Adhyaya 4
The Appearance of Śrī Nārada and Vyāsa’s Dissatisfaction (Veda-vibhāga and the Need for Bhakti)
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਭਾਗਵਤ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ੌਨਕ ਹੋਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਕੌਣ ਸਨ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਪਛਾਣੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਗੰਗਾ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਭਾਗਵਤ ਸੁਣਿਆ। ਸੂਤ ਪਿਛਲਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: ਵਿਆਸਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਯੁਗ-ਧਰਮ ਦੇ ਪਤਨ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਰਸ਼ਨ। ਕਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਆਯੁ ਘਟਣਾ, ਸੱਤਵ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣਾ, ਬੇਸਬਰੀ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਅਸਮਰੱਥਤਾ ਵਧਦੀ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਆਸ ਨੇ ਇਕ ਵੇਦ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ; ਪੈਲ, ਜੈਮਿਨੀ, ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ, ਸੁਮੰਤੂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਸੌਂਪੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ-ਇਤਿਹਾਸ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ। ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕਰੁਣਾ ਕਰਕੇ ਮਹਾਭਾਰਤ ਰਚਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ ਅੰਦਰ ਅਪੂਰਣਤਾ ਰਹੀ—ਕਿਉਂਕਿ ਭਗਵਦ-ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਤੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਨਹੀਂ ਗਾਇਆ। ਉਸੇ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਦੇ ਪਲ ਸਰਸਵਤੀ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਜੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਗਵਤ ਦੇ ਭਕਤੀਮਯ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣਗੇ।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच इति ब्रुवाणं संस्तूय मुनीनां दीर्घसत्रिणाम् । वृद्ध: कुलपति: सूतं बह्वृच: शौनकोऽब्रवीत् ॥ १ ॥
ਵਿਆਸਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸੂਤ ਗੋਸਵਾਮੀ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਣ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਲੰਮੇ ਯਜ੍ਞ-ਸਤਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ, ਵੇਦ-ਵਿਦ੍ਵਾਨ ਕੁਲਪਤੀ ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਸੂਤ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ।
Verse 2
शौनक उवाच सूत सूत महाभाग वद नो वदतां वर । कथां भागवतीं पुण्यां यदाह भगवाञ्छुक: ॥ २ ॥
ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸੂਤ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਤੂੰ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਭਾਗਵਤੀ ਕਥਾ ਸਾਨੂੰ ਸੁਣਾ, ਜੋ ਭਗਵਾਨ-ਸਮ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਕਹੀ ਸੀ।
Verse 3
कस्मिन् युगे प्रवृत्तेयं स्थाने वा केन हेतुना । कुत: सञ्चोदित: कृष्ण: कृतवान् संहितां मुनि: ॥ ३ ॥
ਇਹ ਭਾਗਵਤੀ ਸੰਹਿਤਾ ਕਿਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਕਿਸ ਥਾਂ ਤੇ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ? ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ-ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਰਚਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਕਿੱਥੋਂ ਮਿਲੀ?
Verse 4
तस्य पुत्रो महायोगी समदृङ्निर्विकल्पक: । एकान्तमतिरुन्निद्रो गूढो मूढ इवेयते ॥ ४ ॥
ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਯੋਗੀ ਸੀ—ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ, ਨਿਰਵਿਕਲਪ; ਇਕਾਂਤ-ਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਸਦਾ ਜਾਗਰੂਕ। ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੂਰਖ ਵਰਗਾ ਦਿੱਸਦਾ ਸੀ।
Verse 5
दृष्ट्वानुयान्तमृषिमात्मजमप्यनग्नं देव्यो ह्रिया परिदधुर्न सुतस्य चित्रम् । तद्वीक्ष्य पृच्छति मुनौ जगदुस्तवास्ति स्त्रीपुम्भिदा न तु सुतस्य विविक्तदृष्टे: ॥ ५ ॥
ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਆਸਦੇਵ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਨ੍ਹਾਉਂਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਲਾਜ਼ ਨਾਲ ਕੱਪੜੇ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਢੱਕ ਲਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਿਆਸਦੇਵ ਨੰਗੇ ਨਹੀਂ ਸਨ; ਪਰ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਦੇ ਲੰਘਣ ਵੇਲੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਹੀਂ ਢੱਕਿਆ। ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁੱਧ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸਤਰੀ-ਪੁਰਖ ਦਾ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਭੇਦ ਵੇਖਦੇ ਹੋ।
Verse 6
कथमालक्षित: पौरै: सम्प्राप्त: कुरुजाङ्गलान् । उन्मत्तमूकजडवद्विचरन् गजसाह्वये ॥ ६ ॥
ਕੁਰੂ ਅਤੇ ਜਾਂਗਲ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਗਲ, ਗੂੰਗੇ ਅਤੇ ਜੜ੍ਹ ਵਰਗਾ ਭਟਕਦਾ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਉਹ ਗਜਸਾਹਵਯ (ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ) ਸ਼ਹਿਰ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਾਂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਛਾਣਿਆ?
