮੁੜ ਉਸੇ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਉਲਟੀ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਬੇਸ਼ਰਮ ਇਨਸਾਨ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 37

यै: स्वदेह: स्मृतोऽनात्मा मर्त्यो विट्कृमिभस्मवत् । त एनमात्मसात्कृत्वा श्लाघयन्ति ह्यसत्तमा: ॥ ३७ ॥

ਜਿਹੜੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ਵਾਨ (ਗੰਦਗੀ, ਕੀੜੇ ਅਤੇ ਸੁਆਹ ਵਰਗਾ) ਮੰਨ ਕੇ ਵੀ ਮੁੜ ਉਸੇ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਹਾਂ ਮੂਰਖ ਹਨ।

Verse 38

गृहस्थस्य क्रियात्यागो व्रतत्यागो वटोरपि । तपस्विनो ग्रामसेवा भिक्षोरिन्द्रियलोलता ॥ ३८ ॥ आश्रमापसदा ह्येते खल्वाश्रमविडम्बना: । देवमायाविमूढांस्तानुपेक्षेतानुकम्पया ॥ ३९ ॥

ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਦਾ ਫਰਜ਼ ਛੱਡਣਾ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਦਾ ਵਰਤ ਤੋੜਨਾ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥੀ ਦਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇ-ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਕਲੰਕ ਹਨ।

Verse 39

गृहस्थस्य क्रियात्यागो व्रतत्यागो वटोरपि । तपस्विनो ग्रामसेवा भिक्षोरिन्द्रियलोलता ॥ ३८ ॥ आश्रमापसदा ह्येते खल्वाश्रमविडम्बना: । देवमायाविमूढांस्तानुपेक्षेतानुकम्पया ॥ ३९ ॥

ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦਾ ਨਿਯਮ-ਕਰਮ ਛੱਡ ਦੇਣਾ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਦਾ ਬ੍ਰਤ ਤਿਆਗਣਾ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਦਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਲੋਕ-ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗ ਜਾਣਾ, ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦਾ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਲੋਲੁਪ ਹੋਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਅਧਮ, ਆਸ਼੍ਰਮ ਦਾ ਢੋਂਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਐਸਿਆਂ ਨੂੰ ਪਦ ਤੋਂ ਹਟਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 40

आत्मानं चेद्विजानीयात्परं ज्ञानधुताशय: । किमिच्छन्कस्य वा हेतोर्देहं पुष्णाति लम्पट: ॥ ४० ॥

ਜੇ ਉੱਚੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਅੰਦਰਲਾ ਮਨ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ—ਭਗਵਾਨ—ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਏ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੂਰਖ ਲੋਭੀ ਕਿਸ ਲਈ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗ ਲਈ ਦੇਹ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ?

Verse 41

आहु: शरीरं रथमिन्द्रियाणि हयानभीषून्मन इन्द्रियेशम् । वर्त्मानि मात्रा धिषणां च सूतं सत्त्वं बृहद् बन्धुरमीशसृष्टम् ॥ ४१ ॥

ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਇਹ ਸਰੀਰ ਰਥ ਹੈ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਘੋੜੇ ਹਨ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਮਨ ਲਗਾਮ ਹੈ; ਵਿਸ਼ੇ ਰਸਤੇ/ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਹਨ; ਬੁੱਧੀ ਸਾਰਥੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਚੇਤਨਾ (ਸੱਤਵ) ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।

Verse 42

अक्षं दशप्राणमधर्मधर्मौ चक्रेऽभिमानं रथिनं च जीवम् । धनुर्हि तस्य प्रणवं पठन्ति शरं तु जीवं परमेव लक्ष्यम् ॥ ४२ ॥

ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਦਸ ਪ੍ਰਾਣ ਚੱਕੇ ਦੀਆਂ ਅਰੀਆਂ ਹਨ; ਚੱਕੇ ਦਾ ਉੱਪਰ-ਹੇਠਾਂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਹੈ; ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨੀ ਜੀਵ ਰਥ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਧਨੁਸ਼ ਹੈ; ਸ਼ੁੱਧ ਜੀਵ ਹੀ ਤੀਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਹੈ।

