Adhyaya 14
Gṛhastha-Dharma: How a Householder Attains Liberation by Offering All to Vāsudeva
ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਰਵੋਚਤਾ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾ ਦਰਸਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗ੍ਰਿਹਸਥ—ਜੋ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਵੇਦਿਕ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ। ਨਾਰਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਰਤੱਬ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵਾਸੁਦੇਵ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਸਤਸੰਗ ਅਤੇ ਭਾਗਵਤ-ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਸਾਦਗੀ—ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਲਈ ਘੱਟ ਯਤਨ, ਉਗ੍ਰ-ਕਰਮ ਤੋਂ ਬਚਾਵ, ਬਾਹਰੋਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਅੰਦਰੋਂ ਵੈਰਾਗ, ਅਤੇ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ ਦੀ ਕਠੋਰ ਨੀਤੀ: ਲੋੜ ਜਿਤਨਾ ਹੀ ਲੈਣਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਚੋਰ’ ਬਣਨਾ—ਵਰਨਿਤ ਹੈ। ਮਹਿਮਾਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਦੇਵਤੇ, ਪਿਤਰ (ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ), ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਹਾਸੀਏ ’ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਅੰਗ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਗਤ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸਭ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੰਦਰ-ਪੂਜਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਮੇਂ-ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਸੇਵਕ ਜਾਣ ਕੇ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीयुधिष्ठिर उवाच गृहस्थ एतां पदवीं विधिना येन चाञ्जसा । यायाद्देवऋषे ब्रूहि मादृशो गृहमूढधी: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ! ਮੈਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਹਾਂ, ਘਰ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ਮੂੜ੍ਹ ਹੈ। ਵੇਦ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸੀਂ ਸੌਖੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ-ਪਦ ਕਿਵੇਂ ਪਾਈਏ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।
Verse 2
श्रीनारद उवाच गृहेष्ववस्थितो राजन्क्रिया: कुर्वन्यथोचिता: । वासुदेवार्पणं साक्षादुपासीत महामुनीन् ॥ २ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਜੀਵਿਕਾ ਚਲਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਲ ਆਪਣੇ ਲਈ ਭੋਗਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਹ ਸਿੱਧੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮਹਾਂਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਭੇਦ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 3
शृण्वन्भगवतोऽभीक्ष्णमवतारकथामृतम् । श्रद्दधानो यथाकालमुपशान्तजनावृत: ॥ ३ ॥ सत्सङ्गाच्छनकै: सङ्गमात्मजायात्मजादिषु । विमुञ्चेन्मुच्यमानेषु स्वयं स्वप्नवदुत्थित: ॥ ४ ॥
ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ, ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੀ ਕਥਾ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੁਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਤਸੰਗ ਨਾਲ ਉਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਪਤਨੀ-ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਵਿੱਚੋਂ ਆਸਕਤੀ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਜਾਗ ਕੇ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
शृण्वन्भगवतोऽभीक्ष्णमवतारकथामृतम् । श्रद्दधानो यथाकालमुपशान्तजनावृत: ॥ ३ ॥ सत्सङ्गाच्छनकै: सङ्गमात्मजायात्मजादिषु । विमुञ्चेन्मुच्यमानेषु स्वयं स्वप्नवदुत्थित: ॥ ४ ॥
ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ, ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੀ ਕਥਾ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੁਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਤਸੰਗ ਨਾਲ ਉਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਪਤਨੀ-ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਵਿੱਚੋਂ ਆਸਕਤੀ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਜਾਗ ਕੇ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
यावदर्थमुपासीनो देहे गेहे च पण्डित: । विरक्तो रक्तवत्तत्र नृलोके नरतां न्यसेत् ॥ ५ ॥