Verse 7
कथं वा पाण्डवेयस्य राजर्षेर्मुनिना सह । संवाद: समभूत्तात यत्रैषा सात्वती श्रुति: ॥ ७ ॥
ਹੇ ਤਾਤ! ਪਾਂਡਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਪਰীক্ষਿਤ ਦਾ ਉਸ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਾਤਵਤੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ—ਉਸਨੂੰ ਸੁਣਾਈ ਗਈ?
Verse 8
स गोदोहनमात्रं हि गृहेषु गृहमेधिनाम् । अवेक्षते महाभागस्तीर्थीकुर्वंस्तदाश्रमम् ॥ ८ ॥
ਉਹ ਮਹਾਭਾਗ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਕੇਵਲ ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਕੱਢਣ ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਹੀ ਠਹਿਰਦਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਉਸ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਤੀਰਥ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ।
Verse 9
अभिमन्युसुतं सूत प्राहुर्भागवतोत्तमम् । तस्य जन्म महाश्चर्यं कर्माणि च गृणीहि न: ॥ ९ ॥
ਹੇ ਸੂਤ! ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ (ਪਰীক্ষਿਤ) ਨੂੰ ਲੋਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਉੱਤਮ ਭਗਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਬਹੁਤ ਅਦਭੁਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਰਮ ਵੀ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਬਾਰੇ ਵਰਣਨ ਸੁਣਾਓ।
Verse 10
स सम्राट् कस्य वा हेतो: पाण्डूनां मानवर्धन: । प्रायोपविष्टो गङ्गायामनादृत्याधिराट्श्रियम् ॥ १० ॥
ਉਹ ਮਹਾਨ ਸਮਰਾਟ, ਪਾਂਡੂ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਰਾਜ-ਐਸ਼ਵਰਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਫਿਰ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਚਕਰਵਰਤੀ-ਸ਼੍ਰੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਗੰਗਾ-ਕੰਢੇ ਪ੍ਰਾਯੋਪਵੇਸ਼ ਕਰ ਮੌਤ ਤੱਕ ਉਪਵਾਸ ਕੀਤਾ?
Verse 11
नमन्ति यत्पादनिकेतमात्मन: शिवायहानीय धनानि शत्रव: । कथं स वीर: श्रियमङ्ग दुस्त्यजां युवैषतोत्स्रष्टुमहो सहासुभि: ॥ ११ ॥
ਜਿਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਲਈ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਨਮਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਧਨ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਸਨ—ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਵੀਰ, ਜਵਾਨੀ ਤੇ ਬਲ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਤਿਆਗਣ ਔਖੀ ਰਾਜ-ਸ਼੍ਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਸਮੇਤ ਕਿਵੇਂ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ?
Verse 12
शिवाय लोकस्य भवाय भूतये य उत्तमश्लोकपरायणा जना: । जीवन्ति नात्मार्थमसौ पराश्रयं मुमोच निर्विद्य कुत: कलेवरम् ॥ १२ ॥
ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਪਰਾਇਣ ਭਗਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ, ਉੱਨਤੀ ਅਤੇ ਸੁਖ ਲਈ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ; ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਸਮਰਾਟ (ਪਰীক্ষਿਤ) ਸੰਸਾਰਕ ਲਗਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ, ਤਾਂ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਆਸਰਾ ਬਣੇ ਇਸ ਨਾਸਵੰਤ ਦੇਹ ਨੂੰ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਤਿਆਗ ਸਕਿਆ?
Verse 13
तत्सर्वं न: समाचक्ष्व पृष्टो यदिह किञ्चन । मन्ये त्वां विषये वाचां स्नातमन्यत्र छान्दसात् ॥ १३ ॥
ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਸਾਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ। ਛਾਂਦਸ (ਵੇਦ) ਦੇ ਕੁਝ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਵਾਣੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਸਨਾਤ—ਅਰਥਾਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਪੁਣ—ਹੋ, ਅਸੀਂ ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ।
Verse 14
सूत उवाच द्वापरे समनुप्राप्ते तृतीये युगपर्यये । जात: पराशराद्योगी वासव्यां कलया हरे: ॥ १४ ॥
ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ: ਜਦੋਂ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਯੁਗ-ਪਰਿਆਏ ਦਾ ਸੰਧਿਕਾਲ ਆਇਆ, ਤਦ ਹਰਿ ਦੀ ਅੰਸ਼-ਕਲਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਯੋਗੀ (ਵਿਆਸਦੇਵ) ਪਰਾਸ਼ਰ ਤੋਂ ਵਾਸਵੀ (ਸਤ੍ਯਵਤੀ) ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ।
Verse 15
स कदाचित्सरस्वत्या उपस्पृश्य जलं शुचि: । विविक्त एक आसीन उदिते रविमण्डले ॥ १५ ॥
ਇੱਕ ਵਾਰ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਆਸਦੇਵ ਨੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇ ਬੈਠ ਕੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮਨ ਜੋੜਿਆ।
Verse 16
