Adhyaya 5

Verse 1

सूत उवाच अथ तं सुखमासीन उपासीनं बृहच्छ्रवा: । देवर्षि: प्राह विप्रर्षिं वीणापाणि: स्मयन्निव ॥ १ ॥

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਦ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਸੁਖ ਨਾਲ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠੇ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਵੀਣਾ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਜਿਵੇਂ ਮੁਸਕਰਾ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਨੇੜੇ ਬੈਠੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਰਿਸ਼ੀ ਵੇਦਵਿਆਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 2

नारद उवाच पाराशर्य महाभाग भवत: कच्चिदात्मना । परितुष्यति शारीर आत्मा मानस एव वा ॥ २ ॥

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪਾਰਾਸ਼ਰ੍ਯ ਮਹਾਭਾਗ! ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ? ਕੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਹੀ ਆਤਮਾ ਮੰਨ ਕੇ ਜਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਹੀ ਆਤਮਾ ਮੰਨ ਕੇ ਸੰਤੋਖ ਪਾ ਰਹੇ ਹੋ?

Verse 3

जिज्ञासितं सुसम्पन्नमपि ते महदद्भ‍ुतम् । कृतवान् भारतं यस्त्वं सर्वार्थपरिबृंहितम् ॥ ३ ॥

ਤੇਰੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਵੀ ਸੁਸੰਪੰਨ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੂੰ ਮਹਾਨ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ‘ਮਹਾਭਾਰਤ’ ਰਚਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਵੇਦਿਕ ਅਰਥ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮੇਟੇ ਹਨ।

Verse 4

जिज्ञासितमधीतं च ब्रह्म यत्तत्सनातनम् । तथापि शोचस्यात्मानमकृतार्थ इव प्रभो ॥ ४ ॥

ਤੂੰ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁੱਛ ਕੇ ਪੜ੍ਹ ਲਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਸਮਝ ਕੇ ਦੁਖੀ ਕਿਉਂ ਹੈਂ?

Verse 5

व्यास उवाच अस्त्येव मे सर्वमिदं त्वयोक्तं तथापि नात्मा परितुष्यते मे । तन्मूलमव्यक्तमगाधबोधं पृच्छामहे त्वात्मभवात्मभूतम् ॥ ५ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਜੋ ਕਿਹਾ, ਸਭ ਸਹੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰਾ ਆਤਮਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਬਾਰੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਤਮਭਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਅਗਾਧ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹੋ।

Verse 6

स वै भवान् वेद समस्तगुह्य- मुपासितो यत्पुरुष: पुराण: । परावरेशो मनसैव विश्वं सृजत्यवत्यत्ति गुणैरसङ्ग: ॥ ६ ॥

ਹੇ ਸਵਾਮੀ! ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਗੁੱਝੇ ਭੇਦ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਪੁਰਾਣ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋ ਜੋ ਪਰ ਅਤੇ ਅਪਰ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਉਹ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ, ਪਾਲਦਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਸੰਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 7

त्वं पर्यटन्नर्क इव त्रिलोकी- मन्तश्चरो वायुरिवात्मसाक्षी । परावरे ब्रह्मणि धर्मतो व्रतै: स्‍नातस्य मे न्यूनमलं विचक्ष्व ॥ ७ ॥

ਤੁਸੀਂ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਚਰਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਸਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੋ। ਧਰਮ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਘਾਟ ਜਾਂ ਮੈਲ ਹੈ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।

Verse 8

श्रीनारद उवाच भवतानुदितप्रायं यशो भगवतोऽमलम् । येनैवासौ न तुष्येत मन्ये तद्दर्शनं खिलम् ॥ ८ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੁਸੀਂ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਯਸ਼ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਜਿਸ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਦਿਵ੍ਯ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਾ ਹੋਣ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਮਤ ਵਿੱਚ ਵਿਅਰਥ ਹੈ।

Verse 9

यथा धर्मादयश्चार्था मुनिवर्यानुकीर्तिता: । न तथा वासुदेवस्य महिमा ह्यनुवर्णित: ॥ ९ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀਵਰ! ਤੁਸੀਂ ਧਰਮ ਆਦਿ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਵਰਣੀ।