ਦੇਹ ਤੇ ਘਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜਿੰਨਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੋਵੇ ਉਨਾ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਸੱਚਾ ਪੰਡਿਤ ਹੈ ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਵੈਰਾਗੀ ਰਹੇ; ਪਰ ਬਾਹਰੋਂ ਜਿਵੇਂ ਆਸਕਤ ਹੋਵੇ ਤਿਵੇਂ ਵਰਤ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਅਸੰਗ ਭਾਵ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ-ਧਰਮ ਨਿਭਾਏ।
Verse 6
ज्ञातय: पितरौ पुत्रा भ्रातर: सुहृदोऽपरे । यद्वदन्ति यदिच्छन्ति चानुमोदेत निर्मम: ॥ ६ ॥
ਸਿਆਣਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ-ਕਰਮ ਬਹੁਤ ਸਾਦਾ ਰੱਖੇ। ਮਿੱਤਰ, ਬੱਚੇ, ਮਾਪੇ, ਭਰਾ ਆਦਿ ਜੋ ਸਲਾਹ ਦੇਣ, ਬਾਹਰੋਂ ‘ਹਾਂ, ਠੀਕ ਹੈ’ ਕਹਿ ਕੇ ਮੰਨ ਲਵੇ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਨਿਰਮਮ ਰਹਿ ਕੇ ਭਾਰੀ ਜੀਵਨ ਨਾ ਬਣਾਵੇ।
Verse 7
दिव्यं भौमं चान्तरीक्षं वित्तमच्युतनिर्मितम् । तत्सर्वमुपयुञ्जान एतत्कुर्यात्स्वतो बुध: ॥ ७ ॥
ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਸਾਰੀ ਦੌਲਤ ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਭ ਨੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਦੇਹ-ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਰਤਦਿਆਂ, ਸਿਆਣਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪ ਇਹੀ ਕਰੇ।
Verse 8
यावद् भ्र्रियेत जठरं तावत् स्वत्वं हि देहिनाम् । अधिकं योऽभिमन्येत स स्तेनो दण्डमर्हति ॥ ८ ॥
ਜਿੰਨਾ ਧਨ ਦੇਹ-ਨਿਰਵਾਹ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਜੀਵ ਦਾ ਹੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੂੰ ‘ਮੇਰਾ’ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਚੋਰ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ।
Verse 9
मृगोष्ट्रखरमर्काखुसरीसृप्खगमक्षिका: । आत्मन: पुत्रवत् पश्येत्तैरेषामन्तरं कियत् ॥ ९ ॥
ਹਿਰਨ, ਊਂਟ, ਗਧਾ, ਬਾਂਦਰ, ਚੂਹਾ, ਸੱਪ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਮੱਖੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵੇਖੋ। ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਹੀ ਘੱਟ ਫ਼ਰਕ ਹੈ!
Verse 10
त्रिवर्गं नातिकृच्छ्रेण भजेत गृहमेध्यपि । यथादेशं यथाकालं यावद्दैवोपपादितम् ॥ १० ॥
ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ—ਇਸ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਤਨ ਨਾ ਕਰੇ। ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਘੱਟ ਉਪਰਾਲੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਿਲੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਦੇਹ-ਨਿਰਵਾਹ ਕਰਕੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਗ੍ਰ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਵੇ।
Verse 11
आश्वाघान्तेऽवसायिभ्य: कामान्संविभजेद्यथा । अप्येकामात्मनो दारां नृणां स्वत्वग्रहो यत: ॥ ११ ॥
ਕੁੱਤੇ, ਪਤਿਤ ਲੋਕ ਅਤੇ ਚਾਂਡਾਲ ਆਦਿ ਅਸਪ੍ਰਿਸ਼੍ਯਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਨੇ ਯਥੋਚਿਤ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਵੰਡ ਕੇ ਪਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਘਰ ਦੀ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਅਤਿਥੀਆਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਤਕਾਰ ਲਈ ਅਰਪਣ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 12
जह्याद् यदर्थे स्वान्प्राणान्हन्याद्वा पितरं गुरुम् । तस्यां स्वत्वं स्त्रियां जह्याद्यस्तेन ह्यजितो जित: ॥ १२ ॥
ਜਿਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤੱਕ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ ਜਾਂ ਮਾਪਿਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਬੈਠੇ, ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਬਾਰੇ ‘ਇਹ ਮੇਰੀ ਹੈ’ ਵਾਲੀ ਸਵੱਤ-ਬੁੱਧੀ ਤਿਆਗਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਆਸਕਤੀ ਛੱਡ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਜੈ ਅਜਿਤ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
कृमिविड्भस्मनिष्ठान्तं क्वेदं तुच्छं कलेवरम् । क्व तदीयरतिर्भार्या क्वायमात्मा नभश्छदि: ॥ १३ ॥
ਇਹ ਤੁੱਛ ਸਰੀਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ, ਵਿਸ਼ਠਾ ਜਾਂ ਰਾਖ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੀਕ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਪਤਨੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਤਿਆਗਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇਹ-ਰਤੀ ਦੀ ਕੀ ਕੀਮਤ? ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਕਿੰਨਾ ਮਹਾਨ ਹੈ!