Verse 43

रागो द्वेषश्च लोभश्च शोकमोहौ भयं मद: । मानोऽवमानोऽसूया च माया हिंसा च मत्सर: ॥ ४३ ॥ रज: प्रमाद: क्षुन्निद्रा शत्रवस्त्वेवमादय: । रजस्तम:प्रकृतय: सत्त्वप्रकृतय: क्‍वचित् ॥ ४४ ॥ H

ਬੱਧ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਰਜ-ਤਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਰਾਗ, ਦ੍ਵੈਸ਼, ਲੋਭ, ਸ਼ੋਕ, ਮੋਹ, ਭਯ, ਮਦ, ਮਾਨ, ਅਪਮਾਨ, ਅਸੂਯਾ, ਮਾਇਆ (ਛਲ), ਹਿੰਸਾ, ਮਤਸਰ, ਰਜਸ, ਪ੍ਰਮਾਦ, ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮੈਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਤਰੂ ਹਨ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਨਾਲ ਵੀ ਧਾਰਣਾ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

Verse 44

रागो द्वेषश्च लोभश्च शोकमोहौ भयं मद: । मानोऽवमानोऽसूया च माया हिंसा च मत्सर: ॥ ४३ ॥ रज: प्रमाद: क्षुन्निद्रा शत्रवस्त्वेवमादय: । रजस्तम:प्रकृतय: सत्त्वप्रकृतय: क्‍वचित् ॥ ४४ ॥ H

ਬੱਧ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਧਾਰਣਾਂ ਰਜੋ-ਤਮੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮੈਲੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਆਸਕਤੀ, ਦ੍ਵੈਸ਼, ਲੋਭ, ਸ਼ੋਕ, ਮੋਹ, ਭੈ, ਮਦ, ਝੂਠਾ ਮਾਣ, ਅਪਮਾਨ, ਦੋਸ਼-ਖੋਜ, ਛਲ, ਈਰਖਾ, ਹਿੰਸਾ, ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਪ੍ਰਮਾਦ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਨੀਂਦ ਆਦਿ। ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਤਰੂ ਹਨ; ਕਦੇ ਕਦੇ ਸੱਤਵ ਨਾਲ ਵੀ ਧਾਰਣਾ ਮੈਲੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

Verse 45

यावन्नृकायरथमात्मवशोपकल्पं धत्ते गरिष्ठचरणार्चनया निशातम् । ज्ञानासिमच्युतबलो दधदस्तशत्रु: स्वानन्दतुष्ट उपशान्त इदं विजह्यात् ॥ ४५ ॥

ਜਦ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਦੇਹ-ਰਥ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ—ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਪਰੰਪਰਾ—ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਉਪਰਲੇ ਸ਼ਤਰੂ ਜਿੱਤ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪਤ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਆਤਮਿਕ ਪਹਿਚਾਣ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 46

नोचेत्प्रमत्तमसदिन्द्रियवाजिसूता नीत्वोत्पथं विषयदस्युषु निक्षिपन्ति । ते दस्यव: सहयसूतममुं तमोऽन्धे संसारकूप उरुमृत्युभये क्षिपन्ति ॥ ४६ ॥

ਜੇ ਕੋਈ ਅਚ੍ਯੁਤ ਅਤੇ ਬਲਦੇਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਨਾ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਬੇਖ਼ਬਰੀ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ (ਘੋੜੇ) ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ (ਸਾਰਥੀ)—ਜੋ ਭੌਤਿਕ ਮੈਲ ਵੱਲ ਝੁਕਦੇ ਹਨ—ਦੇਹ-ਰਥ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਯ-ਭੋਗ ਦੇ ਕੁਰਾਹੇ ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਖਾਣਾ, ਸੌਣਾ ਅਤੇ ਮੈਥੁਨ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਯ-ਡਾਕੂ ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰਥੀ ਸਮੇਤ ਉਸ ਰਥ ਨੂੰ ਅੰਧੇਰੇ ਸੰਸਾਰ-ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ-ਮੌਤ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਡਰ ਵਿੱਚ, ਧੱਕ ਦੇਂਦੇ ਹਨ।

Verse 47

प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम् । आवर्तते प्रवृत्तेन निवृत्तेनाश्नुतेऽमृतम् ॥ ४७ ॥

ਵੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ—ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਤੇ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ। ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਜੀਵ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ—ਨਿੱਤ ਆਨੰਦਮਈ ਜੀਵਨ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 48

¨ हिंस्रं द्रव्यमयं काम्यमग्निहोत्राद्यशान्तिदम् । दर्शश्च पूर्णमासश्च चातुर्मास्यं पशु: सुत: ॥ ४८ ॥ एतदिष्टं प्रवृत्ताख्यं हुतं प्रहुतमेव च । पूर्तं सुरालयारामकूपाजीव्यादिलक्षणम् ॥ ४९ ॥

ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ, ਦਰਸ਼, ਪੂਰਨਮਾਸ, ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ, ਪਸ਼ੁ-ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਸੋਮ-ਯਜ੍ਞ ਆਦਿ ਕਾਮ੍ਯ, ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਹਿੰਸਕ ਯਜ੍ਞ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਧਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅੰਨ, ਸਾੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਯਜ੍ਞ, ਵੈਸ਼੍ਵਦੇਵ ਪੂਜਾ, ਬਲਿਹਰਣ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਣਾ, ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਤੇ ਬਾਗ ਬਣਾਉਣਾ, ਕੂਏਂ ਖੁਦਵਾਉਣਾ, ਅੰਨ-ਵੰਡ ਦੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਦੇ ਕੰਮ—ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਮਾਰਗ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹਨ।

Verse 49

¨ हिंस्रं द्रव्यमयं काम्यमग्निहोत्राद्यशान्तिदम् । दर्शश्च पूर्णमासश्च चातुर्मास्यं पशु: सुत: ॥ ४८ ॥ एतदिष्टं प्रवृत्ताख्यं हुतं प्रहुतमेव च । पूर्तं सुरालयारामकूपाजीव्यादिलक्षणम् ॥ ४९ ॥

ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ, ਦਰਸ਼, ਪੂਰਨਮਾਸ, ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਸੋਮ-ਯੱਗ ਵਰਗੇ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਯੱਗ ਪਸ਼ੂ-ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਅੰਨ ਆਦਿ ਕੀਮਤੀ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਦੇ ਦਾਹ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹਨ; ਇਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭੌਤਿਕ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਪੂਜਾ, ਬਲਿਹਰਣ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੰਦਰ, ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ-ਬਾਗ, ਕੂਏਂ, ਅੰਨ-ਵੰਡ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਕਾਰਜ—ਇਸ਼ਟ-ਪੂਰਤ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਭੋਗ-ਆਸਕਤੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।

Verse 50

द्रव्यसूक्ष्मविपाकश्च धूमो रात्रिरपक्षय: । अयनं दक्षिणं सोमो दर्श ओषधिवीरुध: ॥ ५० ॥ अन्नं रेत इति क्ष्मेश पितृयानं पुनर्भव: । एकैकश्येनानुपूर्वं भूत्वा भूत्वेह जायते ॥ ५१ ॥

ਹੇ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਜਦੋਂ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਘੀ ਅਤੇ ਜੌ-ਤਿਲ ਆਦਿ ਅੰਨ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੁਖਮ ਪਰিণਾਮ ਦਿਵ੍ਯ ਧੂੰਏਂ ਬਣ ਕੇ ਧੂਮ, ਰਾਤ੍ਰੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਪੱਖ, ਦੱਖਿਣਾਯਨ ਆਦਿ ਲੋਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉੱਚੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਲੋਕ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਯੱਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁੜ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਔਸ਼ਧੀ, ਲਤਾ, ਸਾਗ ਅਤੇ ਧਾਨ੍ਯ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਖਾਧੇ ਜਾ ਕੇ ਰੇਤ ਬਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਨિક્ષੇਪ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦੇ ਹਨ।

Verse 51

द्रव्यसूक्ष्मविपाकश्च धूमो रात्रिरपक्षय: । अयनं दक्षिणं सोमो दर्श ओषधिवीरुध: ॥ ५० ॥ अन्नं रेत इति क्ष्मेश पितृयानं पुनर्भव: । एकैकश्येनानुपूर्वं भूत्वा भूत्वेह जायते ॥ ५१ ॥

