Adhyaya 13
Paramahaṁsa-Dharma: The Avadhūta-like Sannyāsī and Prahlāda’s Dialogue with the ‘Python’ Saint
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਪਰੀਖਿਆ ਤੋਂ ਕਥਾ ਸਮਾਜ-ਉਪਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਸੱਚੇ ਪਰਮਹੰਸ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦਾ ਆਚਰਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਅਲਪ ਆਸਰਾ, ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ (ਸੰਗ੍ਰਹ ਨਾ ਕਰਨਾ), ਪੰਥੀ ਝਗੜਿਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ। ਦੰਡ, ਕਮੰਡਲੂ, ਵੇਸ਼ ਆਦਿ ਬਾਹਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਗੌਣ ਹਨ; ਅੰਦਰਲੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਮੁੱਖ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸੰਤ ਲੋਕ-ਸੰਗ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਬੱਚੇ ਵਰਗਾ ਜਾਂ ਮੌਨ ਵਰਗਾ ਵੀ ਦਿਸ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਸਾਧੂ-ਸੁਭਾਉ ਜਾਣਨ ਲਈ ਭ੍ਰਮਣ ਕਰਦਾ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ‘ਅਜਗਰ ਵਾਂਗ’ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਪਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਤੇ ਪੁਸ਼ਟ ਇਕ ਉੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੇ ਵਿਨਮ੍ਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਮ ਤ੍ਰਿਤਾਪ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਹੀ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਧਨ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ। ਉਹ ਮੱਖੀ ਵਾਂਗ ਸੰਗ੍ਰਹ ਨਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਜਗਰ ਵਾਂਗ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਭਾਗ੍ਯ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿਲੇ ਯਥਾਲਾਭ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਪਰਮਹੰਸ-ਧਰਮ ਸਮਝ ਕੇ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਆਧਾਰਿਤ ਅਗਲੇ ਨੀਤੀ-ਧਰਮ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीनारद उवाच कल्पस्त्वेवं परिव्रज्य देहमात्रावशेषित: । ग्रामैकरात्रविधिना निरपेक्षश्चरेन्महीम् ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਨਿਆਸ ਧਾਰ ਕੇ ਕੇਵਲ ਦੇਹ-ਨਿਰਵਾਹ ਜਿਤਨਾ ਹੀ ਰੱਖੇ। ਹਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇਕ ਹੀ ਰਾਤ ਰਹਿਣ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ, ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਪੇਖ ਹੋ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਚਰੇ।
Verse 2
बिभृयाद् यद्यसौ वास: कौपीनाच्छादनं परम् । त्यक्तं न लिङ्गाद् दण्डादेरन्यत् किञ्चिदनापदि ॥ २ ॥
ਸੰਨਿਆਸੀ ਯਥਾਸੰਭਵ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਆਵਰਨ ਤੋਂ ਵੀ ਬਚੇ; ਜੇ ਕੁਝ ਪਹਿਨੇ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਕੌਪੀਨ। ਬਿਨਾ ਲੋੜ ਦੇ ਦੰਡ ਆਦਿ ਸੰਨਿਆਸ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਨਾ ਲਵੇ; ਦੰਡ ਅਤੇ ਕਮੰਡਲੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਨਾ ਰੱਖੇ।
Verse 3
एक एव चरेद्भिक्षुरात्मारामोऽनपाश्रय: । सर्वभूतसुहृच्छान्तो नारायणपरायण: ॥ ३ ॥
ਭਿਖਸ਼ੂ ਸੰਨਿਆਸੀ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਵਿਚਰੇ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪਤ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਿਤਰ-ਹਿਤੈਸ਼ੀ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰਾਇਣ ਨਿਰਮਲ ਭਗਤ ਬਣ ਕੇ ਘਰ-ਘਰ ਭਿਖਿਆ ਨਾਲ ਜੀਵੇ।
Verse 4
पश्येदात्मन्यदो विश्वं परे सदसतोऽव्यये । आत्मानं च परं ब्रह्म सर्वत्र सदसन्मये ॥ ४ ॥