Verse 14
सिद्धैर्यज्ञावशिष्टार्थै: कल्पयेद् वृत्तिमात्मन: । शेषे स्वत्वं त्यजन्प्राज्ञ: पदवीं महतामियात् ॥ १४ ॥
ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਭੋਜਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਜਾਂ ਪੰਚ-ਸੂਨਾ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਜੀਵਿਕਾ ਚਲਾਕੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਹ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਮਲਕੀਅਤ ਅਤੇ ਆਸਕਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦੀ ਪਦਵੀ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
देवानृषीन् नृभूतानि पितृनात्मानमन्वहम् । स्ववृत्त्यागतवित्तेन यजेत पुरुषं पृथक् ॥ १५ ॥
ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਤੋਂ ਆਏ ਧਨ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ, ਜੀਵਾਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦੀ ਹੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਉਪਾਸਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 16
यर्ह्यात्मनोऽधिकाराद्या: सर्वा: स्युर्यज्ञसम्पद: । वैतानिकेन विधिना अग्निहोत्रादिना यजेत् ॥ १६ ॥
ਜਦੋਂ ਧਨ ਤੇ ਗਿਆਨ ਆਦਿ ਸਾਧਨ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯੱਗ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਪੂਰੀ ਹੋ ਸਕੇ, ਤਦ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵੈਤਾਨਿਕ ਰੀਤ ਨਾਲ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਆਦਿ ਯੱਗ ਕਰਕੇ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਯਜ੍ਞਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 17
न ह्यग्निमुखतोऽयं वै भगवान्सर्वयज्ञभुक् । इज्येत हविषा राजन्यथा विप्रमुखे हुतै: ॥ १७ ॥
ਭਗਵਾਨ ਸਰਵ-ਯੱਗ-ਭੁਕ ਅੱਗ ਦੇ ਮੁਖ ਰਾਹੀਂ ਚੜ੍ਹਾਈ ਆਹੁਤੀ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਹੇ ਰਾਜਨ, ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਰਾਹੀਂ ਅੰਨ ਤੇ ਘੀ ਆਦਿ ਸੁੰਦਰ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਹੋਰ ਵਧ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 18
तस्माद् ब्राह्मणदेवेषु मर्त्यादिषु यथार्हत: । तैस्तै: कामैर्यजस्वैनं क्षेत्रज्ञं ब्राह्मणाननु ॥ १८ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਭੋਗ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਿਓ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਤੱਕ ਭੋਜਨ ਕਰਾਓ; ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਾਦ ਵੰਡੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਹੋਵੇਗੀ।
Verse 19
कुर्यादपरपक्षीयं मासि प्रौष्ठपदे द्विज: । श्राद्धं पित्रोर्यथावित्तं तद्बन्धूनां च वित्तवान् ॥ १९ ॥
ਧਨਵਾਨ ਦ੍ਵਿਜ ਨੂੰ ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਯਥਾਵਿੱਤ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਸ਼ਵਿਨ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਮਹਾਲਯ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪਿਤ੍ਰ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਆਦਿ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 20
अयने विषुवे कुर्याद् व्यतीपाते दिनक्षये । चन्द्रादित्योपरागे च द्वादश्यां श्रवणेषु च ॥ २० ॥ तृतीयायां शुक्लपक्षे नवम्यामथ कार्तिके । चतसृष्वप्यष्टकासु हेमन्ते शिशिरे तथा ॥ २१ ॥ माघे च सितसप्तम्यां मघाराकासमागमे । राकया चानुमत्या च मासर्क्षाणि युतान्यपि ॥ २२ ॥ द्वादश्यामनुराधा स्याच्छ्रवणस्तिस्र उत्तरा: । तिसृष्वेकादशी वासु जन्मर्क्षश्रोणयोगूयुक् ॥ २३ ॥
