Adhyaya 9
Bhīṣmadeva’s Passing Away in the Presence of Lord Kṛṣṇa
ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਪ-ਭੈ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਦਬਿਆ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਵਿਆਸ-ਧੌਮ੍ਯ-ਨਾਰਦ-ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਯਾ ਉੱਤੇ ਪਏ ਭੀਸ਼ਮਦੇਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸਭਾ ਭੀਸ਼ਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਧਰਮ ਤੇ ਭਗਤੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਭੀਸ਼ਮ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਵ ਕਾਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਚਿੰਤ ਯੋਜਨਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਰਾਜ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਨਿਰਬਲਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪਰਮ ਪਹਿਚਾਣ—ਆਦਿ-ਨਾਰਾਇਣ—ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਸਨੇਹ-ਲੀਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ’ਤੇ ਭੀਸ਼ਮ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ, ਰਾਜਧਰਮ, ਦਾਨ, ਵੈਰਾਗ੍ਯ-ਆਸਕਤੀ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ, ਇਸਤਰੀ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਰਾਯਣ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ’ਤੇ ਭੀਸ਼ਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸਮੇਟ ਕੇ ਚਤੁਰਭੁਜ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ’ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਟਿਕਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਸਾਰਥੀ, ਗੀਤਾ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ, ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਰਾਜਸੂਯ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਤ ਪ੍ਰਭੂ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਏਕਾਗ੍ਰ ਸਤੁਤੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ, ਦੁੰਦੁਭੀ-ਨਾਦ ਅਤੇ ਮੌਨ ਸਨਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ-ਗਾਂਧਾਰੀ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮਯੁਕਤ ਰਾਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅੱਗੇ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਦਬਾਅ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच इति भीत: प्रजाद्रोहात्सर्वधर्मविवित्सया । ततो विनशनं प्रागाद् यत्र देवव्रतोऽपतत् ॥ १ ॥
سوت گوسوامی نے آکھیا: کروکشیتر دے میدان وچ پرجا دے قتل توں ڈر کے، مہاراجہ یدھشٹر اس تھاں گئے جتھے بھیشم پتامہ تیراں دی سیج تے پئے سن۔
Verse 2
तदा ते भ्रातर: सर्वे सदश्वै: स्वर्णभूषितै: । अन्वगच्छन् रथैर्विप्रा व्यासधौम्यादयस्तथा ॥ २ ॥
اوس ویلے اوہناں دے سارے بھرا سونے دے زیوراں نال سجے گھوڑیاں والے رتھاں تے اوہناں دے پچھے گئے۔ اوہناں دے نال ویاس تے دھومیہ ورگے رشی وی سن۔
Verse 3
भगवानपि विप्रर्षे रथेन सधनञ्जय: । स तैर्व्यरोचत नृप: कुवेर इव गुह्यकै: ॥ ३ ॥
اے وپر رشی! بھگوان شری کرشن وی ارجن دے نال رتھ تے اوہناں دے پچھے گئے۔ اس طرحاں راجہ یدھشٹر اپنے ساتھیاں نال گھرے ہوئے کویر وانگوں بہت شاندار لگ رہے سن۔
Verse 4
दृष्ट्वा निपतितं भूमौ दिवश्च्युतमिवामरम् । प्रणेमु: पाण्डवा भीष्मं सानुगा: सह चक्रिणा ॥ ४ ॥
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗਿਆ ਦੇਵਤਾ ਹੋਵੇ, ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਪਾਂਡਵਾਂ, ਛੋਟੇ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 5
तत्र ब्रह्मर्षय: सर्वे देवर्षयश्च सत्तम । राजर्षयश्च तत्रासन् द्रष्टुं भरतपुङ्गवम् ॥ ५ ॥
ਭਰਤ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਭੀਸ਼ਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਉੱਥੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ, ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ—ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਭ ਮਹਾਤਮਾ—ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 6