ਸੰਨਿਆਸੀ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੇਖੇ ਅਤੇ ਸਤ-ਅਸਤ ਰੂਪ ਜਗਤ ਨੂੰ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਣੇ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਤੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ—ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਸਭ ਵਿੱਚ—ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ।
Verse 5
सुप्तिप्रबोधयो: सन्धावात्मनो गतिमात्मदृक् । पश्यन्बन्धं च मोक्षं च मायामात्रं न वस्तुत: ॥ ५ ॥
ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਜਾਗਣ ਦੀ ਸੰਧੀ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਦਰਸ਼ੀ ਸੰਨਿਆਸੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖੇ। ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼—ਦੋਵੇਂ ਹਾਲਤਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਮਾਇਆ-ਮਾਤ੍ਰ, ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਸਮਝ ਕੇ ਉਸ ਉੱਚੇ ਬੋਧ ਨਾਲ ਹਰ ਥਾਂ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖੇ।
Verse 6
नाभिनन्देद् ध्रुवं मृत्युमध्रुवं वास्य जीवितम् । कालं परं प्रतीक्षेत भूतानां प्रभवाप्ययम् ॥ ६ ॥
ਮੌਤ ਧ੍ਰੂਵ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮਿਆਦ ਅਧ੍ਰੂਵ; ਇਸ ਲਈ ਨਾ ਮੌਤ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰੇ ਨਾ ਜੀਵਨ ਦੀ। ਬਲਕਿ ਉਸ ਪਰਮ ਕਾਲ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਲੀਨ ਹੋਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
नासच्छास्त्रेषु सज्जेत नोपजीवेत जीविकाम् । वादवादांस्त्यजेत्तर्कान्पक्षं कंच न संश्रयेत् ॥ ७ ॥
ਆਤਮਿਕ ਲਾਭ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਵਿਅਰਥ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਨ ਨਾ ਕਰੇ। ਰੋਜ਼ੀ ਲਈ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਨਾ ਬਣੇ, ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਤੇ ਕੂਤਰਕ ਛੱਡੇ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਧੜੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਨਾ ਲਵੇ।
Verse 8
न शिष्याननुबध्नीत ग्रन्थान्नैवाभ्यसेद् बहून् । न व्याख्यामुपयुञ्जीत नारम्भानारभेत्क्वचित् ॥ ८ ॥
ਸੰਨਿਆਸੀ ਭੌਤਿਕ ਲਾਭ ਦਾ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ ਬਹੁਤੇ ਚੇਲੇ ਨਾ ਜੋੜੇ। ਬਿਨਾ ਲੋੜ ਬਹੁਤੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਾ ਪੜ੍ਹੇ, ਰੋਜ਼ੀ ਲਈ ਪ੍ਰਵਚਨ ਨਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਭੌਤਿਕ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਠਾਠ-ਬਾਠ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 9
न यतेराश्रम: प्रायो धर्महेतुर्महात्मन: । शान्तस्य समचित्तस्य बिभृयादुत वा त्यजेत् ॥ ९ ॥
ਜੋ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸਮਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਆਤਮ-ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ—ਤ੍ਰਿਦੰਡ, ਕਮੰਡਲੂ ਆਦਿ—ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ। ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਕਦੇ ਧਾਰੇ, ਕਦੇ ਤਿਆਗ ਦੇ।
Verse 10
अव्यक्तलिङ्गो व्यक्तार्थो मनीष्युन्मत्तबालवत् । कविर्मूकवदात्मानं स दृष्टया दर्शयेन्नृणाम् ॥ १० ॥
ਭਾਵੇਂ ਸੰਤ ਬਾਹਰੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਾ ਵੀ ਦਿਖਾਵੇ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚੰਚਲ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਦਿਸੇ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਵਿਚਾਰਕ-ਵਕਤਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਗੂੰਗੇ ਵਾਂਗ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣਾ ਆਤਮ-ਭਾਵ ਦਿਖਾਵੇ।
Verse 11
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । प्रह्रादस्य च संवादं मुनेराजगरस्य च ॥ ११ ॥
ਇਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਵਿਦਵਾਨ ਮੁਨੀ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਮਹਾਰਾਜ ਅਤੇ ਅਜਗਰ ਵਾਂਗ ਆਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਇਆ ਸੰਵਾਦ।
Verse 12
तं शयानं धरोपस्थे कावेर्यां सह्यसानुनि । रजस्वलैस्तनूदेशैर्निगूढामलतेजसम् ॥ १२ ॥ ददर्श लोकान्विचरन् लोकतत्त्वविवित्सया । वृतोऽमात्यै: कतिपयै: प्रह्रादो भगवत्प्रिय: ॥ १३ ॥
ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਸੇਵਕ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਮਹਾਰਾਜ ਕੁਝ ਗੁਪਤ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਤ-ਸੁਭਾਉ ਦਾ ਤੱਤ ਜਾਣਨ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹੋਏ ਕਾਵੇਰੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਹ੍ਯ ਪਹਾੜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਏ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧੂੜ-ਰਜ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਨਿਰਮਲ ਤੇਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੇਟੇ ਇਕ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
Verse 13
तं शयानं धरोपस्थे कावेर्यां सह्यसानुनि । रजस्वलैस्तनूदेशैर्निगूढामलतेजसम् ॥ १२ ॥ ददर्श लोकान्विचरन् लोकतत्त्वविवित्सया । वृतोऽमात्यै: कतिपयै: प्रह्रादो भगवत्प्रिय: ॥ १३ ॥
ਲੋਕ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਕੁਝ ਅਮਾਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਭਗਵਤ-ਪ੍ਰਿਯ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
Verse 14
कर्मणाकृतिभिर्वाचा लिङ्गैर्वर्णाश्रमादिभि: । न विदन्ति जना यं वै सोऽसाविति न वेति च ॥ १४ ॥
ਉਸ ਸੰਤ ਦੇ ਕਰਮਾਂ, ਦੇਹੀ ਆਕਾਰ, ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਂ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਉਹੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।
Verse 15
तं नत्वाभ्यर्च्य विधिवत्पादयो: शिरसा स्पृशन् । विवित्सुरिदमप्राक्षीन्महाभागवतोऽसुर: ॥ १५ ॥
ਮਹਾਭਾਗਵਤ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਉਸ ਸੰਤ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪੂਜਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਮੱਥਾ ਉਸ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਲਾਇਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 16
बिभर्षि कायं पीवानं सोद्यमो भोगवान्यथा ॥ १६ ॥ वित्तं चैवोद्यमवतां भोगो वित्तवतामिह । भोगिनां खलु देहोऽयं पीवा भवति नान्यथा ॥ १७ ॥
ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹੋਦਯ, ਤੁਸੀਂ ਜੀਵਿਕਾ ਲਈ ਕੋਈ ਉੱਦਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਭੋਗੀ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਮੋਟਾ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇੱਥੇ ਉੱਦਮੀ ਨੂੰ ਧਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਧਨਵਾਨ ਨੂੰ ਭੋਗ; ਅਤੇ ਭੋਗੀਆਂ ਦਾ ਇਹ ਸਰੀਰ ਖਾਣ-ਸੌਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ।
Verse 17
बिभर्षि कायं पीवानं सोद्यमो भोगवान्यथा ॥ १६ ॥ वित्तं चैवोद्यमवतां भोगो वित्तवतामिह । भोगिनां खलु देहोऽयं पीवा भवति नान्यथा ॥ १७ ॥
ਤੁਹਾਡਾ ਸਰੀਰ ਬਹੁਤ ਮੋਟਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਭੋਗੀ ਹੋ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਰੋਜ਼ੀ ਲਈ ਕੋਈ ਉੱਦਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇੱਥੇ ਉੱਦਮੀ ਨੂੰ ਧਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਧਨਵਾਨ ਨੂੰ ਭੋਗ; ਅਤੇ ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਦਾ ਸਰੀਰ ਖਾਣ‑ਸੌਣ ਨਾਲ ਮੋਟਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 18