ਉੱਤਰਾਯਣ-ਦੱਖਿਣਾਯਣ ਦੀਆਂ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀਆਂ, ਵਿਸ਼ੁਵ, ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਯੋਗ, ਦਿਨ-ਕ੍ਸ਼ਯ, ਚੰਦਰ-ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ, ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਕਸ਼ਤਰ; ਅਕਸ਼ਯ ਤ੍ਰਿਤੀਆ, ਕਾਰਤਿਕ ਸ਼ੁਕਲ ਨਵਮੀ, ਹੇਮੰਤ-ਸ਼ਿਸਿਰ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਅਸ਼ਟਕਾਂ; ਮਾਘ ਸ਼ੁਕਲ ਸਪਤਮੀ, ਮਘਾ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਯੁਕਤ ਪੂਰਨਿਮਾ; ਰਾਕਾ-ਅਨੁਮਤੀ ਅਤੇ ਮਾਸ-ਨਕਸ਼ਤਰ-ਯੁਕਤ ਤਿਥੀਆਂ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਅਨੁਰਾਧਾ, ਸ਼੍ਰਵਣ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਉੱਤਰਾ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ, ਜਦੋਂ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਤਿੰਨ ਉੱਤਰਾ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਨਮ-ਨਕਸ਼ਤਰ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 21
अयने विषुवे कुर्याद् व्यतीपाते दिनक्षये । चन्द्रादित्योपरागे च द्वादश्यां श्रवणेषु च ॥ २० ॥ तृतीयायां शुक्लपक्षे नवम्यामथ कार्तिके । चतसृष्वप्यष्टकासु हेमन्ते शिशिरे तथा ॥ २१ ॥ माघे च सितसप्तम्यां मघाराकासमागमे । राकया चानुमत्या च मासर्क्षाणि युतान्यपि ॥ २२ ॥ द्वादश्यामनुराधा स्याच्छ्रवणस्तिस्र उत्तरा: । तिसृष्वेकादशी वासु जन्मर्क्षश्रोणयोगूयुक् ॥ २३ ॥
ਮਕਰ ਤੇ ਕਰਕਟ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਮੇਸ਼ ਤੇ ਤੁਲਾ ਵਿਸ਼ੁਵ, ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਯੋਗ, ਦਿਨ-ਖ਼ਯ, ਤ੍ਰਿਤਿਥੀ ਸੰਯੋਗ, ਚੰਦਰ/ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 22
अयने विषुवे कुर्याद् व्यतीपाते दिनक्षये । चन्द्रादित्योपरागे च द्वादश्यां श्रवणेषु च ॥ २० ॥ तृतीयायां शुक्लपक्षे नवम्यामथ कार्तिके । चतसृष्वप्यष्टकासु हेमन्ते शिशिरे तथा ॥ २१ ॥ माघे च सितसप्तम्यां मघाराकासमागमे । राकया चानुमत्या च मासर्क्षाणि युतान्यपि ॥ २२ ॥ द्वादश्यामनुराधा स्याच्छ्रवणस्तिस्र उत्तरा: । तिसृष्वेकादशी वासु जन्मर्क्षश्रोणयोगूयुक् ॥ २३ ॥
ਅਕਸ਼ਯ ਤ੍ਰਿਤੀਆ, ਕਾਰਤਿਕ ਸ਼ੁਕਲ ਨਵਮੀ, ਹੇਮੰਤ ਤੇ ਸ਼ਿਸਿਰ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਅਸ਼ਟਕਾਂ, ਮਾਘ ਸ਼ੁਕਲ ਸਪਤਮੀ, ਮਘਾ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਪੂਰਨਿਮਾ ਸੰਯੋਗ, ਰਾਕਾ ਤੇ ਅਨੁਮਤੀ ਪੂਰਨਿਮਾ, ਅਤੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਤਿਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 23
अयने विषुवे कुर्याद् व्यतीपाते दिनक्षये । चन्द्रादित्योपरागे च द्वादश्यां श्रवणेषु च ॥ २० ॥ तृतीयायां शुक्लपक्षे नवम्यामथ कार्तिके । चतसृष्वप्यष्टकासु हेमन्ते शिशिरे तथा ॥ २१ ॥ माघे च सितसप्तम्यां मघाराकासमागमे । राकया चानुमत्या च मासर्क्षाणि युतान्यपि ॥ २२ ॥ द्वादश्यामनुराधा स्याच्छ्रवणस्तिस्र उत्तरा: । तिसृष्वेकादशी वासु जन्मर्क्षश्रोणयोगूयुक् ॥ २३ ॥
ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਜੇ ਅਨੁਰਾਧਾ, ਸ਼੍ਰਵਣ ਜਾਂ ਤਿੰਨੋਂ ਉੱਤਰਾ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰੋ; ਅਤੇ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਜੇ ਤਿੰਨ ਉੱਤਰਾ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਨਕਸ਼ਤਰ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਕਸ਼ਤਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 24
त एते श्रेयस: काला नृणां श्रेयोविवर्धना: । कुर्यात्सर्वात्मनैतेषु श्रेयोऽमोघं तदायुष: ॥ २४ ॥
ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਮੇਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੰਗਲਮਈ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਯ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੇਲਿਆਂ ਪੂਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਫਲ ਅਮੋਘ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 25