पर्वतो नारदो धौम्यो भगवान् बादरायण: । बृहदश्वो भरद्वाज: सशिष्यो रेणुकासुत: ॥ ६ ॥ वसिष्ठ इन्द्रप्रमदस्त्रितो गृत्समदोऽसित: । कक्षीवान् गौतमोऽत्रिश्च कौशिकोऽथ सुदर्शन: ॥ ७ ॥
ਪਰਵਤ ਮੁਨੀ, ਨਾਰਦ, ਧੌਮ੍ਯ, ਭਗਵਾਨ ਬਾਦਰਾਯਣ ਵਿਆਸ, ਬ੍ਰਿਹਦਸ਼ਵ, ਭਰਦਵਾਜ, ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਸਮੇਤ ਰੇਣੁਕਾ-ਸੁਤ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ, ਵਸਿਸ਼ਠ, ਇੰਦਰਪ੍ਰਮਦ, ਤ੍ਰਿਤ, ਗ੍ਰਿਤ੍ਸਮਦ, ਅਸਿਤ, ਕਕਸ਼ੀਵਾਨ, ਗੌਤਮ, ਅਤ੍ਰਿ, ਕੌਸ਼ਿਕ ਅਤੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ—ਇਹ ਸਭ ਮੁਨੀ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
Verse 7
पर्वतो नारदो धौम्यो भगवान् बादरायण: । बृहदश्वो भरद्वाज: सशिष्यो रेणुकासुत: ॥ ६ ॥ वसिष्ठ इन्द्रप्रमदस्त्रितो गृत्समदोऽसित: । कक्षीवान् गौतमोऽत्रिश्च कौशिकोऽथ सुदर्शन: ॥ ७ ॥
ਪਰਵਤ ਮੁਨੀ, ਨਾਰਦ, ਧੌਮ੍ਯ, ਭਗਵਾਨ ਬਾਦਰਾਯਣ ਵਿਆਸ, ਬ੍ਰਿਹਦਸ਼ਵ, ਭਰਦਵਾਜ, ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਸਮੇਤ ਰੇਣੁਕਾ-ਸੁਤ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ, ਵਸਿਸ਼ਠ, ਇੰਦਰਪ੍ਰਮਦ, ਤ੍ਰਿਤ, ਗ੍ਰਿਤ੍ਸਮਦ, ਅਸਿਤ, ਕਕਸ਼ੀਵਾਨ, ਗੌਤਮ, ਅਤ੍ਰਿ, ਕੌਸ਼ਿਕ ਅਤੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ—ਇਹ ਸਭ ਮੁਨੀ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
Verse 8
अन्ये च मुनयो ब्रह्मन् ब्रह्मरातादयोऽमला: । शिष्यैरुपेता आजग्मु: कश्यपाङ्गिरसादय: ॥ ८ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਬ੍ਰਹਮਰਾਤ (ਸ਼ੁਕਦੇਵ) ਆਦਿ ਹੋਰ ਨਿਰਮਲ ਮੁਨੀ ਵੀ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਆਂਗਿਰਸ ਆਦਿ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 9
तान् समेतान् महाभागानुपलभ्य वसूत्तम: । पूजयामास धर्मज्ञो देशकालविभागवित् ॥ ९ ॥
ਅੱਠ ਵਸੂਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭੀਸ਼ਮਦੇਵ ਨੇ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮ ਜਾਣ ਕੇ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਮਹਾਭਾਗ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਵਾਗਤ ਤੇ ਪੂਜਨ ਕੀਤਾ।
Verse 10
कृष्णं च तत्प्रभावज्ञ आसीनं जगदीश्वरम् । हृदिस्थं पूजयामास माययोपात्तविग्रहम् ॥ १० ॥
ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਭੀਸ਼ਮਦੇਵ ਨੇ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ—ਜੋ ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਅੰਤਰੰਗ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਬੈਠਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਿਆ।
Verse 11
पाण्डुपुत्रानुपासीनान् प्रश्रयप्रेमसङ्गतान् । अभ्याचष्टानुरागाश्रैरन्धीभूतेन चक्षुषा ॥ ११ ॥
ਮਹਾਰਾਜ ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇੜੇ ਹੀ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਨਿਮਰਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਭੀਸ਼ਮਦੇਵ ਨੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਆ; ਪ੍ਰੇਮ-ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਧੁੰਦਲੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ।
Verse 12
अहो कष्टमहोऽन्याय्यं यद्यूयं धर्मनन्दना: । जीवितुं नार्हथ क्लिष्टं विप्रधर्माच्युताश्रया: ॥ १२ ॥
ਭੀਸ਼ਮਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਦੁੱਖ, ਕਿੰਨਾ ਅਨਿਆਇ! ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰੋ, ਇੰਨੇ ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਜੀਉਣਾ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਫਿਰ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੇ ਆਸਰੇ ਤੁਸੀਂ ਰੱਖੇ ਗਏ।
Verse 13
संस्थितेऽतिरथे पाण्डौ पृथा बालप्रजा वधू: । युष्मत्कृते बहून् क्लेशान् प्राप्ता तोकवती मुहु: ॥ १३ ॥
ਮਹਾਨ ਅਤਿਰਥ ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੇਰੀ ਪੁੱਤਰਵਧੂ ਪૃਥਾ (ਕੁੰਤੀ) ਕਈ ਨੰਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਗਈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਕਲੇਸ਼ ਸਹੇ। ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਵੱਡੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਦੁੱਖ ਮਿਲਿਆ।
