Adhyaya 8
Kuntī’s Prayers and the Neutralization of the Brahmāstra (Uttarā Protected; Yudhiṣṭhira’s Grief Begins)
ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਂਡਵ ਗੰਗਾ ਤਟ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗਹਿਰੇ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਕਾਲ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ-ਨਿਯਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਵਾਰਕਾ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਡਰੀ ਹੋਈ ਉੱਤਰਾ ਦੌੜ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੇ ਕੁਰੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰਸ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ ਛੱਡਿਆ ਹੈ। ਪਾਂਡਵ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਿਰਣਾਇਕ ਤੌਰ ਤੇ ਹਸਤਕਸ਼ੇਪ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਯੋਗਮਾਇਆ ਗਰਭ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਅਟੱਲ ਅਸਤ੍ਰ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਰীক্ষਿਤ ਰਾਹੀਂ ਵੰਸ਼ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਦੀ ਘੜੀ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤਜਤਾ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਨਾਲ ਕੁੰਤੀ ਦੇਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਾਤਪਰਤਾ, ਅੰਤਰੰਗ ਲੀਲਾ, ਵਿਪਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਮੰਨਣਾ ਅਤੇ ਅਨਨ੍ਯ ਭਕਤੀ ਦੀ ਲੋੜ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦਾ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦਾ; ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਯੁੱਧ-ਹਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪਬੋਧ ਨਾਲ ਧਰਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਬਾਰੇ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਦਾ ਸੰਕਟ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच अथ ते सम्परेतानां स्वानामुदकमिच्छताम् । दातुं सकृष्णा गङ्गायां पुरस्कृत्य ययु: स्त्रिय: ॥ १ ॥
ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਫਿਰ ਪਾਂਡਵ ਆਪਣੇ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰੇ ਸਵਜਨਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ-ਜਲ ਦੇਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਸਮੇਤ ਗੰਗਾ ਵੱਲ ਗਏ; ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲੀਆਂ।
Verse 2
ते निनीयोदकं सर्वे विलप्य च भृशं पुन: । आप्लुता हरिपादाब्जरज:पूतसरिज्जले ॥ २ ॥
ਉਹ ਸਭ ਉੱਥੇ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਵਿਲਾਪ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਹਰੀ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਰਜ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 3
तत्रासीनं कुरुपतिं धृतराष्ट्रं सहानुजम् । गान्धारीं पुत्रशोकार्तां पृथां कृष्णां च माधव: ॥ ३ ॥
ਉੱਥੇ ਕੁਰੂਪਤੀ ਮਹਾਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਬੈਠੇ ਸਨ; ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਪੁੱਤਰ-ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਗਾਂਧਾਰੀ, ਕੁੰਤੀ ਅਤੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ—ਸਭ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਸਨ; ਮਾਧਵ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੀ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
Verse 4
सान्त्वयामास मुनिभिर्हतबन्धूञ्शुचार्पितान् । भूतेषु कालस्य गतिं दर्शयन्न प्रतिक्रियाम् ॥ ४ ॥
ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਮੁਨੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਬੰਧੂਆਂ ਦੇ ਵਧ ਕਾਰਨ ਦੁਖੀ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ, ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕਾਲ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦਰਸਾ ਕੇ, ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 5