न ते शयानस्य निरुद्यमस्य ब्रह्मन्नु हार्थो यत एव भोग: । अभोगिनोऽयं तव विप्र देह: पीवा यतस्तद्वद न: क्षमं चेत् ॥ १८ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੂੰ ਬਿਨਾ ਉੱਦਮ ਦੇ ਲੇਟਿਆ ਹੈਂ; ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭੋਗ ਲਈ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਧਨ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਤੇਰਾ ਸਰੀਰ ਇੰਨਾ ਮੋਟਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਗਿਆ? ਜੇ ਮੇਰਾ ਸਵਾਲ ਬੇਅਦਬੀ ਨਾ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸ।
Verse 19
कवि: कल्पो निपुणदृक् चित्रप्रियकथ: सम: । लोकस्य कुर्वत: कर्म शेषे तद्वीक्षितापि वा ॥ १९ ॥
ਤੁਸੀਂ ਵਿਦਵਾਨ, ਨਿਪੁਣ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਲੱਗਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਦਿਲ ਨੂੰ ਭਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ। ਲੋਕ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦਿਆਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਪਏ ਹੋ।
Verse 20
श्रीनारद उवाच \स इत्थं दैत्यपतिना परिपृष्टो महामुनि: । स्मयमानस्तमभ्याह तद्वागमृतयन्त्रित: ॥ २० ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਉਹ ਮਹਾਮੁਨੀ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੁਸਕਰਾਂਦੇ ਹੋਏ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗੇ।
Verse 21
श्रीब्राह्मण उवाच वेदेदमसुरश्रेष्ठ भवान् नन्वार्यसम्मत: । ईहोपरमयोर्नृणां पदान्यध्यात्मचक्षुषा ॥ २१ ॥
ਸੰਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪ੍ਰਹਲਾਦ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਤੇ ਉੱਚੇ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਨੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਉੱਦਮ ਅਤੇ ਉਪਰਾਮਤਾ—ਦੋਵੇਂ ਮਾਰਗਾਂ ਦੇ ਪੜਾਅ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ।
Verse 22
यस्य नारायणो देवो भगवान्हृद्गत: सदा । भक्त्या केवलयाज्ञानं धुनोति ध्वान्तमर्कवत् ॥ २२ ॥
ਜਿਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ ਸਦਾ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 23
तथापि ब्रूमहे प्रश्नांस्तव राजन्यथाश्रुतम् । सम्भाषणीयो हि भवानात्मन: शुद्धिमिच्छता ॥ २३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਸੁਣੇ ਮੁਤਾਬਕ ਉੱਤਰ ਦਿਆਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਤਮ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਮਹਾਪੁਰਖ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਯੋਗ ਹੈ।
Verse 24
तृष्णया भववाहिन्या योग्यै: कामैरपूर्यया । कर्माणि कार्यमाणोऽहं नानायोनिषु योजित: ॥ २४ ॥
ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਕਦੇ ਨਾ ਭਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਧਾਰ ਦੇ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਰਿਹਾ।
Verse 25
यदृच्छया लोकमिमं प्रापित: कर्मभिर्भ्रमन् । स्वर्गापवर्गयोर्द्वारं तिरश्चां पुनरस्य च ॥ २५ ॥
ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਭਟਕਦਿਆਂ ਭਟਕਦਿਆਂ ਯਾਦ੍ਰਿਚ্ছਾ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਮਿਲਿਆ ਹੈ; ਇਹੀ ਦੇਹ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਨੀਵੀਆਂ ਯੋਨੀਆਂ ਤੇ ਮੁੜ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਵੱਲ ਵੀ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 26
तत्रापि दम्पतीनां च सुखायान्यापनुत्तये । कर्माणि कुर्वतां दृष्ट्वा निवृत्तोऽस्मि विपर्ययम् ॥ २६ ॥
ਇਸ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰੀ-ਪੁਰਖ ਇੰਦ੍ਰੀ ਸੁਖ ਲਈ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਸੁਖੀ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਉਲਟ ਨਤੀਜੇ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਭੌਤਿਕ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਗਿਆ ਹਾਂ।