Verse 14
सर्वं कालकृतं मन्ये भवतां च यदप्रियम् । सपालो यद्वशे लोको वायोरिव घनावलि: ॥ १४ ॥
ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਜੋ ਅਪ੍ਰਿਯ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਭ ਅਟੱਲ ਕਾਲ ਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 15
यत्र धर्मसुतो राजा गदापाणिर्वृकोदर: । कृष्णोऽस्त्री गाण्डिवं चापं सुहृत्कृष्णस्ततो विपत् ॥ १५ ॥
ਜਿੱਥੇ ਧਰਮਦੇਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਗਦਾ-ਧਾਰੀ ਭੀਮ, ਗਾਂਡੀਵ ਧਨੁਧਾਰੀ ਅਰਜੁਨ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸੁਹਿਰਦ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ—ਉੱਥੇ ਵੀ ਵਿਪਤਾ! ਅਹੋ, ਅਟੱਲ ਕਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਿੰਨਾ ਅਦਭੁਤ ਹੈ।
Verse 16
न ह्यस्य कर्हिचिद्राजन् पुमान् वेद विधित्सितम् । यद्विजिज्ञासया युक्ता मुह्यन्ति कवयोऽपि हि ॥ १६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਮুনি ਤੇ ਦਰਸ਼ਨਿਕ ਵੀ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 17
तस्मादिदं दैवतन्त्रं व्यवस्य भरतर्षभ । तस्यानुविहितोऽनाथा नाथ पाहि प्रजा: प्रभो ॥ १७ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਹੀ ਯੋਜਨਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਅਚਿੰਤ ਯੋਜਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਹੈਂ; ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਾ ਅਨਾਥ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।
Verse 18
एष वै भगवान्साक्षादाद्यो नारायण: पुमान् । मोहयन्मायया लोकं गूढश्चरति वृष्णिषु ॥ १८ ॥
ਇਹ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਭਗਵਾਨ ਹਨ—ਆਦਿ ਪੁਰਖ, ਪਹਿਲੇ ਨਾਰਾਇਣ, ਪਰਮ ਭੋਗਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਕੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ।
Verse 19
अस्यानुभावं भगवान् वेद गुह्यतमं शिव: । देवर्षिर्नारद: साक्षाद्भगवान् कपिलो नृप ॥ १९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਮਹਿਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਭਗਵਾਨ ਕਪਿਲ ਵੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
Verse 20
यं मन्यसे मातुलेयं प्रियं मित्रं सुहृत्तमम् । अकरो: सचिवं दूतं सौहृदादथ सारथिम् ॥ २० ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਮਾਮੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਮਿੱਤਰ, ਪਰਮ ਸੁਹਿਰਦ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਸਲਾਹਕਾਰ, ਦੂਤ, ਉਪਕਾਰੀ ਤੇ ਸਾਰਥੀ ਬਣਾਇਆ—ਉਹੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੈ।
Verse 21
सर्वात्मन: समदृशो ह्यद्वयस्यानहङ्कृते: । तत्कृतं मतिवैषम्यं निरवद्यस्य न क्वचित् ॥ २१ ॥
ਉਹ ਸਰਵਾਤਮਾ ਹੈ, ਸਭ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ, ਅਦ੍ਵੈਤ ਅਤੇ ਭੇਦ ਦੇ ਝੂਠੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਕਰਮ ਕਿਤੇ ਵੀ ਪੱਖਪਾਤ ਜਾਂ ਭੌਤਿਕ ਮਦ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਸਮਭਾਵ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।
Verse 22
तथाप्येकान्तभक्तेषु पश्य भूपानुकम्पितम् । यन्मेऽसूंस्त्यजत: साक्षात्कृष्णो दर्शनमागत: ॥ २२ ॥
ਤਾਂ ਵੀ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਵੇਖੋ—ਏਕਾਂਤ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤਦੋਂ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮੈਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣ ਆਏ ਹਨ।
Verse 23
भक्त्यावेश्य मनो यस्मिन् वाचा यन्नाम कीर्तयन् । त्यजन् कलेवरं योगी मुच्यते कामकर्मभि: ॥ २३ ॥
ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਜੋਗੀ ਜਦੋਂ ਦੇਹ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਕਾਮਨਾ-ਜਨਿਤ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 24
स देवदेवो भगवान् प्रतीक्षतां कलेवरं यावदिदं हिनोम्यहम् । प्रसन्नहासारुणलोचनोल्लस- न्मुखाम्बुजो ध्यानपथश्चतुर्भुज: ॥ २४ ॥