Verse 10

न यद्वचश्चित्रपदं हरेर्यशो जगत्पवित्रं प्रगृणीत कर्हिचित् । तद्वायसं तीर्थमुशन्ति मानसा न यत्र हंसा निरमन्त्युशिक्क्षया: ॥ १० ॥

ਜੋ ਬਚਨ ਕਦੇ ਵੀ ਹਰੀ ਦੇ ਉਸ ਯਸ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਗਾਂਦੇ ਜੋ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਾਂਵਾਂ ਦਾ ਤੀਰਥ ਸਮਾਨ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਪਰਮਹੰਸਾਂ ਨੂੰ ਰਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।

Verse 11

तद्वाग्विसर्गो जनताघविप्लवो यस्मिन् प्रतिश्लोकमबद्धवत्यपि । नामान्यनन्तस्य यशोऽङ्कितानि यत् श‍ृण्वन्ति गायन्ति गृणन्ति साधव: ॥ ११ ॥

ਪਰ ਉਹ ਵਾਣੀ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਾਪਮਈ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਹਰ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ—ਭਾਵੇਂ ਰਚਨਾ ਅਧੂਰੀ ਹੋਵੇ—ਅਨੰਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਅੰਕਿਤ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਧੂ ਸੁਣਦੇ, ਗਾਂਦੇ ਅਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 12

नैष्कर्म्यमप्यच्युतभाववर्जितं न शोभते ज्ञानमलं निरञ्जनम् । कुत: पुन: शश्वदभद्रमीश्वरे न चार्पितं कर्म यदप्यकारणम् ॥ १२ ॥

ਅਚ੍ਯੁਤ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨੈਸ਼ਕਰਮ੍ਯ ਵੀ ਸੋਭਦਾ ਨਹੀਂ; ਨਿਰਮਲ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਵੀ ਤਦ ਚਮਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਜੋ ਕਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਦੁਖਦ ਤੇ ਛਣਭੰਗੁਰ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?

Verse 13

अथो महाभाग भवानमोघद‍ृक् शुचिश्रवा: सत्यरतो धृतव्रत: । उरुक्रमस्याखिलबन्धमुक्तये समाधिनानुस्मर तद्विचेष्टितम् ॥ १३ ॥

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਤੁਹਾਡੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਮੋਘ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੀ ਕੀਰਤੀ ਨਿਰਮਲ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਰਤੇ ਅਤੇ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਦੀ ਬੰਧਨ-ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਉਰੁਕ੍ਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੋ।

Verse 14

ततोऽन्यथा किञ्चन यद्विवक्षत: पृथग्दृशस्तत्कृतरूपनामभि: । न कर्हिचित्क्वापि च दु:स्थिता मति- र्लभेत वाताहतनौरिवास्पदम् ॥ १४ ॥

ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਰੂਪ-ਨਾਮ-ਫਲ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਹੀ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਐਸੀ ਦੁਖੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਝੂਲਦੀ ਨੌਕਾ ਨੂੰ ਠਿਕਾਣਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

Verse 15

जुगुप्सितं धर्मकृतेऽनुशासत: स्वभावरक्तस्य महान् व्यतिक्रम: । यद्वाक्यतो धर्म इतीतर: स्थितो न मन्यते तस्य निवारणं जन: ॥ १५ ॥

ਭੋਗ ਵੱਲ ਕੁਦਰਤੀ ਝੁਕਾਅ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਉਸੇ ਪਾਸੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ—ਇਹ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਉਲੰਘਣ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਹੀ ‘ਧਰਮ’ ਮੰਨ ਲੈਣਗੇ ਅਤੇ ਰੋਕਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ।

Verse 16

विचक्षणोऽस्यार्हति वेदितुं विभो- रनन्तपारस्य निवृत्तित: सुखम् । प्रवर्तमानस्य गुणैरनात्मन- स्ततो भवान्दर्शय चेष्टितं विभो: ॥ १६ ॥

ਪ੍ਰਭੂ ਅਨੰਤ ਤੇ ਅਪਾਰ ਹਨ; ਭੌਤਿਕ ਸੁਖ ਦੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਤੋਂ ਨਿਵ੍ਰਿਤ ਹੋਇਆ ਵਿਵੇਕੀ ਹੀ ਆਤਮਿਕ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ, ਅਨਾਤਮਾ-ਆਸਕਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਪਰਮਾਰਥ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾਓ।