ਹੇ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਜਦੋਂ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਘੀ ਅਤੇ ਜੌ-ਤਿਲ ਆਦਿ ਅੰਨ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੁਖਮ ਪਰিণਾਮ ਦਿਵ੍ਯ ਧੂੰਏਂ ਬਣ ਕੇ ਧੂਮ, ਰਾਤ੍ਰੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਪੱਖ, ਦੱਖਿਣਾਯਨ ਆਦਿ ਲੋਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉੱਚੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਲੋਕ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਯੱਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁੜ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਔਸ਼ਧੀ, ਲਤਾ, ਸਾਗ ਅਤੇ ਧਾਨ੍ਯ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਖਾਧੇ ਜਾ ਕੇ ਰੇਤ ਬਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਨിക്ഷੇਪ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦੇ ਹਨ।

Verse 52

निषेकादिश्मशानान्तै: संस्कारै: संस्कृतो द्विज: । इन्द्रियेषु क्रियायज्ञान् ज्ञानदीपेषु जुह्वति ॥ ५२ ॥

ਗਰਭਾਧਾਨ (ਨਿਸ਼ੇਕ) ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਾਂਤ੍ਯੇਸ਼ਟੀ ਤੱਕ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦ੍ਵਿਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕਰਮਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਉਹ ਗਿਆਨ-ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਮੇਂਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ‘ਕ੍ਰਿਆ-ਯੱਗ’ ਵਜੋਂ ਆਹੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਅੰਤਹਕਰਣ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ।

Verse 53

इन्द्रियाणि मनस्यूर्मौ वाचि वैकारिकं मन: । वाचं वर्णसमाम्नाये तमोङ्कारे स्वरे न्यसेत् । ओङ्कारं बिन्दौ नादे तं तं तु प्राणे महत्यमुम् ॥ ५३ ॥

ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਮਨ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰੋ; ਮਨ ਨੂੰ ਵਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਵਾਣੀ ਨੂੰ ਵਰਣ-ਸਮਾਮਨਾਯ (ਸਾਰੇ ਅੱਖਰਾਂ) ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਅੱਖਰ-ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ‘ਓੰਕਾਰ’ ਸਵਰ ਵਿੱਚ ਲਯ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਓੰਕਾਰ ਨੂੰ ਬਿੰਦੂ ਵਿੱਚ, ਬਿੰਦੂ ਨੂੰ ਨਾਦ ਵਿੱਚ, ਨਾਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਚੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਤਮਾ ਨੂੰ ਮਹਤ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ—ਇਹੀ ਯੱਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ।

Verse 54

अग्नि: सूर्यो दिवा प्राह्ण: शुक्लो राकोत्तरं स्वराट् । विश्वोऽथ तैजस: प्राज्ञस्तुर्य आत्मा समन्वयात् ॥ ५४ ॥

ਉਰਧਵ ਗਤੀ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਜੀਵ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਗਨੀ-ਲੋਕ, ਸੂਰਜ-ਲੋਕ, ਦਿਨ, ਦਿਨ ਦਾ ਅੰਤ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ, ਪੂਰਨਿਮਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਯਣ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਰੋੜਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਉਪਾਧੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਸੁਖਮ ਉਪਾਧੀ ਤੋਂ ਕਾਰਣ ਉਪਾਧੀ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਪਿਛਲੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਣ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਲਯ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਪਾ ਕੇ ਅਤੀਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 55

देवयानमिदं प्राहुर्भूत्वा भूत्वानुपूर्वश: । आत्मयाज्युपशान्तात्मा ह्यात्मस्थो न निवर्तते ॥ ५५ ॥

ਇਸ ਕ੍ਰਮਿਕ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਦੇ ਉਤਥਾਨ ਨੂੰ ‘ਦੇਵਯਾਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਇਸ ਰਾਹ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਪੜਾਅ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਆਤਮ-ਯਾਜੀ ਹੈ, ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਸਭ ਭੌਤਿਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਜਨਮ-ਮੌਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵੱਲ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।

Verse 56

य एते पितृदेवानामयने वेदनिर्मिते । शास्त्रेण चक्षुषा वेद जनस्थोऽपि न मुह्यति ॥ ५६ ॥