एषु स्नानं जपो होमो व्रतं देवद्विजार्चनम् । पितृदेवनृभूतेभ्यो यद्दत्तं तद्ध्यनश्वरम् ॥ २५ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ, ਯਮੁਨਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਜਪ, ਹੋਮ, ਵਰਤ, ਅਤੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਪਿਤਰਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ—ਅਤੇ ਜੋ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ—ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 26
संस्कारकालो जायाया अपत्यस्यात्मनस्तथा । प्रेतसंस्था मृताहश्च कर्मण्यभ्युदये नृप ॥ २६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਆਪਣੇ, ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਸੰਤਾਨ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਸਮੇਂ, ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਸ਼ਰਾਧ ਆਦਿ ਵਿੱਚ, ਕਰਮ-ਫਲ ਦੀ ਵਾਧੇ ਲਈ ਉਪਰੋਕਤ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 27
अथ देशान्प्रवक्ष्यामि धर्मादिश्रेयआवहान् । स वै पुण्यतमो देश: सत्पात्रं यत्र लभ्यते ॥ २७ ॥ बिम्बं भगवतो यत्र सर्वमेतच्चराचरम् । यत्र ह ब्राह्मणकुलं तपोविद्यादयान्वितम् ॥ २८ ॥
ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਥਾਵਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਧਰਮਕ ਕਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਯੋਗ੍ਯ ਵੈਸ਼ਣਵ ਮਿਲੇ, ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਤਪ, ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਦਇਆ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੁਲ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਥਾਂ ਪਰਮ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ।
Verse 28
अथ देशान्प्रवक्ष्यामि धर्मादिश्रेयआवहान् । स वै पुण्यतमो देश: सत्पात्रं यत्र लभ्यते ॥ २७ ॥ बिम्बं भगवतो यत्र सर्वमेतच्चराचरम् । यत्र ह ब्राह्मणकुलं तपोविद्यादयान्वितम् ॥ २८ ॥
ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਥਾਵਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਧਰਮਕ ਕਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਯੋਗ੍ਯ ਵੈਸ਼ਣਵ ਮਿਲੇ, ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਤਪ, ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਦਇਆ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੁਲ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਥਾਂ ਪਰਮ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ।
Verse 29
यत्र यत्र हरेरर्चा स देश: श्रेयसां पदम् । यत्र गङ्गादयो नद्य: पुराणेषु च विश्रुता: ॥ २९ ॥
ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਹਰਿ ਦੀ ਅਰਚਾ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਸ਼ ਸ਼੍ਰੇਯ ਦਾ ਧਾਮ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਕੀਤਾ ਕੋਈ ਵੀ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਕਰਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਹਾ-ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 30
सरांसि पुष्करादीनि क्षेत्राण्यर्हाश्रितान्युत । कुरुक्षेत्रं गयशिर: प्रयाग: पुलहाश्रम: ॥ ३० ॥ नैमिषं फाल्गुनं सेतु: प्रभासोऽथ कुशस्थली । वाराणसी मधुपुरी पम्पा बिन्दुसरस्तथा ॥ ३१ ॥ नारायणाश्रमो नन्दा सीतारामाश्रमादय: । सर्वे कुलाचला राजन्महेन्द्रमलयादय: ॥ ३२ ॥ एते पुण्यतमा देशा हरेरर्चाश्रिताश्च ये । एतान्देशान्निषेवेत श्रेयस्कामो ह्यभीक्ष्णश: । धर्मो ह्यत्रेहित: पुंसां सहस्राधिफलोदय: ॥ ३३ ॥
