Adhyaya 6
Nārada’s Past Life, the Lord’s Brief Vision, and the Power of Kīrtana
ਨਾਰਦ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਕਰਮ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਆਸਦੇਵ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਕੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਪਿਛਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਦਿਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਕਿਵੇਂ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ? ਨਾਰਦ ਆਪਣਾ ਪੂਰਵ ਜੀਵਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: ਉਹ ਦਾਸੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ; ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਦੈਵ/ਪਰਮ ਕਾਲ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਮਾਂ ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਸ ਨਾਲ ਮਰ ਗਈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਮੰਨ ਕੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਥੱਕ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਟ-ਵ੍ਰਿੱਖ ਹੇਠ ਭਕਤੀਯੋਗ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ; ਤਦ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਤੁਰੰਤ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋਇਆ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ; ਬਾਕੀ ਭੌਤਿਕ ਮੈਲ ਨਿੱਤ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਹੈ, ਇਹ ਇਕ ਝਲਕ ਵਿਛੋੜਾ ਵਧਾ ਕੇ ਇੱਛਾ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦੀ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਸਦਾ ਨਾਮ-ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਲੀਲਾ-ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ, ਅਸੰਗ ਹੋਇਆ; ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗਿਆ, ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਪਾਈ, ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਵੀ ਟਿਕਿਆ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਉਹ ਵੀਣਾ ਨਾਲ ਨਿਰਬੰਧ ਫਿਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀਰਤਨ ਹੀ ਸੰਸਾਰ-ਤਰਨ ਦੀ ਨੌਕਾ ਹੈ—ਕੇਵਲ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਕੀਰਤਨ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਭਾਗਵਤ ਰਚਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच एवं निशम्य भगवान्देवर्षेर्जन्म कर्म च । भूय: पप्रच्छ तं ब्रह्मन् व्यास: सत्यवतीसुत: ॥ १ ॥
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਦ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਕਰਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਤ੍ਯਵਤੀ-ਪੁੱਤਰ ਭਗਵਾਨ-ਅਵਤਾਰ ਵਿਆਸਦੇਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 2
व्यास उवाच भिक्षुभिर्विप्रवसिते विज्ञानादेष्टृभिस्तव । वर्तमानो वयस्याद्ये तत: किमकरोद्भवान् ॥ २ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਆਸਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਾਰਦ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਤੱਤ੍ਵ-ਵਿਗਿਆਨ ਸਿਖਾਇਆ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੇਰੇ ਇਸ ਜਨਮ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਕੀ ਕੀਤਾ?
Verse 3
स्वायम्भुव कया वृत्त्या वर्तितं ते परं वय: । कथं चेदमुदस्राक्षी: काले प्राप्ते कलेवरम् ॥ ३ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪੁੱਤਰ (ਸਵਾਯੰਭੁਵ) ਨਾਰਦ! ਦੀਖਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੂੰ ਕਿਹੜੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ, ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ‘ਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਦੇਹ ਛੱਡ ਕੇ ਇਹ ਦੇਹ ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ?
Verse 4
प्राक्कल्पविषयामेतां स्मृतिं ते मुनिसत्तम । न ह्येष व्यवधात्काल एष सर्वनिराकृति: ॥ ४ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਕਾਲ ਤਾਂ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਕਾਲ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਬਿਨਾਂ ਤੇਰੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਤਾਜ਼ਾ ਰਹੀ?