ਜੋ ਪਿਤ੍ਰਯਾਨ ਅਤੇ ਦੇਵਯਾਨ—ਇਹ ਵੇਦ-ਨਿਰਮਿਤ ਦੋਵੇਂ ਰਾਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਰੂਪੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਗਿਆਨ-ਚੱਖੂ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭੌਤਿਕ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਭਟਕਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 57

आदावन्ते जनानां सद् बहिरन्त: परावरम् । ज्ञानं ज्ञेयं वचो वाच्यं तमो ज्योतिस्त्वयं स्वयम् ॥ ५७ ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰ, ਉੱਚ ਤੇ ਨੀਵਾਂ—ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਹੀ ਸਤ੍ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਹੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗਿਆਤਵ੍ਯ, ਬਚਨ ਅਤੇ ਬਚ੍ਯ, ਹਨੇਰਾ ਅਤੇ ਚਾਨਣ ਹੈਂ। ਭੋਗ੍ਯ ਅਤੇ ਭੋਗਤਾ ਵੀ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈਂ।

Verse 58

आबाधितोऽपि ह्याभासो यथा वस्तुतया स्मृत: । दुर्घटत्वादैन्द्रियकं तद्वदर्थविकल्पितम् ॥ ५८ ॥

ਜਿਵੇਂ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਝੂਠਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਤਥ੍ਯਾਤਮਕ ਹਸਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਗੋਚਰ ਜਗਤ ਦੀ ਕੋਈ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਗੱਲ ਕੇਵਲ ਕਲਪਨਾਤਮਕ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਕਰਨੀ ਬਹੁਤ ਔਖੀ ਹੈ।

Verse 59

क्षित्यादीनामिहार्थानां छाया न कतमापि हि । न सङ्घातो विकारोऽपि न पृथङ्‌‌नान्वितो मृषा ॥ ५९ ॥

ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ ਹਨ, ਪਰ ਦੇਹ ਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਹੈ, ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਜੋੜ, ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਰ। ਦੇਹ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਨਾ ਵੱਖਰੇ ਹਨ ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲੇ—ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਨਿਸ਼ਾਰ ਹਨ।

Verse 60

धातवोऽवयवित्वाच्च तन्मात्रावयवैर्विना । न स्युर्ह्यसत्यवयविन्यसन्नवयवोऽन्तत: ॥ ६० ॥

ਧਾਤਾਂ ਦੇਹ-ਰੂਪ ਅਵਯਵੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤਨਮਾਤਰਾ-ਰੂਪ ਅਵਯਵਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਦੇਹ ਹੀ ਅਸੱਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀ ਵਿਸ਼ੇ ਵੀ ਸੁਭਾਵਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਸੱਤ ਜਾਂ ਅਸਥਾਈ ਹਨ।

Verse 61

स्यात्साद‍ृश्यभ्रमस्तावद्विकल्पे सति वस्तुन: । जाग्रत्स्वापौ यथा स्वप्ने तथा विधिनिषेधता ॥ ६१ ॥

ਜਦੋਂ ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ‘ਭ੍ਰਮ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰਤ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਦਾ ਭੇਦ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਮਨੋਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਵਿਧਿ-ਨਿਸ਼ੇਧ ਉਪਦੇਸ਼ੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 62

भावाद्वैतं क्रियाद्वैतं द्रव्याद्वैतं तथात्मन: । वर्तयन्स्वानुभूत्येह त्रीन्स्वप्नान्धुनुते मुनि: ॥ ६२ ॥

ਭਾਵ, ਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਪਰਿਕਰ ਦੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਕਰਮ-ਪ੍ਰਤਿਕਰਮ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਜਾਣ ਕੇ, ਮੁਨੀ ਆਪਣੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਗਰਤ, ਸੁਪਨਾ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਝਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 63

कार्यकारणवस्त्वैक्यदर्शनं पटतन्तुवत् । अवस्तुत्वाद्विकल्पस्य भावाद्वैतं तदुच्यते ॥ ६३ ॥

ਜਦੋਂ ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਕਾਰਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦ੍ਵੈਤ ਨੂੰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਸਲੀਅਤ-ਰਹਿਤ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਕੱਪੜਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਧਾਗੇ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ—ਤਾਂ ਵਿਕਲਪ ਦੀ ਅਵਸਤੁਤਾ ਕਰਕੇ ਜੋ ਏਕਤਾ-ਬੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ‘ਭਾਵਾਦ੍ਵੈਤ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 64