ਪੁਸ਼ਕਰ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ, ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਯ ਵਾਲੇ ਤੀਰਥ—ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ, ਗਯਾ-ਸ਼ਿਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਪੁਲਹਾਸ਼੍ਰਮ, ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ, ਫਾਲਗੂ ਤਟ, ਸੇਤੁ, ਪ੍ਰਭਾਸ, ਕੁਸ਼ਸਥਲੀ (ਦ੍ਵਾਰਕਾ), ਵਾਰਾਣਸੀ, ਮਧੁਪੁਰੀ (ਮਥੁਰਾ), ਪੰਪਾ, ਬਿੰਦੁ-ਸਰੋਵਰ, ਨਾਰਾਇਣਾਸ਼੍ਰਮ (ਬਦਰੀਕਾਸ਼੍ਰਮ), ਨੰਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਤਟ, ਸੀਤਾ-ਰਾਮਾਸ਼੍ਰਮ ਆਦਿ, ਅਤੇ ਮਹੇਂਦ੍ਰ-ਮਲਯ ਆਦਿ ਕੁਲਾਚਲ—ਇਹ ਸਭ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਹਰਿ ਦੀ ਅਰਚਾ ਹੈ, ਸ਼੍ਰੇਯ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਬਾਰੰਬਾਰ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਕੀਤਾ ਧਰਮ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 31
सरांसि पुष्करादीनि क्षेत्राण्यर्हाश्रितान्युत । कुरुक्षेत्रं गयशिर: प्रयाग: पुलहाश्रम: ॥ ३० ॥ नैमिषं फाल्गुनं सेतु: प्रभासोऽथ कुशस्थली । वाराणसी मधुपुरी पम्पा बिन्दुसरस्तथा ॥ ३१ ॥ नारायणाश्रमो नन्दा सीतारामाश्रमादय: । सर्वे कुलाचला राजन्महेन्द्रमलयादय: ॥ ३२ ॥ एते पुण्यतमा देशा हरेरर्चाश्रिताश्च ये । एतान्देशान्निषेवेत श्रेयस्कामो ह्यभीक्ष्णश: । धर्मो ह्यत्रेहित: पुंसां सहस्राधिफलोदय: ॥ ३३ ॥
ਪੁਸ਼ਕਰ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸੰਤ-ਮਹਾਤਮਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਉਹ ਤੀਰਥ—ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ, ਗਯਾ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਪੁਲਹਾਸ਼੍ਰਮ; ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ, ਫਾਲਗੂ ਨਦੀ ਦਾ ਕੰਢਾ, ਸੇਤੁਬੰਧ, ਪ੍ਰਭਾਸ, ਕੁਸ਼ਸਥਲੀ (ਦ੍ਵਾਰਕਾ), ਵਾਰਾਣਸੀ, ਮਧੁਪੁਰੀ (ਮਥੁਰਾ), ਪੰਪਾ, ਬਿੰਦੂ-ਸਰੋਵਰ, ਨਾਰਾਇਣਾਸ਼੍ਰਮ (ਬਦਰੀ), ਨੰਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਤਟ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ-ਸੀਤਾ ਨੇ ਆਸ਼੍ਰਯ ਲਿਆ ਜਿਵੇਂ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ, ਨਾਲ ਹੀ ਮਹੇਂਦ੍ਰ-ਮਲਯ ਆਦਿ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ—ਇਹ ਸਭ ਪਰਮ ਪੁੰਨ ਦੇਸ਼ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਹਰਿ ਦੀ ਅਰਚਾ (ਰਾਧਾ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸੇਵਾ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭੀ ਸ਼੍ਰੇਯ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਭਗਤ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੇਵੇ; ਉੱਥੇ ਕੀਤਾ ਧਰਮ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 32
सरांसि पुष्करादीनि क्षेत्राण्यर्हाश्रितान्युत । कुरुक्षेत्रं गयशिर: प्रयाग: पुलहाश्रम: ॥ ३० ॥ नैमिषं फाल्गुनं सेतु: प्रभासोऽथ कुशस्थली । वाराणसी मधुपुरी पम्पा बिन्दुसरस्तथा ॥ ३१ ॥ नारायणाश्रमो नन्दा सीतारामाश्रमादय: । सर्वे कुलाचला राजन्महेन्द्रमलयादय: ॥ ३२ ॥ एते पुण्यतमा देशा हरेरर्चाश्रिताश्च ये । एतान्देशान्निषेवेत श्रेयस्कामो ह्यभीक्ष्णश: । धर्मो ह्यत्रेहित: पुंसां सहस्राधिफलोदय: ॥ ३३ ॥
ਪੁਸ਼ਕਰ ਆਦਿ ਤੀਰਥ-ਸਰੋਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ, ਗਯਾ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਪੁਲਹਾਸ਼੍ਰਮ, ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ, ਫਾਲਗੂ-ਤਟ, ਸੇਤੁਬੰਧ, ਪ੍ਰਭਾਸ, ਕੁਸ਼ਸਥਲੀ (ਦ੍ਵਾਰਕਾ), ਵਾਰਾਣਸੀ, ਮਧੁਪੁਰੀ (ਮਥੁਰਾ), ਪੰਪਾ, ਬਿੰਦੂ-ਸਰੋਵਰ, ਨਾਰਾਇਣਾਸ਼੍ਰਮ (ਬਦਰੀ), ਨੰਦਾ-ਤਟ, ਸੀਤਾ-ਰਾਮ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਜਿਵੇਂ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ, ਅਤੇ ਮਹੇਂਦ੍ਰ-ਮਲਯ ਆਦਿ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ—ਇਹ ਸਭ ਪਰਮ ਪੁੰਨ ਸਥਾਨ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਹਰਿ ਦੀ ਅਰਚਾ (ਰਾਧਾ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪੂਜਾ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰੇਯ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਭਗਤ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਾਵੇ; ਉੱਥੇ ਕੀਤਾ ਧਰਮ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 33