साधयित्वाजातशत्रो: स्वं राज्यं कितवैर्हृतम् । घातयित्वासतो राज्ञ: कचस्पर्शक्षतायुष: ॥ ५ ॥
ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦਾ ਰਾਜ ਕਪਟੀ ਜੂਆਰੀਆਂ ਨੇ ਹੜਪ ਲਿਆ ਸੀ; ਉਹ ਰਾਜ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਦੇ ਅਪਰਾਧ ਨਾਲ ਆਯੁ ਘਟੇ ਹੋਏ ਦੁਸ਼ਟ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ (ਦੁਰਯੋਧਨ ਪੱਖ ਸਮੇਤ) ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸੰਹਾਰਿਆ ਗਿਆ; ਹੋਰ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ।
Verse 6
याजयित्वाश्वमेधैस्तं त्रिभिरुत्तमकल्पकै: । तद्यश: पावनं दिक्षु शतमन्योरिवातनोत् ॥ ६ ॥
ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕਰਵਾਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ੋਭਾ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 7
आमन्त्र्य पाण्डुपुत्रांश्च शैनेयोद्धवसंयुत: । द्वैपायनादिभिर्विप्रै: पूजितै: प्रतिपूजित: ॥ ७ ॥
ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ। ਵਿਆਸਦੇਵ ਆਦਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੂਜੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 8
गन्तुं कृतमतिर्ब्रह्मन् द्वारकां रथमास्थित: । उपलेभेऽभिधावन्तीमुत्तरां भयविह्वलाम् ॥ ८ ॥
ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਦਵਾਰਕਾ ਜਾਣ ਲਈ ਰਥ 'ਤੇ ਬੈਠੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰਾ ਨੂੰ ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵੱਲ ਦੌੜਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਿਆ।
Verse 9
उत्तरोवाच पाहि पाहि महायोगिन् देवदेव जगत्पते । नान्यं त्वदभयं पश्ये यत्र मृत्यु: परस्परम् ॥ ९ ॥
ਉੱਤਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਹੇ ਜਗਤਪਤੀ! ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ ਹੋ। ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੌਤ ਦੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ।
Verse 10
अभिद्रवति मामीश शरस्तप्तायसो विभो । कामं दहतु मां नाथ मा मे गर्भो निपात्यताम् ॥ १० ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਹੋ। ਇੱਕ ਬਲਦਾ ਹੋਇਆ ਲੋਹੇ ਦਾ ਤੀਰ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੇ ਨਾਥ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਵੇ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਗਰਭ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋਣ ਦਿਓ।
Verse 11
सूत उवाच उपधार्य वचस्तस्या भगवान् भक्तवत्सल: । अपाण्डवमिदं कर्तुं द्रौणेरस्त्रमबुध्यत ॥ ११ ॥
ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਸੁਣ ਕੇ ਭਕਤਵਤਸਲ ਭਗਵਾਨ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੁਰੰਤ ਸਮਝ ਗਏ ਕਿ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੇ ਪਾਂਡਵ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ ਛੱਡਿਆ ਹੈ।
Verse 12
तर्ह्येवाथ मुनिश्रेष्ठ पाण्डवा: पञ्च सायकान् । आत्मनोऽभिमुखान्दीप्तानालक्ष्यास्त्राण्युपाददु: ॥ १२ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਠ ਸ਼ੌਨਕ! ਤਦੋਂ ਹੀ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵੱਲ ਚਮਕਦਾ ਆਉਂਦਾ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪੰਜ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਲਏ।
Verse 13
व्यसनं वीक्ष्य तत्तेषामनन्यविषयात्मनाम् । सुदर्शनेन स्वास्त्रेण स्वानां रक्षां व्यधाद्विभु: ॥ १३ ॥
ਆਪਣੇ ਅਨਨ੍ਯ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਅਸਤਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।
Verse 14
अन्त:स्थ: सर्वभूतानामात्मा योगेश्वरोहरि: । स्वमाययावृणोद्गर्भं वैराट्या: कुरुतन्तवे ॥ १४ ॥
ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਹਰੀ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਜੋਂ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਕੁਰੂ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਲੜੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਰਾਟ ਦੀ ਧੀ ਉੱਤਰਾ ਦੇ ਗਰਭ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਯੋਗਮਾਇਆ ਨਾਲ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ।