यद् ब्रह्मणि परे साक्षात्सर्वकर्मसमर्पणम् । मनोवाक्तनुभि: पार्थ क्रियाद्वैतं तदुच्यते ॥ ६४ ॥

ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ (ਪਾਰਥ), ਜਦੋਂ ਮਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਦੇਹ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਸਿੱਧੇ ਪਰਮ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ‘ਕ੍ਰਿਆਦ੍ਵੈਤ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 65

आत्मजायासुतादीनामन्येषां सर्वदेहिनाम् । यत्स्वार्थकामयोरैक्यं द्रव्याद्वैतं तदुच्यते ॥ ६५ ॥

ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ, ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਅਤੇ ਹਿਤ ਇਕੋ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦ੍ਵੈਤ’ ਅਰਥਾਤ ਹਿਤ ਦੀ ਏਕਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 66

यद् यस्य वानिषिद्धं स्याद्येन यत्र यतो नृप । स तेनेहेत कार्याणि नरो नान्यैरनापदि ॥ ६६ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਆਮ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਖ਼ਤਰਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਸਾਧਨਾਂ, ਯਤਨਾਂ, ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਨਿਵਾਸ-ਥਾਂ ਨਾਲ ਕਰਤਵ੍ਯ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਲਈ ਮਨਾਹੀ ਨਹੀਂ; ਹੋਰ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।

Verse 67

एतैरन्यैश्च वेदोक्तैर्वर्तमान: स्वकर्मभि: । गृहेऽप्यस्य गतिं यायाद् राजंस्तद्भ‍क्तिभाङ्‌‌नर: ॥ ६७ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਹੋਰ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਭਗਤ ਬਣੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 68

यथा हि यूयं नृपदेव दुस्त्यजा- दापद्गणादुत्तरतात्मन: प्रभो: । यत्पादपङ्केरुहसेवया भवा- नहारषीन्निर्जितदिग्गज: क्रतून् ॥ ६८ ॥

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਦੇਵ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਪਾਂਡਵ ਅਨੇਕ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਈਆਂ ਦੁਸਤਿਆਜ ਆਪਤਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਏ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਦਿਗਗਜਾਂ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਤਰੂ ਜਿੱਤ ਕੇ ਯਜ੍ਞ ਲਈ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ; ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੀ ਭੌਤਿਕ ਗ੍ਰੰਥੀ ਛੁੱਟੇ।

Verse 69

अहं पुराभवं कश्चिद्गन्धर्व उपबर्हण: । नाम्नातीते महाकल्पे गन्धर्वाणां सुसम्मत: ॥ ६९ ॥

ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਤਨ ਇਕ ਮਹਾਕਲਪ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਉਪਬਰ੍ਹਣ ਨਾਮ ਦਾ ਗੰਧਰਵ ਸੀ। ਹੋਰ ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਆਦਰਯੋਗ ਸੀ।

Verse 70

रूपपेशलमाधुर्यसौगन्ध्यप्रियदर्शन: । स्त्रीणां प्रियतमो नित्यं मत्त: स्वपुरलम्पट: ॥ ७० ॥

ਮੇਰਾ ਰੂਪ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਸੀ, ਦੇਹ-ਰਚਨਾ ਮਧੁਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਯ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਮੈਂ ਸਦਾ ਪ੍ਰਿਯਤਮ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਮੱਤ ਹੋ ਕੇ ਕਾਮ-ਆਸਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

Verse 71

एकदा देवसत्रे तु गन्धर्वाप्सरसां गणा: । उपहूता विश्वसृग्भिर्हरिगाथोपगायने ॥ ७१ ॥

ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿ ਦੀ ਮਹਿਮਾ-ਗਾਥਾ ਦੇ ਸੰਕੀਰਤਨ ਲਈ ਦੇਵ-ਸਤਰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਲਈ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਨੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 72

अहं च गायंस्तद्विद्वान् स्त्रीभि: परिवृतो गत: । ज्ञात्वा विश्वसृजस्तन्मे हेलनं शेपुरोजसा । याहि त्वं शूद्रतामाशु नष्टश्री: कृतहेलन: ॥ ७२ ॥

