Adhyaya 11
Varṇāśrama-Dharma and the Thirty Qualities of a Human Being
ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੇ ਉੱਚੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਵਰਣਨ—ਜਿਸ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਧਰਮ-ਸਿਧਾਂਤ ਹਨ ਜੋ ਪਰਮ ਲਕਸ਼, ਅਰਥਾਤ ਭਗਵਦ-ਭਕਤੀ, ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਧਰਮ-ਰੱਖਿਅਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਬਦਰੀਕਾਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਆਧਾਰਿਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਬੋਧ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਧਾਰਣ ਧਰਮ ਵਜੋਂ ਤੀਹ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਵਧਾ/ਪੂਰਨ ਭਕਤੀ—ਸ਼੍ਰਵਣ, ਕੀਰਤਨ, ਸਿਮਰਨ, ਪਾਦਸੇਵਾ, ਅਰਚਨ, ਵੰਦਨ, ਦਾਸ੍ਯ, ਸਖ੍ਯ, ਆਤਮ-ਨਿਵੇਦਨ—ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਵਿਹਾਰਕ ਵਿਆਖਿਆ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਸੰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਦਵਿਜਤਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਖੱਤਰੀ-ਵੈਸ਼੍ਯ-ਸ਼ੂਦਰ ਦੇ ਕਰਤੱਬ, ਆਪੱਤ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਜੀਵਿਕਾ ਤੇ ਮਨਾਹੀਆਂ, ਹਰ ਵਰਣ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਅਤੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਆਚਾਰ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਗੁਣ ਅਤੇ ਲੱਛਣਾਂ ਅਧਾਰਿਤ ਵਰਗੀਕਰਨ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦੇ ਕੇ, ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਗਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच श्रुत्वेहितं साधु सभासभाजितं महत्तमाग्रण्य उरुक्रमात्मन: । युधिष्ठिरो दैत्यपतेर्मुदान्वित: पप्रच्छ भूयस्तनयं स्वयम्भुव: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਕਰਮ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਚਰਚਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹੱਤਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਮਹਾਰਾਜ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਵਯੰਭੂਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ।
Verse 2
श्रीयुधिष्ठिर उवाच भगवन् श्रोतुमिच्छामि नृणां धर्मं सनातनम् । वर्णाश्रमाचारयुतं यत्पुमान्विन्दते परम् ॥ २ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭਗਵਨ! ਮੈਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ-ਆਚਾਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਲਕਸ਼—ਭਕਤੀ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 3
भवान्प्रजापते: साक्षादात्मज: परमेष्ठिन: । सुतानां सम्मतो ब्रह्मंस्तपोयोगसमाधिभि: ॥ ३ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪੁੱਤਰ ਹੋ। ਤਪ, ਯੋਗ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋ।
Verse 4
नारायणपरा विप्रा धर्मं गुह्यं परं विदु: । करुणा: साधव: शान्तास्त्वद्विधा न तथापरे ॥ ४ ॥
ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰਾਇਣ ਵਿਪ੍ਰ ਪਰਮ ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਦਇਆਲੂ, ਸਾਧੂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਰਹੱਸਮਈ ਧਰਮ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
Verse 5
श्रीनारद उवाच नत्वा भगवतेऽजाय लोकानां धर्मसेतवे । वक्ष्ये सनातनं धर्मं नारायणमुखाच्छ्रुतम् ॥ ५ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਧਰਮ-ਸੇਤੂ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਅਜਨਮਾ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਉਹ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ ਜੋ ਮੈਂ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
Verse 6
योऽवतीर्यात्मनोंऽशेन दाक्षायण्यां तु धर्मत: । लोकानां स्वस्तयेऽध्यास्ते तपो बदरिकाश्रमे ॥ ६ ॥
ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਆਪਣੇ ਅੰਸ਼ ਨਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਦਕਸ਼ ਦੀ ਧੀ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਧਰਮਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਅਵਤਰੇ, ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਬਦਰੀਕਾਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 7
धर्ममूलं हि भगवान्सर्ववेदमयो हरि: । स्मृतं च तद्विदां राजन्येन चात्मा प्रसीदति ॥ ७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਹੀ ਧਰਮ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਹਾਜਨਾਂ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਉਸੇ ਨੂੰ ਸਾਕਸ਼ੀ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਧਰਮ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨਣ ਨਾਲ ਮਨ, ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਦੇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 8
सत्यं दया तप: शौचं तितिक्षेक्षा शमो दम: । अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्याग: स्वाध्याय आर्जवम् ॥ ८ ॥ सन्तोष: समदृक्सेवा ग्राम्येहोपरम: शनै: । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥ ९ ॥ अन्नाद्यादे: संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हत: । तेष्वात्मदेवताबुद्धि: सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गते: । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥ ११ ॥ नृणामयं परो धर्म: सर्वेषां समुदाहृत: । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन्सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ १२ ॥
ਸੱਚ, ਦਇਆ, ਤਪੱਸਿਆ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਵਿਵੇਕ, ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਜਮ, ਅਹਿੰਸਾ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਦਾਨ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਸਾਦਗੀ।
Verse 9
सत्यं दया तप: शौचं तितिक्षेक्षा शमो दम: । अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्याग: स्वाध्याय आर्जवम् ॥ ८ ॥ सन्तोष: समदृक्सेवा ग्राम्येहोपरम: शनै: । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥ ९ ॥ अन्नाद्यादे: संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हत: । तेष्वात्मदेवताबुद्धि: सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गते: । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥ ११ ॥ नृणामयं परो धर्म: सर्वेषां समुदाहृत: । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन्सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ १२ ॥
ਸੰਤੋਖ, ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਸੰਸਾਰਕ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵੈਰਾਗ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਵਿਅਰਥਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ, ਮੌਨ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ।
Verse 10
सत्यं दया तप: शौचं तितिक्षेक्षा शमो दम: । अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्याग: स्वाध्याय आर्जवम् ॥ ८ ॥ सन्तोष: समदृक्सेवा ग्राम्येहोपरम: शनै: । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥ ९ ॥ अन्नाद्यादे: संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हत: । तेष्वात्मदेवताबुद्धि: सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गते: । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥ ११ ॥ नृणामयं परो धर्म: सर्वेषां समुदाहृत: । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन्सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ १२ ॥
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਵੰਡਣਾ ਅਤੇ ਹਰ ਆਤਮਾ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖਾਂ) ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਮੰਨਣਾ।
Verse 11