Verse 15
यद्यप्यस्त्रं ब्रह्मशिरस्त्वमोघं चाप्रतिक्रियम् । वैष्णवं तेज आसाद्य समशाम्यद् भृगूद्वह ॥ १५ ॥
ਹੇ ਭ੍ਰਿਗੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਸ਼ੌਨਕ! ਭਾਵੇਂ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਬ੍ਰਹਮਸ਼ਿਰਾ ਅਸਤਰ ਅਮੋਘ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਦੇ ਸੀ, ਪਰ ਵੈਸ਼ਨਵ ਤੇਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 16
मा मंस्था ह्येतदाश्चर्यं सर्वाश्चर्यमयेऽच्युते । य इदं मायया देव्या सृजत्यवति हन्त्यज: ॥ १६ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਸਰਬ-ਆਸ਼ਚਰ੍ਯਮਯ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਅਚੰਭਾ ਨਾ ਸਮਝੋ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪ ਅਜਨਮਾ ਹੈ।
Verse 17
ब्रह्मतेजोविनिर्मुक्तैरात्मजै: सह कृष्णया । प्रयाणाभिमुखं कृष्णमिदमाह पृथा सती ॥ १७ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾਸਤ੍ਰ ਦੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ, ਸਤੀ ਪૃਥਾ (ਕੁੰਤੀ) ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ (ਦ੍ਰੌਪਦੀ) ਸਮੇਤ, ਘਰ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਰਹੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 18
कुन्त्युवाच नमस्ये पुरुषं त्वाद्यमीश्वरं प्रकृते: परम् । अलक्ष्यं सर्वभूतानामन्तर्बहिरवस्थितम् ॥ १८ ॥
ਕੁੰਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹਾਂ—ਤੁਸੀਂ ਆਦਿ ਪੁਰੁਸ਼, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਸਭ ਲਈ ਅਲੱਖ ਹੋ।
Verse 19
मायाजवनिकाच्छन्नमज्ञाधोक्षजमव्ययम् । न लक्ष्यसे मूढदृशा नटो नाट्यधरो यथा ॥ १९ ॥
ਮਾਇਆ ਦੇ ਪਰਦੇ ਨਾਲ ਢੱਕੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਵ੍ਯਯ ਅਧੋਕ੍ਸ਼ਜ—ਤੁਸੀਂ ਮੂੜ੍ਹ ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਨਾਟਕ ਦਾ ਵੇਸ਼ ਧਾਰਿਆ ਨਟ ਪਛਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
Verse 20
तथा परमहंसानां मुनीनाममलात्मनाम् । भक्तियोगविधानार्थं कथं पश्येम हि स्त्रिय: ॥ २० ॥
ਜਿਵੇਂ ਨਿਰਮਲ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਪਰਮਹੰਸ ਮੁਨੀ ਭਕਤੀਯੋਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਅਵਤਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹਾਂ?
Verse 21
कृष्णाय वासुदेवाय देवकीनन्दनाय च । नन्दगोपकुमाराय गोविन्दाय नमो नम: ॥ २१ ॥
ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਦੇਵਕੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਨੰਦਗੋਪ ਦੇ ਕੁਮਾਰ ਗੋਵਿੰਦ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 22
नम: पङ्कजनाभाय नम: पङ्कजमालिने । नम: पङ्कजनेत्राय नमस्ते पङ्कजाङ्घ्रये ॥ २२ ॥
ਕਮਲ-ਨਾਭ, ਕਮਲ-ਮਾਲਾ ਧਾਰੀ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ, ਕਮਲ-ਚਰਨ ਪ੍ਰਭੂ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 23
यथा हृषीकेश खलेन देवकी कंसेन रुद्धातिचिरं शुचार्पिता । विमोचिताहं च सहात्मजा विभो त्वयैव नाथेन मुहुर्विपद्गणात् ॥ २३ ॥
ਹੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼! ਦੁਸ਼ਟ ਕੰਸ ਨੇ ਦੇਵਕੀ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕੈਦ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ; ਪ੍ਰਭੂ, ਤੂੰ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਤੋਂ ਛੁਡਾਇਆ।
Verse 24
विषान्महाग्ने: पुरुषाददर्शना- दसत्सभाया वनवासकृच्छ्रत: । मृधे मृधेऽनेकमहारथास्त्रतो द्रौण्यस्त्रतश्चास्म हरेऽभिरक्षिता: ॥ २४ ॥
ਹੇ ਹਰੇ! ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਭੋਜਨ ਤੋਂ, ਮਹਾਂ ਅੱਗ ਤੋਂ, ਨਰਭੱਖੀਆਂ ਤੋਂ, ਦੁਸ਼ਟ ਸਭਾ ਤੋਂ, ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ, ਹਰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਦ੍ਰੌਣੀ (ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ) ਦੇ ਅਸਤ੍ਰ ਤੋਂ ਵੀ ਬਚਾਇਆ।