ਚਾਰ ਭੁਜਾਂ ਵਾਲੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਭਗਵਾਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਜਿਆ ਕਮਲ-ਮੁਖ ਅਤੇ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀਆਂ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਸ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ—ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਹ ਦੇਹ ਛੱਡਾਂ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰੋ।
Verse 25
सूत उवाच युधिष्ठिरस्तदाकर्ण्य शयानं शरपञ्जरे । अपृच्छद्विविधान्धर्मानृषीणां चानुशृण्वताम् ॥ २५ ॥
ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਭੀਸ਼ਮਦੇਵ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ, ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕਰ ਰਹੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ, ਸਭ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਤੱਤ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 26
पुरुषस्वभावविहितान् यथावर्णं यथाश्रमम् । वैराग्यरागोपाधिभ्यामाम्नातोभयलक्षणान् ॥ २६ ॥
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਸਵਾਲ ਉੱਤੇ ਭੀਸ਼ਮਦੇਵ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀਆਂ; ਫਿਰ ਦੋ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ—ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਤੇ ਰਾਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ—ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸੇ।
Verse 27
दानधर्मान् राजधर्मान् मोक्षधर्मान् विभागश: । स्त्रीधर्मान् भगवद्धर्मान् समासव्यासयोगत: ॥ २७ ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਵੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ-ਧਰਮ, ਰਾਜ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਤਰੀ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਭਗਵਦ-ਭਕਤਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ—ਦੋਹਾਂ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ—ਦੱਸਿਆ।
Verse 28
धर्मार्थकाममोक्षांश्च सहोपायान् यथा मुने । नानाख्यानेतिहासेषु वर्णयामास तत्त्ववित् ॥ २८ ॥
ਫਿਰ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਸ ਨੇ ਉਪਾਅਾਂ ਸਮੇਤ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ; ਤੱਤਵ-ਵਿਦ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅਨੇਕ ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਤੋਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਦੇ ਕੇ ਸਮਝਾਇਆ।
Verse 29
धर्मं प्रवदतस्तस्य स काल: प्रत्युपस्थित: । यो योगिनश्छन्दमृत्योर्वाञ्छितस्तूत्तरायण: ॥ २९ ॥
ਭੀਸ਼ਮਦੇਵ ਜਦੋਂ ਧਰਮ-ਕਰਤਵਿਆਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਤੀ ਉੱਤਰਾਯਣ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਹੈ ਜੋ ਇੱਛਾ-ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਵਾਲੇ ਯੋਗੀ ਬਹੁਤ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 30
तदोपसंहृत्य गिर: सहस्रणी- र्विमुक्तसङ्गं मन आदिपूरुषे । कृष्णे लसत्पीतपटे चतुर्भुजे पुर:स्थितेऽमीलितदृग्व्यधारयत् ॥ ३० ॥
ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਅਰਥਾਂ ਵਾਲੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਭ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਦਿ-ਪੁਰੁਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਚਤੁਰਭੁਜ, ਚਮਕਦੇ ਪੀਤਾਂਬਰਧਾਰੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤੀਆਂ।
Verse 31
विशुद्धया धारणया हताशुभ- स्तदीक्षयैवाशु गतायुधश्रम: । निवृत्तसर्वेन्द्रियवृत्तिविभ्रम- स्तुष्टाव जन्यं विसृजञ्जनार्दनम् ॥ ३१ ॥
ਸ਼ੁੱਧ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਸਭ ਅਸ਼ੁਭ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਘਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈ ਦੇਹ-ਪੀੜਾ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬਾਹਰੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਰੁਕ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਦੇਹ ਛੱਡਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਿਯੰਤਾ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਅਤੀਤ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 32