सत्यं दया तप: शौचं तितिक्षेक्षा शमो दम: । अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्याग: स्वाध्याय आर्जवम् ॥ ८ ॥ सन्तोष: समदृक्सेवा ग्राम्येहोपरम: शनै: । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥ ९ ॥ अन्नाद्यादे: संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हत: । तेष्वात्मदेवताबुद्धि: सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गते: । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥ ११ ॥ नृणामयं परो धर्म: सर्वेषां समुदाहृत: । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन्सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ १२ ॥
ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਣਨਾ, ਕੀਰਤਨ ਕਰਨਾ, ਯਾਦ ਕਰਨਾ, ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ, ਪੂਜਾ ਕਰਨਾ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਦਾਸ ਬਣਨਾ, ਮਿੱਤਰ ਬਣਨਾ ਅਤੇ ਆਪਾ ਸਮਰਪਣ ਕਰਨਾ।
Verse 12
सत्यं दया तप: शौचं तितिक्षेक्षा शमो दम: । अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्याग: स्वाध्याय आर्जवम् ॥ ८ ॥ सन्तोष: समदृक्सेवा ग्राम्येहोपरम: शनै: । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥ ९ ॥ अन्नाद्यादे: संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हत: । तेष्वात्मदेवताबुद्धि: सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गते: । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥ ११ ॥ नृणामयं परो धर्म: सर्वेषां समुदाहृत: । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन्सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ १२ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਤੀਹ ਗੁਣ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 13
संस्कारा यत्राविच्छिन्ना: स द्विजोऽजो जगाद यम् । इज्याध्ययनदानानि विहितानि द्विजन्मनाम् । जन्मकर्मावदातानां क्रियाश्चाश्रमचोदिता: ॥ १३ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਰਭਾਧਾਨ ਆਦਿ ਸੰਸਕਾਰ ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਪੂਰੇ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹਨ, ਉਹ ਦਵਿਜ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਨਮ ਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼੍ਯ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ, ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇਣ; ਅਤੇ ਚਾਰ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਮੰਨਣ॥১৩॥
Verse 14
विप्रस्याध्ययनादीनि षडन्यस्याप्रतिग्रह: । राज्ञो वृत्ति: प्रजागोप्तुरविप्राद्वा करादिभि: ॥ १४ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਛੇ ਕਰਤੱਬ ਹਨ—ਅਧਿਐਨ, ਅਧਿਆਪਨ, ਯਜਨ, ਯਾਜਨ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ। ਖੱਤਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਬਾਕੀ ਪੰਜ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਰੱਖਵਾਲਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਕਰ ਨਾ ਲਵੇ, ਹੋਰ ਪ੍ਰਜਾ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਰ, ਸ਼ੁਲਕ ਅਤੇ ਜੁਰਮਾਨਿਆਂ ਨਾਲ ਜੀਵਿਕਾ ਚਲਾਏ॥১৪॥
Verse 15
वैश्यस्तु वार्तावृत्ति: स्यान्नित्यं ब्रह्मकुलानुग: । शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा वृत्तिश्च स्वामिनो भवेत् ॥ १५ ॥
ਵੈਸ਼੍ਯ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ ‘ਵਾਰਤਾ’ ਹੈ—ਖੇਤੀ, ਗੋ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਪਾਰ—ਅਤੇ ਉਹ ਸਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਮੰਨੇ। ਸ਼ੂਦਰ ਦਾ ਇਕੋ ਫਰਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਉੱਚ ਵਰਣ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ॥১৫॥
Verse 16
वार्ता विचित्रा शालीनयायावरशिलोञ्छनम् । विप्रवृत्तिश्चतुर्धेयं श्रेयसी चोत्तरोत्तरा ॥ १६ ॥
ਵਾਰਤਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ—ਸ਼ਾਲੀਨ, ਯਾਯਾਵਰ, ਸ਼ਿਲੋਞਛਨ ਆਦਿ—ਵਿਪ੍ਰ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਦੇ ਚਾਰ ਢੰਗ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਗਲਾ ਢੰਗ ਪਹਿਲੇ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ॥੧੬॥