सरांसि पुष्करादीनि क्षेत्राण्यर्हाश्रितान्युत । कुरुक्षेत्रं गयशिर: प्रयाग: पुलहाश्रम: ॥ ३० ॥ नैमिषं फाल्गुनं सेतु: प्रभासोऽथ कुशस्थली । वाराणसी मधुपुरी पम्पा बिन्दुसरस्तथा ॥ ३१ ॥ नारायणाश्रमो नन्दा सीतारामाश्रमादय: । सर्वे कुलाचला राजन्महेन्द्रमलयादय: ॥ ३२ ॥ एते पुण्यतमा देशा हरेरर्चाश्रिताश्च ये । एतान्देशान्निषेवेत श्रेयस्कामो ह्यभीक्ष्णश: । धर्मो ह्यत्रेहित: पुंसां सहस्राधिफलोदय: ॥ ३३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼—ਤੀਰਥ-ਸਰੋਵਰ, ਖੇਤਰ, ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ—ਪਰਮ ਪੁੰਨਮਈ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਿੱਥੇ ਹਰਿ ਦੀ ਅਰਚਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ ਜਾਂ ਸੰਤਜਨ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸ਼੍ਰੇਯ (ਆਤਮਿਕ ਭਲਾ) ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੇਵੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਕੀਤਾ ਧਰਮ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 34
पात्रं त्वत्र निरुक्तं वै कविभि: पात्रवित्तमै: । हरिरेवैक उर्वीश यन्मयं वै चराचरम् ॥ ३४ ॥
ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ! ਪਾਤਰਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਉੱਤਮ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਜਗਤ ਦਾ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ (ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਪਾਤਰ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸੇ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 35
देवर्ष्यर्हत्सु वै सत्सु तत्र ब्रह्मात्मजादिषु । राजन्यदग्रपूजायां मत: पात्रतयाच्युत: ॥ ३५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਤੇਰੇ ਰਾਜਸੂਯ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ, ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ, ਅਨੇਕ ਸੰਤ-ਮਹਾਤਮਾ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ; ਪਰ ਜਦੋਂ ‘ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਵੇ?’ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਿਆ, ਤਾਂ ਸਭ ਨੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੀ ਅਗਰ-ਪੂਜਾ ਲਈ ਯੋਗ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਪਾਤਰ ਮੰਨਿਆ।
Verse 36
जीवराशिभिराकीर्ण अण्डकोशाङ्घ्रिपो महान् । तन्मूलत्वादच्युतेज्या सर्वजीवात्मतर्पणम् ॥ ३६ ॥
ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਇਕ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਭਗਵਾਨ ਅਚ੍ਯੁਤ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਕੇਵਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਭਗਤੀ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 37
पुराण्यनेन सृष्टानि नृतिर्यगृषिदेवता: । शेते जीवेन रूपेण पुरेषु पुरुषो ह्यसौ ॥ ३७ ॥
ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਮਨੁੱਖਾਂ, ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਹਾਂ ਵਰਗੇ ਅਨੇਕ ਨਿਵਾਸ ਬਣਾਏ। ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਣਗਿਣਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਜੋਂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪੁਰੁਸ਼ਾਵਤਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 38