Verse 27
सुखमस्यात्मनो रूपं सर्वेहोपरतिस्तनु: । मन:संस्पर्शजान् दृष्ट्वा भोगान्स्वप्स्यामि संविशन् ॥ २७ ॥
ਜੀਵ ਦਾ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਆਤਮਿਕ ਆਨੰਦਮਈ ਸੁਖ ਹੈ; ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਵਿਰਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀ ਭੋਗ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਸਭ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਲੇਟ ਕੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
Verse 28
इत्येतदात्मन: स्वार्थं सन्तं विस्मृत्य वै पुमान् । विचित्रामसति द्वैते घोरामाप्नोति संसृतिम् ॥ २८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਹਿਤ—ਆਤਮਾ ਦਾ ਕਲਿਆਣ—ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਝੂਠੇ ਭੌਤਿਕ ਦ੍ਵੈਤ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 29
जलं तदुद्भवैश्छन्नं हित्वाज्ञो जलकाम्यया । मृगतृष्णामुपाधावेत्तथान्यत्रार्थदृक् स्वत: ॥ २९ ॥
ਜਿਵੇਂ ਘਾਹ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਗਿਆਨੀ ਹਿਰਣ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦੇਹ ਦੇ ਆਵਰਨ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸੁਖ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਸੁਖ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਦਾ ਹੈ।
Verse 30
देहादिभिर्दैवतन्त्रैरात्मन: सुखमीहत: । दु:खात्ययं चानीशस्य क्रिया मोघा: कृता: कृता: ॥ ३० ॥
ਜੀਵ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੇਹ ਆਦਿ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ (ਦੈਵ) ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਸਹਾਇ ਜੀਵ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਕ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਕਾਮ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 31
आध्यात्मिकादिभिर्दु:खैरविमुक्तस्य कर्हिचित् । मर्त्यस्य कृच्छ्रोपनतैरर्थै: कामै: क्रियेत किम् ॥ ३१ ॥
ਜੋ ਮਰਤਿਆ ਆਧਿਆਤਮਿਕ, ਆਧਿਦੈਵਿਕ ਅਤੇ ਆਧਿਭੌਤਿਕ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਕਠਿਨਾਈ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਧਨ-ਭੋਗ ਜਾਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਜਨਮ-ਮੌਤ, ਬੁਢਾਪਾ, ਰੋਗ ਅਤੇ ਕਰਮਫਲ ਦਾ ਬੰਧਨ ਤਾਂ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 32
पश्यामि धनिनां क्लेशं लुब्धानामजितात्मनाम् । भयादलब्धनिद्राणां सर्वतोऽभिविशङ्किनाम् ॥ ३२ ॥
ਮੈਂ ਧਨਵਾਨਾਂ ਦਾ ਕਲੇਸ਼ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵੱਸ, ਲੋਭੀ ਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਰਹਿਤ ਹਨ; ਡਰ ਕਾਰਨ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 33
राजतश्चौरत: शत्रो: स्वजनात्पशुपक्षित: । अर्थिभ्य: कालत: स्वस्मान्नित्यं प्राणार्थवद्भयम् ॥ ३३ ॥
ਭੌਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਧਨਵਾਨ ਵੀ ਸਦਾ ਚਿੰਤਾ-ਭੈ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਸਰਕਾਰ, ਚੋਰ, ਦੁਸ਼ਮਣ, ਆਪਣੇ ਲੋਕ, ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ, ਮੰਗਤੇ, ਕਾਲ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਨ-ਦੇਹ ਤੋਂ ਵੀ।
Verse 34
शोकमोहभयक्रोधरागक्लैब्यश्रमादय: । यन्मूला: स्युर्नृणां जह्यात्स्पृहां प्राणार्थयोर्बुध: ॥ ३४ ॥
ਜੋ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੋਕ, ਮੋਹ, ਡਰ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲਗਾਵ, ਦਿਨਤਾ ਅਤੇ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਮਿਹਨਤ ਆਦਿ ਦੇ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਹੈ ਜਾਨ ਅਤੇ ਧਨ ਲਈ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ।
Verse 35