Verse 5
नारद उवाच भिक्षुभिर्विप्रवसिते विज्ञानादेष्टृभिर्मम । वर्तमानो वयस्याद्ये तत एतदकारषम् ॥ ५ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਤੱਤ੍ਵ-ਵਿਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਇਆ।
Verse 6
एकात्मजा मे जननी योषिन्मूढा च किङ्करी । मय्यात्मजेऽनन्यगतौ चक्रे स्नेहानुबन्धनम् ॥ ६ ॥
ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਉਹ ਸਧਾਰਣ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਔਰਤ ਅਤੇ ਦਾਸੀ ਵੀ ਸੀ; ਮੇਰੇ ਸਿਵਾ ਉਸਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਨੇਹ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ।
Verse 7
सास्वतन्त्रा न कल्पासीद्योगक्षेमं ममेच्छती । ईशस्य हि वशे लोको योषा दारुमयी यथा ॥ ७ ॥
ਉਹ ਮੇਰੀ ਯੋਗ-ਖੇਮ ਦੀ ਠੀਕ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਸੁਤੰਤਰ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਕਰ ਨਾ ਸਕੀ। ਜਗਤ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਸਭ ਲੋਕ ਕਠਪੁਤਲੀ ਵਾਲੇ ਦੇ ਹੱਥ ਦੀ ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਗੁੱਡੀ ਵਰਗੇ ਹਨ।
Verse 8
अहं च तद्ब्रह्मकुले ऊषिवांस्तदुपेक्षया । दिग्देशकालाव्युत्पन्नो बालक: पञ्चहायन: ॥ ८ ॥
ਮੈਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦਾ ਬਾਲਕ ਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਗੁਰੁਕੁਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਮਾਂ ਦੇ ਸਨੇਹ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ; ਦਿਸ਼ਾ-ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦਾ ਕੋਈ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ।
Verse 9
एकदा निर्गतां गेहाद्दुहन्तीं निशि गां पथि । सर्पोऽदशत्पदा स्पृष्ट: कृपणां कालचोदित: ॥ ९ ॥
ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੇਰੀ ਗਰੀਬ ਮਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਗਾਂ ਦੁਹਣ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ; ਕਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੱਪ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਨੂੰ ਡੰਸ ਲਿਆ।
Verse 10
तदा तदहमीशस्य भक्तानां शमभीप्सत: । अनुग्रहं मन्यमान: प्रातिष्ठं दिशमुत्तराम् ॥ १० ॥
ਤਦ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਰਪਾ ਸਮਝਿਆ—ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਮੰਗਲ ਹੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਮੈਂ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ।
Verse 11
स्फीताञ्जनपदांस्तत्र पुरग्रामव्रजाकरान् । खेटखर्वटवाटीश्च वनान्युपवनानि च ॥ ११ ॥
ਰਵਾਨਗੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਕਈ ਖਿੜਦੇ-ਫੁੱਲਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਿਆ—ਸ਼ਹਿਰ, ਪਿੰਡ, ਪਸ਼ੂ-ਵ੍ਰਜ/ਫਾਰਮ, ਖਾਣਾਂ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ, ਘਾਟੀਆਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਬਾਗ, ਨਰਸਰੀ ਬਾਗ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਜੰਗਲ।
Verse 12
चित्रधातुविचित्राद्रीनिभभग्नभुजद्रुमान् । जलाशयाञ्छिवजलान्नलिनी: सुरसेविता: । चित्रस्वनै: पत्ररथैर्विभ्रमद्भ्रमरश्रिय: ॥ १२ ॥
ਮੈਂ ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ, ਤਾਂਬੇ ਆਦਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਤਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਜਲਾਸ਼ਿਆਂ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਿਆ। ਉੱਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ, ਸੁੰਦਰ ਕਮਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਯੋਗ ਤਟ, ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਛਟਾ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਸੁਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ ਸਨ।
Verse 13
नलवेणुशरस्तन्बकुशकीचकगह्वरम् । एक एवातियातोऽहमद्राक्षं विपिनं महत् । घोरं प्रतिभयाकारं व्यालोलूकशिवाजिरम् ॥ १३ ॥
ਫਿਰ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਨਲਕਾ, ਬਾਂਸ, ਸਰਕੰਡੇ, ਕੁਸ਼ ਘਾਹ, ਕੀਚਕ ਬੂਟਿਆਂ ਅਤੇ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਦੁਸ਼ਵਾਰ ਜੰਗਲ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਿਆ; ਇਕੱਲੇ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਗਹਿਰੇ, ਹਨੇਰੇ ਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਜੰਗਲ ਵੇਖੇ ਜੋ ਸੱਪਾਂ, ਉੱਲੂਆਂ ਅਤੇ ਗਿੱਦੜਾਂ ਦੇ ਖੇਡ-ਮੈਦਾਨ ਸਨ।
Verse 14