तेष्वेव भगवान् राजंस्तारतम्येन वर्तते । तस्मात्पात्रं हि पुरुषो यावानात्मा यथेयते ॥ ३८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਹਰ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜੀਵ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁੱਧੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੁਖੀ ਉਹੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ, ਤਪੱਸਿਆ, ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਆਦਿ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਜੀਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 39
दृष्ट्वा तेषां मिथो नृणामवज्ञानात्मतां नृप । त्रेतादिषु हरेरर्चा क्रियायै कविभि: कृता ॥ ३९ ॥
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਤ੍ਰੇਤਾ-ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਵਰਤਾਵ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਦ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਸਮੇਤ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਦੀ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ।
Verse 40
ततोऽर्चायां हरिं केचित् संश्रद्धाय सपर्यया । उपासत उपास्तापि नार्थदा पुरुषद्विषाम् ॥ ४० ॥
ਫਿਰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਅਰਚਾ-ਵਿਗ੍ਰਹ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਮੱਗਰੀ ਸਮੇਤ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਅਧਿਕ੍ਰਿਤ ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਜਾਂ ਵੈਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਕਦੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 41
पुरुषेष्वपि राजेन्द्र सुपात्रं ब्राह्मणं विदु: । तपसा विद्यया तुष्टया धत्ते वेदं हरेस्तनुम् ॥ ४१ ॥
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਸਭ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਪਾਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਤਪ, ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੇ ਤਨ ਵਰਗਾ ਵੇਦ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 42
नन्वस्य ब्राह्मणा राजन्कृष्णस्य जगदात्मन: । पुनन्त: पादरजसा त्रिलोकीं दैवतं महत् ॥ ४२ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਗਦਾਤਮਾ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮਹਾਨ ਦੇਵਤੁਲ ਹਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਲਈ ਵੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
By earning only as necessary, offering the results to Vāsudeva, and repeatedly associating with sādhus to hear the Lord’s līlā from Bhāgavata and Purāṇas. Inner detachment is cultivated through śravaṇa, prasāda, yajña, charity, and avoidance of ugra-karma, so that duty becomes devotion rather than bondage.
Because nature’s resources are created by the Supreme Lord for the maintenance of all beings. Taking more than required violates dharma and incurs reaction under the ‘laws of nature’ (daiva/karma), since it is appropriation of the Lord’s property and deprivation of other dependents in the cosmic order.
Kṛṣṇa, the Supreme Personality of Godhead, is established as the foremost recipient—as affirmed at Yudhiṣṭhira’s Rājasūya. Since all beings rest in Him like a tree in its root, worship directed to Kṛṣṇa naturally includes proper honor to demigods, forefathers, humans, animals, and saints.
Deity worship was introduced to support people when social dealings declined, but the Lord is not satisfied if one worships the Deity while envying or disrespecting authorized Vaiṣṇavas. The chapter thus pairs arcana (Deity worship) with Vaiṣṇava-sevā and avoidance of aparādha.