श्रीभीष्म उवाच इति मतिरुपकल्पिता वितृष्णा भगवति सात्वतपुङ्गवे विभूम्नि । स्वसुखमुपगते क्वचिद्विहर्तुं प्रकृतिमुपेयुषि यद्भवप्रवाह: ॥ ३२ ॥
ਸ਼੍ਰੀਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਮੇਰੀ ਮਤਿ ਇੰਨੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਰਹੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਾਤਵਤਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ, ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਸਵੈ-ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਭਕਤਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ ਬਣ ਕੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਲੀਲਾ ਲਈ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਅਵਤਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਜਗਤ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਉਤਪੰਨ ਹੈ।
Verse 33
त्रिभुवनकमनं तमालवर्णं रविकरगौरवराम्बरं दधाने । वपुरलककुलावृताननाब्जं विजयसखे रतिरस्तु मेऽनवद्या ॥ ३३ ॥
ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਤਮਾਲ ਵਰਗੇ ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ ਦੇ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਪੀਤਾਂਬਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਕੇਸਾਂ ਦੀਆਂ ਲਟਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਕਮਲ-ਮੁਖ ਵਾਲੇ, ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਵਿਜਯ-ਸਖਾ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪ੍ਰੀਤਿ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕਰਮਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਰਹੇ।
Verse 34
युधि तुरगरजोविधूम्रविष्वक्- कचलुलितश्रमवार्यलङ्कृतास्ये । मम निशितशरैर्विभिद्यमान- त्वचि विलसत्कवचेऽस्तु कृष्ण आत्मा ॥ ३४ ॥
ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਖੁਰਾਂ ਤੋਂ ਉੱਡੀ ਧੂੜ ਕਾਰਨ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵਾਲ ਸੁਆਹ ਰੰਗੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਮਿਹਨਤ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਮੁੜ੍ਹਕੇ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਮਨ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ।
Verse 35
सपदि सखिवचो निशम्य मध्ये निजपरयोर्बलयो रथं निवेश्य । स्थितवति परसैनिकायुरक्ष्णा हृतवति पार्थसखे रतिर्ममास्तु ॥ ३५ ॥
ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਥ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਘਟਾ ਦਿੱਤੀ। ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਉਸ ਮਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਪਿਆਰ ਬਣਿਆ ਰਹੇ।
Verse 36
व्यवहितपृतनामुखं निरीक्ष्य स्वजनवधाद्विमुखस्य दोषबुद्ध्या । कुमतिमहरदात्मविद्यया य- श्चरणरति: परमस्य तस्य मेऽस्तु ॥ ३६ ॥
ਜਦੋਂ ਅਰਜੁਨ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਾਰਨ ਲੜਨ ਤੋਂ ਝਿਜਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਪਿਆਰ ਬਣਿਆ ਰਹੇ।
Verse 37
स्वनिगममपहाय मत्प्रतिज्ञा- मृतमधिकर्तुमवप्लुतो रथस्थ: । धृतरथचरणोऽभ्ययाच्चलद्गु- र्हरिरिव हन्तुमिभं गतोत्तरीय: ॥ ३७ ॥
ਮੇਰੀ ਸਹੁੰ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਵਾਅਦਾ ਤੋੜ ਕੇ, ਉਹ ਰਥ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਆਏ। ਰਥ ਦਾ ਪਹੀਆ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਇੰਝ ਦੌੜੇ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਦੌੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌੜ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉੱਪਰਲਾ ਕੱਪੜਾ ਵੀ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 38
शितविशिखहतो विशीर्णदंश: क्षतजपरिप्लुत आततायिनो मे । प्रसभमभिससार मद्वधार्थं स भवतु मे भगवान् गतिर्मुकुन्द: ॥ ३८ ॥
ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮੇਰੀ ਆਖਰੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੋਣ। ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਕੇ, ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਢਾਲ ਅਤੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲੱਥਪੱਥ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੌੜੇ। ਉਹ ਮੁਕੁੰਦ ਹੀ ਮੇਰਾ ਸਹਾਰਾ ਬਣਨ।
Verse 39
विजयरथकुटुम्ब आत्ततोत्रे धृतहयरश्मिनि तच्छ्रियेक्षणीये । भगवति रतिरस्तु मे मुमूर्षो- र्यमिह निरीक्ष्य हता गता: स्वरूपम् ॥ ३९ ॥
ਮੌਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਮੇਰੀ ਪਰਮ ਰਤੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹੇ। ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਸਾਰਥੀ—ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਚਾਬੁਕ ਤੇ ਖੱਬੇ ਵਿੱਚ ਲਗਾਮ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਥ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸਾਵਧਾਨ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਦਰਸ਼ਨੀਯ—ਉਹੀ ਮੇਰਾ ਧਿਆਨ ਹੋਵੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਦੇਹਾਂਤ ਉਪਰੰਤ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
Verse 40
ललितगतिविलासवल्गुहास- प्रणयनिरीक्षणकल्पितोरुमाना: । कृतमनुकृतवत्य उन्मदान्धा: प्रकृतिमगन् किल यस्य गोपवध्व: ॥ ४० ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਲਿਤ ਚਾਲ-ਢਾਲ, ਖੇਡ-ਵਿਲਾਸ, ਮਿੱਠੀ ਹਾਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀ ਨਿਗਾਹ ਨੇ ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਮਾਨ ਜਗਾਇਆ—ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਮਨ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ। ਰਾਸ-ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਹੋਣ ਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਉਨਮਾਦੀ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭੰਗਿਮਾਵਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਸਹਜ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੀਆਂ।
Verse 41
मुनिगणनृपवर्यसङ्कुलेऽन्त: सदसि युधिष्ठिरराजसूय एषाम् । अर्हणमुपपेद ईक्षणीयो मम दृशिगोचर एष आविरात्मा ॥ ४१ ॥
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਰਾਜਸੂਯ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਮੁਨੀਗਣ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸਭਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਦਰਸ਼ਨੀਯ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਭ ਨੇ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਿਆ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਈ ਸੀ; ਉਸੇ ਯਾਦ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਮਨ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ ਰਹੇ।
Verse 42
तमिममहमजं शरीरभाजां हृदि हृदि धिष्ठितमात्मकल्पितानाम् । प्रतिदृशमिव नैकधार्कमेकं समधिगतोऽस्मि विधूतभेदमोह: ॥ ४२ ॥
ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਅਜਨਮਾ ਇਕ ਪ੍ਰਭੂ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਪੂਰੀ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ-ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮਨ-ਕਲਪਨਾ ਵਾਲੇ ਤਰਕੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਇਕ ਹੀ ਹੈ ਪਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਭੇਦ ਨਾਲ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਇਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਹੁਣ ਦ੍ਵੈਤ ਦਾ ਮੋਹ ਮਿਟ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 43
सूत उवाच कृष्ण एवं भगवति मनोवाग्दृष्टिवृत्तिभि: । आत्मन्यात्मानमावेश्य सोऽन्त:श्वास उपारमत् ॥ ४३ ॥
ਸੂਤ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੀਸ਼ਮਦੇਵ ਨੇ ਮਨ, ਬਾਣੀ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਸਭ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਉਹ ਨਿਸ਼ਬਦ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਹ ਰੁਕ ਗਈ।