Verse 17
जघन्यो नोत्तमां वृत्तिमनापदि भजेन्नर: । ऋते राजन्यमापत्सु सर्वेषामपि सर्वश: ॥ १७ ॥
ਬਿਨਾ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੇ ਨੀਵਾਂ ਮਨੁੱਖ ਉੱਚੇ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ ਨਾ ਅਪਣਾਵੇ। ਪਰ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵਿੱਚ ਖੱਤਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹਰ ਕੋਈ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਉਪਾਯ ਵੀ ਅਪਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ॥੧੭॥
Verse 18
ऋतामृताभ्यां जीवेत मृतेन प्रमृतेन वा । सत्यानृताभ्यामपि वा न श्ववृत्त्या कदाचन ॥ १८ ॥ ऋतमुञ्छशिलं प्रोक्तममृतं यदयाचितम् । मृतं तु नित्ययाच्ञा स्यात्प्रमृतं कर्षणं स्मृतम् ॥ १९ ॥ सत्यानृतं च वाणिज्यं श्ववृत्तिर्नीचसेवनम् । वर्जयेत्तां सदा विप्रो राजन्यश्च जुगुप्सिताम् । सर्ववेदमयो विप्र: सर्वदेवमयो नृप: ॥ २० ॥
ਆਪੱਤੀ ਵੇਲੇ ਰਿਤ, ਅਮ੍ਰਿਤ, ਮ੍ਰਿਤ, ਪ੍ਰਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਸਤਿਆਨ੍ਰਿਤ ਵਾਲੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਚਲ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਕਦੇ ਵੀ ਸ਼ਵ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ, ਅਰਥਾਤ ਕੁੱਤੇ ਵਰਗੀ ਨੀਚ ਸੇਵਾ, ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਉਣੀ।
Verse 19
ऋतामृताभ्यां जीवेत मृतेन प्रमृतेन वा । सत्यानृताभ्यामपि वा न श्ववृत्त्या कदाचन ॥ १८ ॥ ऋतमुञ्छशिलं प्रोक्तममृतं यदयाचितम् । मृतं तु नित्ययाच्ञा स्यात्प्रमृतं कर्षणं स्मृतम् ॥ १९ ॥ सत्यानृतं च वाणिज्यं श्ववृत्तिर्नीचसेवनम् । वर्जयेत्तां सदा विप्रो राजन्यश्च जुगुप्सिताम् । सर्ववेदमयो विप्र: सर्वदेवमयो नृप: ॥ २० ॥
ਖੇਤ ਤੋਂ ਬਚੇ ਦਾਣੇ ਚੁੱਕਣਾ (ਉੰਛ-ਸ਼ਿਲ) ‘ਰਿਤ’ ਹੈ; ਬਿਨਾਂ ਮੰਗੇ ਜੋ ਮਿਲੇ ਉਹ ‘ਅਮ੍ਰਿਤ’ ਹੈ; ਨਿੱਤ ਮੰਗ ਕੇ ਅਨਾਜ ਲੈਣਾ ‘ਮ੍ਰਿਤ’ ਹੈ; ਅਤੇ ਖੇਤੀ-ਜੋਤ ‘ਪ੍ਰਮ੍ਰਿਤ’ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 20
ऋतामृताभ्यां जीवेत मृतेन प्रमृतेन वा । सत्यानृताभ्यामपि वा न श्ववृत्त्या कदाचन ॥ १८ ॥ ऋतमुञ्छशिलं प्रोक्तममृतं यदयाचितम् । मृतं तु नित्ययाच्ञा स्यात्प्रमृतं कर्षणं स्मृतम् ॥ १९ ॥ सत्यानृतं च वाणिज्यं श्ववृत्तिर्नीचसेवनम् । वर्जयेत्तां सदा विप्रो राजन्यश्च जुगुप्सिताम् । सर्ववेदमयो विप्र: सर्वदेवमयो नृप: ॥ २० ॥
ਵਪਾਰ ਨੂੰ ‘ਸਤਿਆਨ੍ਰਿਤ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਨੀਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ‘ਸ਼ਵ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ’ ਹੈ। ਇਸ ਘਿਨੌਣੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਖ਼ਤਰੀ ਸਦਾ ਤਿਆਗਣ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੇਦ-ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ।
Verse 21
शमो दमस्तप: शौचं सन्तोष: क्षान्तिरार्जवम् । ज्ञानं दयाच्युतात्मत्वं सत्यं च ब्रह्मलक्षणम् ॥ २१ ॥
ਮਨ ਦਾ ਸੰਯਮ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦਾ ਸੰਯਮ, ਤਪੱਸਿਆ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਸੰਤੋਖ, ਖ਼ਿਮਾ, ਸਾਦਗੀ, ਗਿਆਨ, ਦਇਆ, ਸਚਾਈ ਅਤੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਅੱਗੇ ਪੂਰਨ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ—ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।
Verse 22
शौर्यं वीर्यं धृतिस्तेजस्त्यागश्चात्मजय: क्षमा । ब्रह्मण्यता प्रसादश्च सत्यं च क्षत्रलक्षणम् ॥ २२ ॥
ਸ਼ੌਰਯ, ਵੀਰਯ, ਧੀਰਜ, ਤੇਜ, ਤਿਆਗ, ਆਤਮ-ਜਯ, ਖ਼ਿਮਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਲਗਾਵ, ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਅਤੇ ਸਚਾਈ—ਇਹ ਖ਼ਤਰੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।
Verse 23
देवगुर्वच्युते भक्तिस्त्रिवर्गपरिपोषणम् । आस्तिक्यमुद्यमो नित्यं नैपुण्यं वैश्यलक्षणम् ॥ २३ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ; ਧਰਮ‑ਅਰਥ‑ਕਾਮ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਲਈ ਸਦਾ ਯਤਨ; ਸ਼ਾਸਤਰ‑ਗੁਰੂਵਾਕ ਵਿੱਚ ਆਸਥਾ; ਅਤੇ ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਨਿਪੁੰਨਤਾ—ਇਹ ਵੈਸ਼੍ਯ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।