Verse 25
विपद: सन्तु ता: शश्वत्तत्र तत्र जगद्गुरो । भवतो दर्शनं यत्स्यादपुनर्भवदर्शनम् ॥ २५ ॥
ਹੇ ਜਗਦਗੁਰੂ! ਉਹ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਣ, ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਤੇਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਵੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮੁੜ ਜਨਮ ਮਰਨ ਨਹੀਂ ਦੇਖਣਾ ਪੈਂਦਾ।
Verse 26
जन्मैश्वर्यश्रुतश्रीभिरेधमानमद: पुमान् । नैवार्हत्यभिधातुं वै त्वामकिञ्चनगोचरम् ॥ २६ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋ, ਪਰ ਕੇਵਲ ਉਹਨਾਂ ਅਕਿੰਚਨਾਂ ਲਈ ਜੋ ਭੌਤਿਕ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹਨ। ਜਨਮ, ਧਨ-ਐਸ਼ਵਰਜ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਸੌੰਦਰਯ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ।
Verse 27
नमोऽकिञ्चनवित्ताय निवृत्तगुणवृत्तये । आत्मारामाय शान्ताय कैवल्यपतये नम: ॥ २७ ॥
ਅਕਿੰਚਨਾਂ ਦੇ ਧਨ-ਸਰੂਪ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਕਰਮ-ਪ੍ਰਤਿਕਰਮ ਤੋਂ ਨਿਵ੍ਰਿਤ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਆਤਮਾਰਾਮ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਕੈਵਲ੍ਯ ਦੇ ਪਤੀ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 28
मन्ये त्वां कालमीशानमनादिनिधनं विभुम् । समं चरन्तं सर्वत्र भूतानां यन्मिथ: कलि: ॥ २८ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੀ ਸਨਾਤਨ ਕਾਲ, ਪਰਮ ਨਿਯੰਤਾ, ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਮੰਨਦੀ ਹਾਂ। ਕਿਰਪਾ ਵੰਡਣ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਲਈ ਸਮਾਨ ਹੋ; ਜੀਵਾਂ ਵਿਚਲਾ ਕਲਹ ਪਰਸਪਰ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਹੀ ਉੱਠਦਾ ਹੈ।
Verse 29
न वेद कश्चिद्भगवंश्चिकीर्षितं तवेहमानस्य नृणां विडम्बनम् । न यस्य कश्चिद्दयितोऽस्ति कर्हिचिद् द्वेष्यश्च यस्मिन् विषमा मतिर्नृणाम् ॥ २९ ॥
ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਤੁਹਾਡੀ ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾ-ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ; ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਲੋਕ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੁਹਾਡਾ ਕੋਈ ਖਾਸ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਕੋਈ ਦ੍ਵੈਸ਼ਯ; ਪੱਖਪਾਤ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਮ ਬੁੱਧੀ ਹੈ।
Verse 30
जन्म कर्म च विश्वात्मन्नजस्याकर्तुरात्मन: । तिर्यङ्नृषिषु याद:सु तदत्यन्तविडम्बनम् ॥ ३० ॥
ਹੇ ਵਿਸ਼੍ਵਾਤਮਨ! ਤੁਸੀਂ ਅਜ ਅਤੇ ਅਕਰਤਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਅਤੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹੋ—ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਚੰਭਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਪਸ਼ੂਆਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਜਲਚਰਾਂ ਵਿਚ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਦੇ ਹੋ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਹ ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ।
Verse 31
गोप्याददे त्वयि कृतागसि दाम तावद् या ते दशाश्रुकलिलाञ्जनसम्भ्रमाक्षम् । वक्त्रं निनीय भयभावनया स्थितस्य सा मां विमोहयति भीरपि यद्बिभेति ॥ ३१ ॥
ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਜਦ ਤੂੰ ਸ਼ਰਾਰਤ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਯਸ਼ੋਦਾ ਮਾਈ ਰੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲੱਗੀ। ਤੇਰੀਆਂ ਘਬਰਾਈਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਕਾਜਲ ਧੁਲ ਗਿਆ, ਤੇ ਤੂੰ ਡਰ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੈਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਤੋਂ ਡਰ ਵੀ ਡਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੂੰ ਡਰ ਗਿਆ।
Verse 32
केचिदाहुरजं जातं पुण्यश्लोकस्य कीर्तये । यदो: प्रियस्यान्ववाये मलयस्येव चन्दनम् ॥ ३२ ॥
ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਜਨਮਾ ਪ੍ਰਭੂ ਪੁੰਨ੍ਯਸ਼ਲੋਕ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਪਣੇ ਅਤਿ-ਪਿਆਰੇ ਭਗਤ ਯਦੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤੂੰ ਉਸ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਜਿਵੇਂ ਮਲਯ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦਨ ਉੱਗ ਕੇ ਸੁਗੰਧ ਫੈਲਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 33
अपरे वसुदेवस्य देवक्यां याचितोऽभ्यगात् । अजस्त्वमस्य क्षेमाय वधाय च सुरद्विषाम् ॥ ३३ ॥
ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਸੁਦੇਵ ਅਤੇ ਦੇਵਕੀ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਜਨਮਾ ਹੈਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਜਨਮ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ।
Verse 34
भारावतारणायान्ये भुवो नाव इवोदधौ । सीदन्त्या भूरिभारेण जातो ह्यात्मभुवार्थित: ॥ ३४ ॥
ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਹੁਤ ਭਾਰ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੀ ਨੌਕਾ ਵਾਂਗ ਦੁਖੀ ਸੀ। ਤਦ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਆਤਮਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਭਾਰ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਕਲੇਸ਼ ਘਟਾਵੇਂ।
Verse 35
भवेऽस्मिन् क्लिश्यमानानामविद्याकामकर्मभि: । श्रवणस्मरणार्हाणि करिष्यन्निति केचन ॥ ३५ ॥
ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਵਿਦਿਆ, ਕਾਮਨਾ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਤੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਤਾਂ ਜੋ ਸੁਣਨ, ਸਿਮਰਨ, ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਫਿਰ ਜਗਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਲਾਭ ਮਿਲੇ।
Verse 36
शृण्वन्ति गायन्ति गृणन्त्यभीक्ष्णश: स्मरन्ति नन्दन्ति तवेहितं जना: । त एव पश्यन्त्यचिरेण तावकं भवप्रवाहोपरमं पदाम्बुजम् ॥ ३६ ॥
ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਜੋ ਲੋਕ ਲਗਾਤਾਰ ਤੇਰੀਆਂ ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾਵਾਂ ਸੁਣਦੇ, ਗਾਂਦੇ, ਉਚਾਰਦੇ ਤੇ ਸਿਮਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਐਸਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਤੇਰੇ ਉਹ ਕਮਲ ਚਰਨ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ।
Verse 37
अप्यद्य नस्त्वं स्वकृतेहित प्रभो जिहाससि स्वित्सुहृदोऽनुजीविन: । येषां न चान्यद्भवत: पदाम्बुजात् परायणं राजसु योजितांहसाम् ॥ ३७ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਸਭ ਕਰਤੱਬ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ ਹਨ; ਕੀ ਅੱਜ ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਸੁਹਿਰਦ ਹਾਂ, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ‘ਤੇ ਹੀ ਜੀਊਂਦੇ ਹਾਂ। ਵੈਰੀ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤੇਰੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਾਡਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ।
Verse 38
के वयं नामरूपाभ्यां यदुभि: सह पाण्डवा: । भवतोऽदर्शनं यर्हि हृषीकाणामिवेशितु: ॥ ३८ ॥
ਅਸੀਂ ਕੌਣ ਹਾਂ—ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ; ਪਾਂਡਵ ਤੇ ਯਾਦਵ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹਨ। ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼! ਜਦ ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਤੱਕਦਾ, ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਦੇਹ ਦੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਡੀ ਸਾਰੀ ਕੀਰਤੀ ਤੇ ਕਰਤੂਤ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।
Verse 39
नेयं शोभिष्यते तत्र यथेदानीं गदाधर । त्वत्पदैरङ्किता भाति स्वलक्षणविलक्षितै: ॥ ३९ ॥