परिश्रान्तेन्द्रियात्माहं तृट्परीतो बुभुक्षित: । स्नात्वा पीत्वा ह्रदे नद्या उपस्पृष्टो गतश्रम: ॥ १४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਤੇ ਮਨ ਥੱਕ ਗਏ; ਮੈਨੂੰ ਤ੍ਰਿਹ ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਲੱਗੀ। ਤਦ ਮੈਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਇੱਕ ਹ੍ਰਦ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਪਿਆ। ਜਲ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ।
Verse 15
तस्मिन्निर्मनुजेऽरण्ये पिप्पलोपस्थ आश्रित: । आत्मनात्मानमात्मस्थं यथाश्रुतमचिन्तयम् ॥ १५ ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਨਿਰਜਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪੀਪਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਮੁਕਤ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 16
ध्यायतश्चरणाम्भोजं भावनिर्जितचेतसा । औत्कण्ठ्याश्रुकलाक्षस्य हृद्यासीन्मे शनैर्हरि: ॥ १६ ॥
ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ, ਤਾਂ ਤੜਪ ਨਾਲ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂ ਵਹਿ ਪਏ। ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ।
Verse 17
प्रेमातिभरनिर्भिन्नपुलकाङ्गोऽतिनिर्वृत: । आनन्दसम्प्लवे लीनो नापश्यमुभयं मुने ॥ १७ ॥
ਹੇ ਵਿਆਸਦੇਵ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਆਨੰਦ ਦੇ ਅਤਿਭਾਰ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਅੰਗ-ਅੰਗ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰਮਾਨੰਦ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਿਆ ਨਾ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ, ਮੁਨੀ।
Verse 18
रूपं भगवतो यत्तन्मन:कान्तं शुचापहम् । अपश्यन् सहसोत्तस्थे वैक्लव्याद्दुर्मना इव ॥ १८ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਉਹ ਅਲੌਕਿਕ ਰੂਪ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਸਾਰੇ ਸ਼ੋਕ-ਮੈਲ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰੂਪ ਓਝਲ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਘਬਰਾਹਟ ਨਾਲ ਅਚਾਨਕ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਮਨਪਸੰਦ ਚੀਜ਼ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ।
Verse 19
दिदृक्षुस्तदहं भूय: प्रणिधाय मनो हृदि । वीक्षमाणोऽपि नापश्यमवितृप्त इवातुर: ॥ १९ ॥
ਮੈਂ ਉਹ ਅਲੌਕਿਕ ਰੂਪ ਮੁੜ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹਿਆ। ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਮਨ ਟਿਕਾ ਕੇ ਬੜੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਤੱਕਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਿਆ; ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 20
एवं यतन्तं विजने मामाहागोचरो गिराम् । गम्भीरश्लक्ष्णया वाचा शुच: प्रशमयन्निव ॥ २० ॥
ਉਸ ਇਕਾਂਤ ਥਾਂ ਮੇਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ, ਬੋਲਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਮਿਟਾ ਰਹੇ ਹੋਣ।
Verse 21
हन्तास्मिञ्जन्मनि भवान्मा मां द्रष्टुमिहार्हति । अविपक्वकषायाणां दुर्दर्शोऽहं कुयोगिनाम् ॥ २१ ॥
[ਭਗਵਾਨ ਬੋਲੇ] ਹੇ ਨਾਰਦ, ਅਫ਼ਸੋਸ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਫਿਰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕੇਂਗਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹਾਲੇ ਪੱਕੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਜੋ ਭੌਤਿਕ ਮੈਲ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕੁਯੋਗੀ ਮੈਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
Verse 22
सकृद् यद्दर्शितं रूपमेतत्कामाय तेऽनघ । मत्काम: शनकै: साधु सर्वान्मुञ्चति हृच्छयान् ॥ २२ ॥
ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ! ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਇਹ ਰੂਪ ਕੇਵਲ ਇਕ ਵਾਰ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਤੇਰੀ ਲਾਲਸਾ ਵਧੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਤਰਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਸਭ ਭੌਤਿਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 23
सत्सेवयादीर्घयापि जाता मयि दृढा मति: । हित्वावद्यमिमं लोकं गन्ता मज्जनतामसि ॥ २३ ॥
ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਤੇ ਅਡੋਲ ਬੁੱਧੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਹ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਭੌਤਿਕ ਲੋਕ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਮੇਰਾ ਸਾਥੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 24
मतिर्मयि निबद्धेयं न विपद्येत कर्हिचित् । प्रजासर्गनिरोधेऽपि स्मृतिश्च मदनुग्रहात् ॥ २४ ॥