Verse 24
शूद्रस्य सन्नति: शौचं सेवा स्वामिन्यमायया । अमन्त्रयज्ञो ह्यस्तेयं सत्यं गोविप्ररक्षणम् ॥ २४ ॥
ਉੱਚ ਵਰਗਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਸਦਾ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਕਪਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਮੰਤਰਾਂ ਬਿਨਾਂ ਯੱਗ ਕਰਮ, ਚੋਰੀ ਨਾ ਕਰਨੀ, ਸੱਚ ਬੋਲਣਾ, ਅਤੇ ਗਾਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ—ਇਹ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।
Verse 25
स्त्रीणां च पतिदेवानां तच्छुश्रूषानुकूलता । तद्बन्धुष्वनुवृत्तिश्च नित्यं तद्व्रतधारणम् ॥ २५ ॥
ਪਤਿਦੇਵ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ, ਪਤੀ ਵੱਲ ਸਦਾ ਅਨੁਕੂਲ ਰਹਿਣਾ, ਪਤੀ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਮਾਨ ਸਦਭਾਵ ਰੱਖਣਾ, ਅਤੇ ਪਤੀ ਦੇ ਵਰਤ ਨਿੱਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਚਾਰ ਨਿਯਮ ਹਨ।
Verse 26
सम्मार्जनोपलेपाभ्यां गृहमण्डनवर्तनै: । स्वयं च मण्डिता नित्यं परिमृष्टपरिच्छदा ॥ २६ ॥ कामैरुच्चावचै: साध्वी प्रश्रयेण दमेन च । वाक्यै: सत्यै: प्रियै: प्रेम्णा काले काले भजेत्पतिम् ॥ २७ ॥
ਸਾਧਵੀ ਇਸਤਰੀ ਝਾੜੂ‑ਪੋਛੇ ਅਤੇ ਲੇਪਨ ਨਾਲ ਘਰ ਨੂੰ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਰੱਖੇ, ਘਰ ਨੂੰ ਸਜਾਵੇ; ਆਪ ਵੀ ਨਿੱਤ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਸੁਥਰੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ। ਪਤੀ ਦੀਆਂ ਵੱਖ‑ਵੱਖ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ‑ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰੇ; ਸੱਚੇ, ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਪ੍ਰਿਯ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮਪੂਰਵਕ, ਸਮੇਂ‑ਸਮੇਂ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ।
Verse 27
सम्मार्जनोपलेपाभ्यां गृहमण्डनवर्तनै: । स्वयं च मण्डिता नित्यं परिमृष्टपरिच्छदा ॥ २६ ॥ कामैरुच्चावचै: साध्वी प्रश्रयेण दमेन च । वाक्यै: सत्यै: प्रियै: प्रेम्णा काले काले भजेत्पतिम् ॥ २७ ॥
ਸਾਧਵੀ ਇਸਤਰੀ ਝਾੜੂ‑ਪੋਛੇ ਅਤੇ ਲੇਪਨ ਨਾਲ ਘਰ ਨੂੰ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਰੱਖੇ, ਘਰ ਨੂੰ ਸਜਾਵੇ; ਆਪ ਵੀ ਨਿੱਤ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਸੁਥਰੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ। ਪਤੀ ਦੀਆਂ ਵੱਖ‑ਵੱਖ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ‑ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰੇ; ਸੱਚੇ, ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਪ੍ਰਿਯ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮਪੂਰਵਕ, ਸਮੇਂ‑ਸਮੇਂ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ।
Verse 28
सन्तुष्टालोलुपा दक्षा धर्मज्ञा प्रियसत्यवाक् । अप्रमत्ता शुचि: स्निग्धा पतिं त्वपतितं भजेत् ॥ २८ ॥
ਸਾਧਵੀ ਇਸਤਰੀ ਲਾਲਚ ਨਾ ਕਰੇ, ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹੇ। ਘਰ-ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਧਰਮ-ਜਾਣੂ, ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਸੱਚੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲੇ, ਸਾਵਧਾਨ ਅਤੇ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹੇ; ਅਪਤਿਤ ਪਤੀ ਦੀ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰੇ।
Verse 29
या पतिं हरिभावेन भजेत् श्रीरिव तत्परा । हर्यात्मना हरेर्लोके पत्या श्रीरिव मोदते ॥ २९ ॥
ਜੋ ਇਸਤਰੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ ਵਾਂਗ ਪੂਰੀ ਪਰਾਯਣ ਹੋ ਕੇ ਹਰਿ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਭਗਤ ਪਤੀ ਨਾਲ ਹਰਿ ਦੇ ਲੋਕ ਵੈਕੁੰਠ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਵਾਂਗ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
Verse 30
वृत्ति: सङ्करजातीनां तत्तत्कुलकृता भवेत् । अचौराणामपापानामन्त्यजान्तेवसायिनाम् ॥ ३० ॥