Verse 17

त्यक्त्वा स्वधर्मं चरणाम्बुजं हरे- र्भजन्नपक्‍वोऽथ पतेत्ततो यदि । यत्र क्‍व वाभद्रमभूदमुष्य किं को वार्थ आप्तोऽभजतां स्वधर्मत: ॥ १७ ॥

ਜੋ ਆਪਣੇ ਸੰਸਾਰੀ ਫ਼ਰਜ਼ ਛੱਡ ਕੇ ਹਰੀ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਪਕਵ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਡਿੱਗ ਵੀ ਪਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਪਰ ਅਭਗਤ ਮਨੁੱਖ ਸਵਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸਾਰ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।

Verse 18

तस्यैव हेतो: प्रयतेत कोविदो न लभ्यते यद्भ्रमतामुपर्यध: । तल्लभ्यते दु:खवदन्यत: सुखं कालेन सर्वत्र गभीररंहसा ॥ १८ ॥

ਇਸ ਲਈ ਸੱਚਾ ਵਿਵੇਕੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਉਸ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਲਈ ਹੀ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਤੋਂ ਪਾਤਾਲ ਤੱਕ ਭਟਕਣ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਇੰਦ੍ਰੀ ਸੁਖ ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਵਾਂਗ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹਰ ਥਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 19

न वै जनो जातु कथञ्चनाव्रजे- न्मुकुन्दसेव्यन्यवदङ्ग संसृतिम् । स्मरन्मुकुन्दाङ्‌घ्र्युरपगूहनं पुन- र्विहातुमिच्छेन्न रसग्रहो जन: ॥ १९ ॥

ਹੇ ਵਿਆਸ! ਮੁਕੁੰਦ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਭਗਤ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਦੇ ਡਿੱਗ ਵੀ ਪਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਵਾਂਗ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫਸਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਰਸ ਚੱਖ ਲਿਆ, ਉਹ ਉਸ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 20

इदं हि विश्वं भगवानिवेतरो यतो जगत्स्थाननिरोधसम्भवा: । तद्धि स्वयं वेद भवांस्तथापि ते प्रादेशमात्रं भवत: प्रदर्शितम् ॥ २० ॥

ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਭਗਵਾਨ ਹੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਅਸੰਗ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਜਗਤ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਹ ਟਿਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ; ਮੈਂ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਸੰਖੇਪ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

Verse 21

त्वमात्मनात्मानमवेह्यमोघद‍ृक् परस्य पुंस: परमात्मन: कलाम् । अजं प्रजातं जगत: शिवाय त- न्महानुभावाभ्युदयोऽधिगण्यताम् ॥ २१ ॥

ਤੁਹਾਡੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਮੋਘ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਆਤਮਾ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਅੰਸ਼-ਰੂਪ ਨੂੰ ਜਾਣ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਅਜਨਮਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜਗਤ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹੋ; ਇਸ ਲਈ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।

Verse 22

इदं हि पुंसस्तपस: श्रुतस्य वा स्विष्टस्य सूक्तस्य च बुद्धिदत्तयो: । अविच्युतोऽर्थ: कविभिर्निरूपितो यदुत्तमश्लोकगुणानुवर्णनम् ॥ २२ ॥

ਤਪੱਸਿਆ, ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ, ਯੱਗ, ਸਤੋਤ੍ਰ-ਪਾਠ ਅਤੇ ਦਾਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਅਚੁੱਕ ਮਕਸਦ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਕਾਵ੍ਯਮਈ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 23

अहं पुरातीतभवेऽभवं मुने दास्यास्तु कस्याश्चन वेदवादिनाम् । निरूपितो बालक एव योगिनां शुश्रूषणे प्रावृषि निर्विविक्षताम् ॥ २३ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ! ਪਿਛਲੇ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇੱਕ ਦਾਸੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਜੋ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਵਰਖਾ-ਰਿਤੂ ਦੇ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਰਹੇ, ਮੈਂ ਬਾਲਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਰਿਹਾ।