ਮੇਰੀ ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਬੁੱਧੀ ਕਦੇ ਵੀ ਰੋਕੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵੇਲੇ ਵੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਵੇਲੇ ਵੀ, ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਯਾਦ ਕਾਇਮ ਰਹੇਗੀ।
Verse 25
एतावदुक्त्वोपरराम तन्महद् भूतं नभोलिङ्गमलिङ्गमीश्वरम् । अहं च तस्मै महतां महीयसे शीर्ष्णावनामं विदधेऽनुकम्पित: ॥ २५ ॥
ਇਤਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਅਧਿਕਾਰੀ—ਧੁਨੀ-ਸਰੂਪ, ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਪਰ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ—ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਕ੍ਰਿਤਗ੍ਯਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਮੈਂ ਮਹਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 26
नामान्यनन्तस्य हतत्रप: पठन् गुह्यानि भद्राणि कृतानि च स्मरन् । गां पर्यटंस्तुष्टमना गतस्पृह: कालं प्रतीक्षन् विमदो विमत्सर: ॥ २६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਅਨੰਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਪਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਸੰਸਾਰਕ ਰਸਮਾਂ ਦੀ ਲਾਜ ਛੱਡ ਕੇ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਤੇ ਸਿਮਰਨ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਭਰ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ—ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ, ਨਿਮਰ ਅਤੇ ਨਿਰਮਤਸਰ—ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 27
एवं कृष्णमतेर्ब्रह्मन्नासक्तस्यामलात्मन: । काल: प्रादुरभूत्काले तडित्सौदामनी यथा ॥ २७ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਆਸਦੇਵ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ, ਆਸਕਤੀ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਆਤਮਾ ਸੀ; ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਮੌਤ ਮਿਲੀ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਇਕੱਠੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 28
प्रयुज्यमाने मयि तां शुद्धां भागवतीं तनुम् । आरब्धकर्मनिर्वाणो न्यपतत् पाञ्चभौतिक: ॥ २८ ॥
ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਪਾਰਸ਼ਦ ਨੂੰ ਯੋਗ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਗਵਤੀ (ਅਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ) ਦੇਹ ਮਿਲੀ, ਤਦ ਮੈਂ ਪੰਜ-ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਕਰਮ-ਫਲਾਂ ਦਾ ਬੰਧਨ ਵੀ ਓਥੇ ਹੀ ਮੁੱਕ ਗਿਆ।
Verse 29
कल्पान्त इदमादाय शयानेऽम्भस्युदन्वत: । शिशयिषोरनुप्राणं विविशेऽन्तरहं विभो: ॥ २९ ॥
ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦੋਂ ਵਿਭੂ ਨਾਰਾਇਣ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਾਰੇ ਸ੍ਰਿਜਨ-ਤੱਤਾਂ ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗਾ, ਤਦ ਮੈਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਵਾਸ-ਪ੍ਰਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 30
सहस्रयुगपर्यन्ते उत्थायेदं सिसृक्षत: । मरीचिमिश्रा ऋषय: प्राणेभ्योऽहं च जज्ञिरे ॥ ३० ॥
ਸਹਸ੍ਰ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਾਗ ਕੇ ਮੁੜ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਤਦ ਮਰੀਚੀ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 31
अन्तर्बहिश्च लोकांस्त्रीन् पर्येम्यस्कन्दितव्रत: । अनुग्रहान्महाविष्णोरविघातगति: क्वचित् ॥ ३१ ॥
ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਅਟੁੱਟ ਭਕਤੀ-ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ, ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਰ ਥਾਂ ਬਿਨਾ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਦੇ, ਬਿਨਾ ਵਿਘਨ ਦੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 32
देवदत्तामिमां वीणां स्वरब्रह्मविभूषिताम् । मूर्च्छयित्वा हरिकथां गायमानश्चराम्यहम् ॥ ३२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ, ਦਿਵ੍ਯ ਨਾਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਇਸ ਵੀਣਾ ਨੂੰ ਝੰਕਾਰ ਕੇ ਮੈਂ ਨਿਰੰਤਰ ਹਰਿਕਥਾ ਗਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵਿਚਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 33
प्रगायत: स्ववीर्याणि तीर्थपाद: प्रियश्रवा: । आहूत इव मे शीघ्रं दर्शनं याति चेतसि ॥ ३३ ॥
ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵੀਰਤਾ ਭਰੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਤੀਰਥਪਾਦ ਤੇ ਪ੍ਰਿਯਸ਼੍ਰਵਾ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜਿਵੇਂ ਬੁਲਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਤੁਰੰਤ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਂਦੇ ਹਨ।