मधुकारमहासर्पौ लोकेऽस्मिन्नो गुरूत्तमौ । वैराग्यं परितोषं च प्राप्ता यच्छिक्षया वयम् ॥ ३५ ॥
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਭੌਰਾ (ਮਧੁਕਰ) ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਸੱਪ (ਅਜਗਰ) ਸਾਡੇ ਦੋ ਉੱਤਮ ਗੁਰੂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 36
विराग: सर्वकामेभ्य: शिक्षितो मे मधुव्रतात् । कृच्छ्राप्तं मधुवद्वित्तं हत्वाप्यन्यो हरेत्पतिम् ॥ ३६ ॥
ਭੌਰੇ ਤੋਂ ਮੈਂ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਕਿ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਨਾ ਰੱਖਾਂ; ਧਨ ਸ਼ਹਿਦ ਵਰਗਾ ਹੈ—ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 37
अनीह: परितुष्टात्मा यदृच्छोपनतादहम् । नो चेच्छये बह्वहानि महाहिरिव सत्त्ववान् ॥ ३७ ॥
ਮੈਂ ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਜਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਜੋ ਯਦ੍ਰਿਚ্ছਾ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਅਜਗਰ ਵਾਂਗ ਧੀਰਜੀ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ ਕਈ ਦਿਨ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 38
क्वचिदल्पं क्वचिद्भूरि भुञ्जेऽन्नं स्वाद्वस्वादु वा । क्वचिद्भूरि गुणोपेतं गुणहीनमुत क्वचित् । श्रद्धयोपहृतं क्वापि कदाचिन्मानवर्जितम् । भुञ्जे भुक्त्वाथ कस्मिंश्चिद्दिवा नक्तं यदृच्छया ॥ ३८ ॥
ਕਦੇ ਮੈਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਕਦੇ ਬਹੁਤ; ਕਦੇ ਭੋਜਨ ਸੁਆਦਲਾ, ਕਦੇ ਫਿੱਕਾ ਜਾਂ ਬਾਸੀ। ਕਦੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਅਰਪਿਤ ਪ੍ਰਸਾਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਖਾਣਾ। ਕਦੇ ਦਿਨ, ਕਦੇ ਰਾਤ—ਜੋ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਉਹੀ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 39
क्षौमं दुकूलमजिनं चीरं वल्कलमेव वा । वसेऽन्यदपि सम्प्राप्तं दिष्टभुक्तुष्टधीरहम् ॥ ३९ ॥
ਸਰੀਰ ਢੱਕਣ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲੇ—ਲਿਨਨ, ਰੇਸ਼ਮ, ਹਿਰਣ-ਚਮੜਾ, ਚੀਰ ਜਾਂ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਛਾਲ—ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਜੋ ਆਵੇ ਉਹੀ ਪਹਿਨਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ-ਧੀਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 40
क्वचिच्छये धरोपस्थे तृणपर्णाश्मभस्मसु । क्वचित्प्रासादपर्यङ्के कशिपौ वा परेच्छया ॥ ४० ॥
ਕਦੇ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੇਟਦਾ ਹਾਂ, ਕਦੇ ਘਾਹ-ਪੱਤਿਆਂ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ, ਕਦੇ ਰਾਖ ਦੇ ਢੇਰ ਉੱਤੇ। ਅਤੇ ਕਦੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਤਕੀਆਂ ਵਾਲੇ ਉੱਤਮ ਬਿਸਤਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਲੇਟਦਾ ਹਾਂ।
Verse 41
क्वचित्स्नातोऽनुलिप्ताङ्ग: सुवासा: स्रग्व्यलङ्कृत: । रथेभाश्वैश्चरे क्वापि दिग्वासा ग्रहवद्विभो ॥ ४१ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਕਦੇ ਮੈਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਚੰਦਨ ਲਗਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਸੋਹਣੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀ, ਰਥ ਜਾਂ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਕਦੇ ਮੈਂ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਦੇ ਵੱਸ ਵਰਗਾ ਨੰਗਾ ਵੀ ਫਿਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 42
नाहं निन्दे न च स्तौमि स्वभावविषमं जनम् । एतेषां श्रेय आशासे उतैकात्म्यं महात्मनि ॥ ४२ ॥
ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਨਾ ਮੈਂ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਨਾ ਸਿਫ਼ਤ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਆਸ ਰੱਖਦਿਆਂ ਕਿ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਮੰਨ ਲੈਣ।