ਸੰਕਰ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਚੋਰ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਅੰਤ੍ਯਜ ਅੰਤേവਸਾਈ ਜਾਂ ਚਾਂਡਾਲ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਕੁਲ-ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੋਜ਼ੀਆਂ ਤੇ ਰੀਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 31
प्राय: स्वभावविहितो नृणां धर्मो युगे युगे । वेददृग्भि: स्मृतो राजन्प्रेत्य चेह च शर्मकृत् ॥ ३१ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਵੇਦ-ਦਰਸ਼ੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਰਨ ਹੀ ਧਰਮ ਹੈ; ਇਹ ਇੱਥੇ ਵੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੰਗਲ ਤੇ ਸੁਖ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
Verse 32
वृत्त्या स्वभावकृतया वर्तमान: स्वकर्मकृत् । हित्वा स्वभावजं कर्म शनैर्निर्गुणतामियात् ॥ ३२ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣਾ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਰਹੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ ਸੁਭਾਵਜ ਕਰਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਕ੍ਰਮਸ਼਼ ਨਿਰਗੁਣਤਾ—ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਅਵਸਥਾ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 33
उप्यमानं मुहु: क्षेत्रं स्वयं निर्वीर्यतामियात् । न कल्पते पुन: सूत्यै उप्तं बीजं च नश्यति ॥ ३३ ॥ एवं कामाशयं चित्तं कामानामतिसेवया । विरज्येत यथा राजन्नग्निवत् कामबिन्दुभि: ॥ ३४ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਜੋਤਿਆ ਖੇਤ ਆਪ ਹੀ ਨਿਰਬਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਫਸਲ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਬੀਜਿਆ ਬੀਜ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 34
उप्यमानं मुहु: क्षेत्रं स्वयं निर्वीर्यतामियात् । न कल्पते पुन: सूत्यै उप्तं बीजं च नश्यति ॥ ३३ ॥ एवं कामाशयं चित्तं कामानामतिसेवया । विरज्येत यथा राजन्नग्निवत् कामबिन्दुभि: ॥ ३४ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕਾਮ-ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਚਿੱਤ ਕਾਮਾਂ ਦੀ ਅਤਿ-ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਘਿਉਂ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੁਝਦੀ, ਪਰ ਘਿਉਂ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨਾਲ ਬੁਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 35
यस्य यल्लक्षणं प्रोक्तं पुंसो वर्णाभिव्यञ्जकम् । यदन्यत्रापि दृश्येत तत्तेनैव विनिर्दिशेत् ॥ ३५ ॥
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜਾ ਵਰਣ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲਾ ਲੱਛਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਲੱਛਣ ਜੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਦਿੱਸੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸੇ ਲੱਛਣ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
They function as sādhāraṇa-dharma—universal virtues for all humans—culminating in direct bhakti practices (hearing, chanting, remembering, service, worship, obeisances, servitorship, friendship, surrender). The text presents them as sufficient to satisfy the Supreme Lord, indicating that ethical cultivation is meant to mature into loving devotion.
By lakṣaṇa (observable symptoms) rooted in guṇa and karma: brāhmaṇas are marked by self-control, cleanliness, truthfulness, mercy, knowledge, and surrender; kṣatriyas by valor, leadership, charity, patience, and discipline; vaiśyas by devotion to guru and Viṣṇu, competence in earning, and pursuit of dharma-artha-kāma under guidance; śūdras by service, cleanliness, truthfulness, and respect toward higher orders. The chapter explicitly concludes that one should be accepted according to symptoms even if born elsewhere.