Verse 24

ते मय्यपेताखिलचापलेऽर्भके दान्तेऽधृतक्रीडनकेऽनुवर्तिनि । चक्रु: कृपां यद्यपि तुल्यदर्शना: शुश्रूषमाणे मुनयोऽल्पभाषिणि ॥ २४ ॥

ਉਹ ਮੁਨੀ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਸਮਦਰਸ਼ੀ ਸਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ—ਜੋ ਬਾਲਕ ਚੰਚਲਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸੰਯਮੀ, ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਨਹੀਂ, ਆਗਿਆਕਾਰੀ, ਸੇਵਾ-ਪਰਾਇਣ ਅਤੇ ਅਲਪਭਾਸ਼ੀ ਸੀ—ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਹੇਤੁਕ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ।

Verse 25

उच्छिष्टलेपाननुमोदितो द्विजै: सकृत्स्म भुञ्जे तदपास्तकिल्बिष: । एवं प्रवृत्तस्य विशुद्धचेतस- स्तद्धर्म एवात्मरुचि: प्रजायते ॥ २५ ॥

ਇੱਕ ਵਾਰ ਦਵਿਜਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਦੇ ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਅੰਸ਼ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਮਿਟ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਕੇ ਮੇਰਾ ਚਿੱਤ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੰਤ-ਧਰਮ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਸੁਭਾਵਕ ਤੌਰ ਤੇ ਰੁਚਿਕਰ ਲੱਗਣ ਲੱਗਾ।

Verse 26

तत्रान्वहं कृष्णकथा: प्रगायता- मनुग्रहेणाश‍ृणवं मनोहरा: । ता: श्रद्धया मेऽनुपदं विश‍ृण्वत: प्रियश्रवस्यङ्ग ममाभवद्रुचि: ॥ २६ ॥

ਹੇ ਵਿਆਸਦੇਵ! ਉਸ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਨ ਵੇਦਾਂਤੀਆਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਮਨੋਹਰ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣਦਾ ਰਿਹਾ। ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕਦਮ-ਕਦਮ ਤੇ ਸੁਣਦਿਆਂ ਸੁਣਦਿਆਂ, ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਰੁਚੀ ਹੋਰ ਵਧਦੀ ਗਈ।

Verse 27

तस्मिंस्तदा लब्धरुचेर्महामते प्रियश्रवस्यस्खलिता मतिर्मम । ययाहमेतत्सदसत्स्वमायया पश्ये मयि ब्रह्मणि कल्पितं परे ॥ २७ ॥

ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ! ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਰੁਚੀ ਮਿਲੀ, ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ-ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਅਡੋਲ ਹੋ ਗਈ। ਰੁਚੀ ਵਧਣ ਨਾਲ ਮੈਂ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਸਥੂਲ ਤੇ ਸੂਖਮ ਆਵਰਨ ਮੰਨੇ ਸਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਅਤੇ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਭਗਵਾਨ ਦੋਵੇਂ ਅਤੀਤ ਹਾਂ।

Verse 28

इत्थं शरत्प्रावृषिकावृतू हरे- र्विश‍ृण्वतो मेऽनुसवं यशोऽमलम् । सङ्कीर्त्यमानं मुनिभिर्महात्मभि- र्भक्ति: प्रवृत्तात्मरजस्तमोपहा ॥ २८ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਖਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਦ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ—ਮਹਾਤਮਾ ਮੁਨੀ ਨਿਰੰਤਰ ਸੰਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਹਰਿ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਮਹਿਮਾ ਮੈਨੂੰ ਸਦਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਭਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਦੇ ਪਰਦੇ ਮਿਟ ਗਏ।

Verse 29

तस्यैवं मेऽनुरक्तस्य प्रश्रितस्य हतैनस: । श्रद्दधानस्य बालस्य दान्तस्यानुचरस्य च ॥ २९ ॥

ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਮੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਨੁਰਾਗੀ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਵਰਤਾਵ ਨਿਮਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਪਾਪ ਮਿਟ ਗਏ। ਬਾਲਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸ਼ਰਧਾ ਸੀ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਸਨ ਅਤੇ ਮੈਂ ਤਨ-ਮਨ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦਾ ਸੀ।