Verse 43
विकल्पं जुहुयाच्चित्तौ तां मनस्यर्थविभ्रमे । मनो वैकारिके हुत्वा तं मायायां जुहोत्यनु ॥ ४३ ॥
ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਦੀ ਭੇਦ-ਕਲਪਨਾ ਵਾਲੀ ਚਿੱਤ ਦੀ ਵਿਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਇਕ ਇਕਾਈ ਮੰਨ ਕੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਓ; ਫਿਰ ਮਨ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਮੂਹਿਕ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰੋ। ਇਹੀ ਝੂਠੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ।
Verse 44
आत्मानुभूतौ तां मायां जुहुयात्सत्यदृङ्मुनि: । ततो निरीहो विरमेत् स्वानुभूत्यात्मनि स्थित: ॥ ४४ ॥
ਆਤਮ-ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਭੌਤਿਕ ਅਸਤਿਤਵ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਸੱਚ-ਦਰਸ਼ੀ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਉਸ ਮਾਇਆ ਦਾ ਹੋਮ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਵਾਲੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਨਿਰਇੱਛ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਭੌਤਿਕ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਵਿਰਤ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 45
स्वात्मवृत्तं मयेत्थं ते सुगुप्तमपि वर्णितम् । व्यपेतं लोकशास्त्राभ्यां भवान्हि भगवत्पर: ॥ ४५ ॥
ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਮਹਾਰਾਜ, ਤੁਸੀਂ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਭਗਤ ਹੋ; ਇਸ ਲਈ ਲੋਕ-ਰਾਇ ਅਤੇ ਕਥਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਆਤਮ-ਅਨੁਭੂਤੀ ਦਾ ਇਹ ਗੁਪਤ ਵਰਤਾਂਤ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਿਨਾ ਹਿਚਕ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ।
Verse 46
श्रीनारद उवाच धर्मं पारमहंस्यं वै मुने: श्रुत्वासुरेश्वर: । पूजयित्वा तत: प्रीत आमन्त्र्यप्रययौ गृहम् ॥ ४६ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸ ਮੁਨੀ ਤੋਂ ਪਰਮਹੰਸ-ਧਰਮ ਸੁਣ ਕੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਮੁਨੀ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਆਗਿਆ ਲਈ, ਵਿਦਾ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Frequently Asked Questions
Ajagara-vṛtti symbolizes radical dependence on the Lord rather than on personal enterprise: the saint does not hoard or scheme, accepts what comes of its own accord, and remains equipoised in gain and loss. The teaching is not laziness but nirodha—checking the compulsive drive for sense enjoyment—so that ātmā-jñāna and bhakti can remain unobstructed.
The chapter distinguishes inner realization from outer markers. Symbols may be adopted or set aside according to necessity, but the defining feature of a paramahaṁsa is steady absorption in the Self and devotion to Nārāyaṇa, non-violence, non-dependence, and equal vision—seeing everything resting on the Supreme.
Honey resembles wealth: it takes effort to collect, but it can be seized by others, even at the cost of the collector’s life. The bee lesson teaches aparigraha—take only what is needed—because hoarding invites fear, conflict, and loss, keeping consciousness bound to anxiety rather than to the Absolute.
Prahlāda acts as a realized examiner for the benefit of listeners. The saint explicitly notes that Prahlāda ‘knows everything’ yet asks to draw out articulated instruction (śravaṇa-paramparā) so that the principles of paramahaṁsa-dharma can be transmitted as a public teaching within the Bhāgavata’s narrative.