ਉਸ ਉਤਸਵ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਮੇਰੀ ਇਹ ਬੇਅਦਬੀ ਜਾਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਸ੍ਰਿਜ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਨੇ ਕਠੋਰਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ—“ਅਪਰਾਧੀ! ਤੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੂਦਰ ਹੋ ਜਾ; ਤੇਰੀ ਸ਼੍ਰੀ-ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋਵੇ।”

Verse 73

तावद्दास्यामहं जज्ञे तत्रापि ब्रह्मवादिनाम् । शुश्रूषयानुषङ्गेण प्राप्तोऽहं ब्रह्मपुत्रताम् ॥ ७३ ॥

ਉਸ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਮੈਂ ਦਾਸੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਸ਼ੂਦਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ। ਪਰ ਉੱਥੇ ਵੀ ਵੇਦ-ਤੱਤਵ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਵੈਸ਼ਣਵਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸ਼ੁਸ਼ਰੂਸ਼ਾ ਦੇ ਸੰਗ ਨਾਲ ਇਸ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਮਿਲਿਆ।

Verse 74

धर्मस्ते गृहमेधीयो वर्णित: पापनाशन: । गृहस्थो येन पदवीमञ्जसा न्यासिनामियात् ॥ ७४ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਧਰਮ ਦੱਸਿਆ ਹੈ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਵੀ ਸੌਖੇ ਹੀ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 75

यूयं नृलोके बत भूरिभागा लोकं पुनाना मुनयोऽभियन्ति । येषां गृहानावसतीति साक्षाद् गूढं परं ब्रह्म मनुष्यलिङ्गम् ॥ ७५ ॥

ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਤੁਸੀਂ ਪਾਂਡਵ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹੋ; ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਆਮ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਵਾਂਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮਨੁੱਖ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 76

स वा अयं ब्रह्म महद्विमृग्य कैवल्यनिर्वाणसुखानुभूति: । प्रिय: सुहृद् व: खलु मातुलेय आत्मार्हणीयो विधिकृद्गुरुश्च ॥ ७६ ॥

ਜਿਸ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀ ਕੈਵਲ੍ਯ-ਨਿਰਵਾਣ ਦੇ ਸੁਖ ਲਈ ਖੋਜਦੇ ਹਨ, ਅਚੰਭਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਸੁਹਿਰਦ, ਮਾਮੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਤੁਹਾਡੀ ਆਤਮਾ-ਸਮਾਨ, ਪੂਜਣਯ ਨਿਯੰਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ।

Verse 77

न यस्य साक्षाद्भ‍वपद्मजादिभी रूपं धिया वस्तुतयोपवर्णितम् । मौनेन भक्त्योपशमेन पूजित: प्रसीदतामेष स सात्वतां पति: ॥ ७७ ॥

ਜਿਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸ਼ਿਵ ਆਦਿ ਵੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਯਥਾਰਥ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ, ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ ਭਕਤਾਂ ਦੀ ਅਡੋਲ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਮੌਨ, ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਭਕਤ-ਪਾਲਕ ਸਾਤਵਤਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ।

Verse 78

श्रीशुक उवाच इति देवर्षिणा प्रोक्तं निशम्य भरतर्षभ: । पूजयामास सुप्रीत: कृष्णं च प्रेमविह्वल: ॥ ७८ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਭਰਤਵੰਸ਼-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 79

कृष्णपार्थावुपामन्‍त्र्य पूजित: प्रययौ मुनि: । श्रुत्वा कृष्णं परं ब्रह्म पार्थ: परमविस्मित: ॥ ७९ ॥

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪਾਰਥ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਹਿ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੀ ਪਰਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਹਨ—ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਮਹਾਰਾਜ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ।

Verse 80

इति दाक्षायणीनां ते पृथग्वंशा: प्रकीर्तिता: । देवासुरमनुष्याद्या लोका यत्र चराचरा: ॥ ८० ॥ सत्त्वेन प्रतिलभ्याय नैष्कर्म्येण विपश्चिता । नम: कैवल्यनाथाय निर्वाणसुखसंविदे ॥ ११ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ, ਮਨੁੱਖ ਆਦਿ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।