Verse 30

ज्ञानं गुह्यतमं यत्तत्साक्षाद्भ‍गवतोदितम् । अन्ववोचन् गमिष्यन्त: कृपया दीनवत्सला: ॥ ३० ॥

ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਣ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਦਿਨਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਹ ਭਕਤੀ-ਵੇਦਾਂਤ ਮਹਾਤਮਾ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਗਿਆਨ ਸਿਖਾ ਗਏ, ਜੋ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਪ ਉਚਾਰਿਆ ਹੈ।

Verse 31

येनैवाहं भगवतो वासुदेवस्य वेधस: । मायानुभावमविदं येन गच्छन्ति तत्पदम् ॥ ३१ ॥

ਉਸ ਗੁਪਤ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਰਤਾ-ਧਰਤਾ-ਹਰਤਾ ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਾਫ਼ ਜਾਣ ਲਿਆ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਜੀਵ ਉਸ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 32

एतत्संसूचितं ब्रह्मंस्तापत्रयचिकित्सितम् । यदीश्वरे भगवति कर्म ब्रह्मणि भावितम् ॥ ३२ ॥

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਆਸਦੇਵ ਜੀ! ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਨਿਸਚਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਤਾਪ-ਦੁਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਉਪਾਅ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।

Verse 33

आमयो यश्च भूतानां जायते येन सुव्रत । तदेव ह्यामयं द्रव्यं न पुनाति चिकित्सितम् ॥ ३३ ॥

ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ! ਜਿਸ ਪਦਾਰਥ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੀ ਉਹੀ ਪਦਾਰਥ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆਂ ਉਸ ਰੋਗ ਨੂੰ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ?

Verse 34

एवं नृणां क्रियायोगा: सर्वे संसृतिहेतव: । त एवात्मविनाशाय कल्पन्ते कल्पिता: परे ॥ ३४ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ-ਯੋਗ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੰਧਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਨ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕਰਮ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 35

यदत्र क्रियते कर्म भगवत्परितोषणम् । ज्ञानं यत्तदधीनं हि भक्तियोगसमन्वितम् ॥ ३५ ॥

ਇਸ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜੋ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਗਿਆਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 36

कुर्वाणा यत्र कर्माणि भगवच्छिक्षयासकृत् । गृणन्ति गुणनामानि कृष्णस्यानुस्मरन्ति च ॥ ३६ ॥

ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਤੱਬ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਵਾਰੰਵਾਰ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਉਸਦਾ ਸਿਮਰਨ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 37

ॐ नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय धीमहि । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नम: सङ्कर्षणाय च ॥ ३७ ॥

ਓਂ ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੀਏ। ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ, ਅਨਿਰੁੱਧ ਅਤੇ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਹ।

Verse 38

इति मूर्त्यभिधानेन मन्त्रमूर्तिममूर्तिकम् । यजते यज्ञपुरुषं स सम्यग्दर्शन: पुमान् ॥ ३८ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਮ-ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ, ਮੰਤ੍ਰ-ਮੂਰਤੀ ਉਸ ਅਮੂਰਤ ਯਜ੍ਞਪੁਰੁਸ਼ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਦਰਸ਼ੀ ਹੈ।

Verse 39

इमं स्वनिगमं ब्रह्मन्नवेत्य मदनुष्ठितम् । अदान्मे ज्ञानमैश्वर्यं स्वस्मिन् भावं च केशव: ॥ ३९ ॥

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਸ ਗੁਪਤ ਵੇਦ-ਸਾਰ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਗਿਆਨ, ਐਸ਼ਵਰਯ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅੰਤਰੰਗ ਭਾਵ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।

Verse 40

त्वमप्यदभ्रश्रुत विश्रुतं विभो: समाप्यते येन विदां बुभुत्सितम् । प्राख्याहि दु:खैर्मुहुरर्दितात्मनां सङ्‍क्लेशनिर्वाणमुशन्ति नान्यथा ॥ ४० ॥

ਹੇ ਬਹੁਸ਼੍ਰੁਤ, ਤੁਸੀਂ ਵੱਡੇ ਵੇਦ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆਂ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਭੂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ; ਇਹ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਸਦਾ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ ਨੂੰ ਮਿਟਾਏਗਾ—ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਰਾਹ ਨਹੀਂ।