ਹੇ ਗਦਾਧਰ! ਤੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਰਾਜ ਅੱਜ ਵਾਂਗ ਸੋਹਣਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇਗਾ। ਅੱਜ ਇਹ ਤੇਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਵਾਲੇ ਚਰਨ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਹੋ ਕੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਤੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸ਼ੋਭਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ।
Verse 40
इमे जनपदा: स्वृद्धा: सुपक्वौषधिवीरुध: । वनाद्रिनद्युदन्वन्तो ह्येधन्ते तव वीक्षितै: ॥ ४० ॥
ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਪਿੰਡ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹਨ; ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਤੇ ਅਨਾਜ ਪੱਕੇ ਹਨ, ਦਰੱਖ਼ਤ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹਨ, ਦਰਿਆ ਵਹਿ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਹਾੜ ਖਨਿਜਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਹੀ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Verse 41
अथ विश्वेश विश्वात्मन् विश्वमूर्ते स्वकेषु मे । स्नेहपाशमिमं छिन्धि दृढं पाण्डुषु वृष्णिषु ॥ ४१ ॥
ਹੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ, ਹੇ ਵਿਸ਼੍ਵਾਤਮਾ, ਹੇ ਵਿਸ਼੍ਵਮੂਰਤੀ! ਪਾਂਡਵਾਂ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼੍ਣੀਆਂ—ਮੇਰੇ ਸਵਜਨਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਇਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸਨੇਹ-ਪਾਸ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਕੱਟ ਦਿਓ।
Verse 42
त्वयि मेऽनन्यविषया मतिर्मधुपतेऽसकृत् । रतिमुद्वहतादद्धा गङ्गेवौघमुदन्वति ॥ ४२ ॥
ਹੇ ਮਧੁਪਤੀ! ਮੇਰੀ ਮਤਿ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕੇਵਲ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਨਨ੍ਯ ਰਹੇ; ਜਿਵੇਂ ਗੰਗਾ ਦੀ ਧਾਰਾ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਵੱਲ ਹੀ ਵਹੇ।
Verse 43
श्रीकृष्ण कृष्णसख वृष्ण्यृषभावनिध्रुग् राजन्यवंशदहनानपवर्गवीर्य । गोविन्द गोद्विजसुरार्तिहरावतार योगेश्वराखिलगुरो भगवन्नमस्ते ॥ ४३ ॥
ਹੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਸਖ (ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਮਿੱਤਰ), ਹੇ ਵ੍ਰਿਸ਼੍ਣਿਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉਪਦ੍ਰਵ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜਨ੍ਯ ਵੰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਤੇਰਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਕਦੇ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਗੋਵਿੰਦ! ਗਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਹਰਣ ਲਈ ਤੂੰ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਦਾ ਹੈਂ। ਹੇ ਯੋਗੇਸ਼੍ਵਰ, ਅਖਿਲਗੁਰੂ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 44
सूत उवाच पृथयेत्थं कलपदै: परिणूताखिलोदय: । मन्दं जहास वैकुण्ठो मोहयन्निव मायया ॥ ४४ ॥
ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਪ੍ਰਿਥਾ (ਕੁੰਤੀਦੇਵੀ) ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤੁਤੀ-ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ; ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵੈਕੁੰਠਨਾਥ ਭਗਵਾਨ ਹੌਲੇ ਹੱਸੇ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ।
Verse 45
तां बाढमित्युपामन्त्र्य प्रविश्य गजसाह्वयम् । स्त्रियश्च स्वपुरं यास्यन् प्रेम्णा राज्ञा निवारित: ॥ ४५ ॥
ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ‘ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ (ਗਜਸਾਹ੍ਵਯ) ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਜਾਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ।
Verse 46
व्यासाद्यैरीश्वरेहाज्ञै: कृष्णेनाद्भुतकर्मणा । प्रबोधितोऽपीतिहासैर्नाबुध्यत शुचार्पित: ॥ ४६ ॥
ਵਿਆਸ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਦੇ ਕੇ ਸਮਝਾਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਨਾ ਮਿਲਿਆ।
Verse 47
आह राजा धर्मसुतश्चिन्तयन् सुहृदां वधम् । प्राकृतेनात्मना विप्रा: स्नेहमोहवशं गत: ॥ ४७ ॥
ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਆਮ ਇਨਸਾਨ ਵਾਂਗ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਣ ਲੱਗੇ।
Verse 48
अहो मे पश्यताज्ञानं हृदि रूढं दुरात्मन: । पारक्यस्यैव देहस्य बह्व्यो मेऽक्षौहिणीर्हता: ॥ ४८ ॥
ਹਾਏ! ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਪਾਪੀ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤਾਂ ਦੇਖੋ! ਦੂਜਿਆਂ (ਜਾਨਵਰਾਂ) ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸਰੀਰ ਲਈ ਮੈਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 49
बालद्विजसुहृन्मित्रपितृभ्रातृगुरुद्रुह: । न मे स्यान्निरयान्मोक्षो ह्यपि वर्षायुतायुतै: ॥ ४९ ॥
ਮੈਂ ਬੱਚਿਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਸ਼ੁਭਚਿੰਤਕਾਂ, ਮਿੱਤਰਾਂ, ਵੱਡਿਆਂ, ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦਾ ਧ੍ਰੋਹ ਕਮਾਇਆ ਹੈ। ਲੱਖਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਨਰਕ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗੀ।
Verse 50
नैनो राज्ञ: प्रजाभर्तुर्धर्मयुद्धे वधो द्विषाम् । इति मे न तु बोधाय कल्पते शासनं वच: ॥ ५० ॥
'ਪਰਜਾ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ' - ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਚਨ ਮੈਨੂੰ ਤਸੱਲੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਿਹਾ।
Verse 51
स्त्रीणां मद्धतबन्धूनां द्रोहो योऽसाविहोत्थित: । कर्मभिर्गृहमेधीयैर्नाहं कल्पो व्यपोहितुम् ॥ ५१ ॥
میں عورتاں دے رشتے داراں نوں ماریا اے، تے اس طرحاں میں ایسی دشمنی پیدا کر لئی اے جیہڑی دنیاوی بھلائی دے کماں نال ختم نئیں ہو سکدی۔
Verse 52
यथा पङ्केन पङ्काम्भ: सुरया वा सुराकृतम् । भूतहत्यां तथैवैकां न यज्ञैर्मार्ष्टुमर्हति ॥ ५२ ॥
جیویں کیچڑ نال گندے پانی نوں صاف کرنا یا شراب نال شراب دے برتن نوں پاک کرنا ممکن نئیں، اویں ہی جانوراں دی قربانی نال انسان دے قتل دا کفارہ نئیں ہو سکدا۔
Frequently Asked Questions
Aśvatthāmā’s act represents vengeance degenerating into adharma: unable to defeat the Pāṇḍavas directly, he targets the future—ending the Kuru succession by killing the unborn heir. Śāstrically, it illustrates how brahminical power (astra-vidyā) becomes catastrophic when divorced from dharma. The episode also foregrounds vaṁśānucarita: the Bhāgavata’s historical continuity depends on Parīkṣit’s survival, through whom the later narration to Śukadeva becomes possible.
The text stresses that the brahmāstra is ‘without check or counteraction’ on the material plane, yet it is foiled when confronted by Viṣṇu’s strength. This teaches hierarchical theology: all astras and devas operate within the Lord’s sovereignty. Kṛṣṇa’s Sudarśana and personal energy (yogamāyā) protect the embryo, demonstrating rakṣā for surrendered devotees and establishing that the Supreme is not merely a powerful hero but the ultimate controller of all energies.
Kuntī’s prayers articulate bhakti’s inner grammar: God is simultaneously transcendent (beyond guṇas and sense perception) and intimate (Yaśodā binding Him). She interprets repeated calamities as grace because they intensify darśana and remembrance, and she asks for detachment from clan-identity in favor of uninterrupted devotion—like the Gaṅgā flowing to the sea. The prayers also critique material pride (birth, wealth, education, beauty) as an obstacle to sincere approach, emphasizing humility and dependence.
Uttarā’s embryo—later Mahārāja Parīkṣit—is saved. This is crucial because Parīkṣit becomes the listener of the Bhāgavata from Śukadeva Gosvāmī; thus, the preservation of his life safeguards the very historical channel through which the Purāṇa’s teachings are delivered to the world.