Verse 34
एतद्ध्यातुरचित्तानां मात्रास्पर्शेच्छया मुहु: । भवसिन्धुप्लवो दृष्टो हरिचर्यानुवर्णनम् ॥ ३४ ॥
ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਚਿੰਤਤ ਮਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੀ ਹਰੀ-ਚਰਿਆ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਕੀਰਤਨ—ਇਸ ਉੱਤਮ ਨੌਕਾ ਨਾਲ ਭਵ-ਸਾਗਰ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 35
यमादिभिर्योगपथै: कामलोभहतो मुहु: । मुकुन्दसेवया यद्वत्तथात्माद्धा न शाम्यति ॥ ३५ ॥
ਯਮ-ਨਿਯਮ ਆਦਿ ਯੋਗ-ਮਾਰਗਾਂ ਨਾਲ ਕਾਮ ਤੇ ਲੋਭ ਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਉਹ ਤਾਂ ਮੁਕੁੰਦ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 36
सर्वं तदिदमाख्यातं यत्पृष्टोऽहं त्वयानघ । जन्मकर्मरहस्यं मे भवतश्चात्मतोषणम् ॥ ३६ ॥
ਹੇ ਵਿਆਸਦੇਵ, ਤੁਸੀਂ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਆਤਮ-ਬੋਧ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦਾ ਭੇਦ ਸਭ ਬਿਆਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਨਿੱਜੀ ਸੰਤੋਖ ਲਈ ਵੀ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 37
सूत उवाच एवं सम्भाष्य भगवान्नारदो वासवीसुतम् । आमन्त्र्य वीणां रणयन् ययौ यादृच्छिको मुनि: ॥ ३७ ॥
ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਸਵੀਸੁਤ ਵਿਆਸਦੇਵ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ, ਵੀਣਾ ਝੰਕਾਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭਟਕਣ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 38
अहो देवर्षिर्धन्योऽयं यत्कीर्तिं शार्ङ्गधन्वन: । गायन्माद्यन्निदं तन्त्र्या रमयत्यातुरं जगत् ॥ ३८ ॥
ਅਹੋ, ਇਹ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਧੰਨ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼ਾਰੰਗਧਨਵਾ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਗਾਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਤੰਤਰੀ ਦੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਆਪ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੇ ਦੁਖੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The Lord’s brief darśana functions as anugraha (mercy) that awakens intense longing (lālasā) and accelerates purification. The chapter states that those not fully free from material taints cannot maintain continual vision; the single glimpse is granted to deepen desire for the Lord so that competing desires are dissolved. Separation (viraha) becomes a spiritual catalyst, turning the mind from episodic meditation to uninterrupted remembrance through kīrtana and service.
Nārada explains that remembrance is preserved by the Lord’s mercy: devotionally engaged intelligence is not thwarted even during creation and annihilation. The Lord explicitly promises continuity of remembrance (smṛti) across cosmic cycles for one fixed in bhakti. Thus, time erases material arrangements, but bhakti—being connected to the eternal—carries consciousness beyond nirodha (dissolution).
Nārada interprets the sudden loss as poṣaṇam in a hidden form: the Lord removes worldly dependence that would obstruct full surrender. The event cuts the last binding attachment and redirects him to solitary practice and wholehearted seeking. In Bhāgavata theology, such reversals are not random tragedy but transformative grace that reorients the devotee toward the eternal good.
The chapter acknowledges that yogic restraint can reduce agitation from lust and desire, but it does not necessarily satisfy the ātmā. Satisfaction arises from positive engagement—bhakti—especially śravaṇa-kīrtana of Bhagavān’s guṇa and līlā. Kīrtana both purifies (removing anarthas) and nourishes (giving rasa), making it the most suitable means to cross the ocean of nescience in Kali-yuga.
The text states the vīṇā was given by Lord Kṛṣṇa. It represents divya-śabda (transcendental sound) as a vehicle of presence: when Nārada sings, the Lord ‘appears’ on the heart’s seat as if invoked. Symbolically, the vīṇā embodies the Bhāgavata principle that sound imbued with devotion is not merely descriptive but participatory—linking the chanter to Bhagavān.