Verse 44
सम्पद्यमानमाज्ञाय भीष्मं ब्रह्मणि निष्कले । सर्वे बभूवुस्ते तूष्णीं वयांसीव दिनात्यये ॥ ४४ ॥
ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਭੀਸ਼ਮਦੇਵ ਨਿਸ਼ਕਲ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਭ ਲੋਕ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ।
Verse 45
तत्र दुन्दुभयो नेदुर्देवमानववादिता: । शशंसु: साधवो राज्ञां खात्पेतु: पुष्पवृष्टय: ॥ ४५ ॥
ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਜਾਏ ਦੁੰਦੁਭੀ ਗੂੰਜ ਉੱਠੇ; ਸਾਧੂਆਂ ਨੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ।
Verse 46
तस्य निर्हरणादीनि सम्परेतस्य भार्गव । युधिष्ठिर: कारयित्वा मुहूर्तं दु:खितोऽभवत् ॥ ४६ ॥
ਹੇ ਭਾਰਗਵ (ਸ਼ੌਨਕ), ਭੀਸ਼ਮਦੇਵ ਦੇ ਦੇਹ-ਨਿਰਹਰਨ ਆਦਿ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਵਾ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਏ।
Verse 47
तुष्टुवुर्मुनयो हृष्टा: कृष्णं तद्गुह्यनामभि: । ततस्ते कृष्णहृदया: स्वाश्रमान् प्रययु: पुन: ॥ ४७ ॥
ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਗੁਪਤ ਵੈਦਿਕ ਸ্তুਤੀਆਂ ਨਾਲ ਮਹਿਮਾ ਗਾਈ; ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਨੂੰ ਲੌਟ ਗਏ।
Verse 48
ततो युधिष्ठिरो गत्वा सहकृष्णो गजाह्वयम् । पितरं सान्त्वयामास गान्धारीं च तपस्विनीम् ॥ ४८ ॥
ਫਿਰ ਮਹਾਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਗਜਾਹ੍ਵਯ (ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ) ਗਏ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ ਚਾਚਾ ਅਤੇ ਤਪਸਵਿਨੀ ਗਾਂਧਾਰੀ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ।
Verse 49
पित्रा चानुमतो राजा वासुदेवानुमोदित: । चकार राज्यं धर्मेण पितृपैतामहं विभु: ॥ ४९ ॥
ਪਿਤਾ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ, ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਮਹਾਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪਿਤ੍ਰ‑ਪੈਤਾਮਹ ਰਾਜ ਨੂੰ ਰਾਜਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਾਇਆ।
Frequently Asked Questions
Because rāja-dharma includes accountability for mass death and social disruption even when war is dharmic. The Bhāgavata presents Yudhiṣṭhira as a tender-hearted dhārmika who feels responsible for the loss of subjects; this moral sensitivity becomes the doorway for Bhīṣma’s instruction: accept the Lord’s arrangement, then protect and rebuild society.
Bhīṣma explicitly reveals that the one treated as cousin, friend, messenger, and counselor is actually the original Personality of Godhead—Ādi-Nārāyaṇa—present in everyone’s heart yet manifest by internal potency. The chapter resolves the apparent ‘human’ role of Kṛṣṇa as deliberate līlā that bewilders even great thinkers while nourishing devotee-rasa.
It exemplifies the Bhāgavata’s core soteriology: liberation and perfection arise from bhakti-smarana—single-point remembrance of Bhagavān—especially at anta-kāla. Bhīṣma’s senses withdraw, pain ceases by pure meditation, and he offers prayers centered on Kṛṣṇa’s līlā and lotus feet, demonstrating the devotee’s final refuge (śaraṇāgati) beyond karma and duality.
Uttarāyaṇa is traditionally regarded as an auspicious time for yogic departure, and Bhīṣma—blessed with icchā-mṛtyu—waits for it. The Bhāgavata uses this to highlight mastery over the body and timing, while still emphasizing that the decisive factor is devotion: his perfected meditation on Kṛṣṇa.
He outlines varṇa and āśrama based on guṇa and qualification, explains twofold engagement (attachment and detachment) as methods of regulation, and details dāna (charity), rāja-nīti (pragmatic governance), sādhana for mokṣa, and duties of women and devotees—showing how social dharma culminates when aligned with devotion to Bhagavān.