परावरज्ञ: स ऋषि: कालेनाव्यक्तरंहसा । युगधर्मव्यतिकरं प्राप्तं भुवि युगे युगे ॥ १६ ॥
ਪਰਾਵਰ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਉਹ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਕਾਲ ਦੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਗਤੀ ਕਾਰਨ, ਯੁਗਾਂ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਗਾੜ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦਾ ਸੀ।
Verse 17
भौतिकानां च भावानां शक्तिह्रासं च तत्कृतम् । अश्रद्दधानान्नि:सत्त्वान्दुर्मेधान् ह्रसितायुष: ॥ १७ ॥ दुर्भगांश्च जनान् वीक्ष्य मुनिर्दिव्येन चक्षुषा । सर्ववर्णाश्रमाणां यद्दध्यौ हितममोघदृक् ॥ १८ ॥
ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਯੁਗ-ਦੋਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਭੌਤਿਕ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਘਟਦੀ ਵੇਖੀ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਰਧਾਹੀਨ, ਸੱਤਵ-ਹੀਨ, ਮੰਦਬੁੱਧੀ, ਅਲਪ ਆਯੁ ਅਤੇ ਦੁર્ભਾਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 18
भौतिकानां च भावानां शक्तिह्रासं च तत्कृतम् । अश्रद्दधानान्नि:सत्त्वान्दुर्मेधान् ह्रसितायुष: ॥ १७ ॥ दुर्भगांश्च जनान् वीक्ष्य मुनिर्दिव्येन चक्षुषा । सर्ववर्णाश्रमाणां यद्दध्यौ हितममोघदृक् ॥ १८ ॥
ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਯੁਗ-ਦੋਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਭੌਤਿਕ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਘਟਦੀ ਵੇਖੀ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਰਧਾਹੀਨ, ਸੱਤਵ-ਹੀਨ, ਮੰਦਬੁੱਧੀ, ਅਲਪ ਆਯੁ ਅਤੇ ਦੁર્ભਾਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 19
चातुर्होत्रं कर्म शुद्धं प्रजानां वीक्ष्य वैदिकम् । व्यदधाद्यज्ञसन्तत्यै वेदमेकं चतुर्विधम् ॥ १९ ॥
ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਸ਼ੁੱਧ ਚਾਤੁਰ੍ਹੋਤ੍ਰ ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਯਜ੍ਞ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਵੇਦ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ।
Verse 20
ऋग्यजु:सामाथर्वाख्या वेदाश्चत्वार उद्धृता: । इतिहासपुराणं च पञ्चमो वेद उच्यते ॥ २० ॥
ਰਿਗ, ਯਜੁਰ, ਸਾਮ ਅਤੇ ਅਥਰਵ—ਇਹ ਚਾਰ ਵੇਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਵੰਡੇ ਗਏ। ਪਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਆਏ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ‘ਪੰਜਵਾਂ ਵੇਦ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 21
तत्रर्ग्वेदधर: पैल: सामगो जैमिनि: कवि: । वैशम्पायन एवैको निष्णातो यजुषामुत ॥ २१ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਧਾਰਕ ਪੈਲ ਰਿਸ਼ੀ ਬਣੇ, ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਆਚਾਰਯ ਕਵੀ ਜੈਮਿਨੀ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਯਜੁਰਵੇਦ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਕੇਵਲ ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ।
Verse 22
अथर्वाङ्गिरसामासीत्सुमन्तुर्दारुणो मुनि: । इतिहासपुराणानां पिता मे रोमहर्षण: ॥ २२ ॥
ਅਥਰਵਾਂਗਿਰਸ ਵੇਦ ਦਾ ਭਾਰ ਬਹੁਤ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਮੁਨੀ ਸੁਮੰਤੂ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
Verse 23
त एत ऋषयो वेदं स्वं स्वं व्यस्यन्ननेकधा । शिष्यै: प्रशिष्यैस्तच्छिष्यैर्वेदास्ते शाखिनोऽभवन् ॥ २३ ॥
ਉਹਨਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵੇਦ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵੰਡ ਕੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ, ਪ੍ਰਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਦਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਸ਼ਾਖਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ।
Verse 24
त एव वेदा दुर्मेधैर्धार्यन्ते पुरुषैर्यथा । एवं चकार भगवान् व्यास: कृपणवत्सल: ॥ २४ ॥
ਤਾਂ ਜੋ ਘੱਟ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੀ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰ ਸਕਣ—ਇਸ ਲਈ ਦਇਆਲੂ ਭਗਵਾਨ ਵਿਆਸਦੇਵ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ।
Verse 25
स्त्रीशूद्रद्विजबन्धूनां त्रयी न श्रुतिगोचरा । कर्मश्रेयसि मूढानां श्रेय एवं भवेदिह । इति भारतमाख्यानं कृपया मुनिना कृतम् ॥ २५ ॥
ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਬੰਧੂਆਂ ਲਈ ਵੇਦ-ਤ੍ਰਯੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਗੋਚਰ ਨਹੀਂ; ਕਰਮ-ਸ਼੍ਰੇਯਸ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਭਲਾ ਹੋਵੇ—ਇਸ ਦਇਆ ਨਾਲ ਮੁਨੀ ਨੇ ‘ਮਹਾਭਾਰਤ’ ਮਹਾ-ਇਤਿਹਾਸ ਰਚਿਆ।
Verse 26
एवं प्रवृत्तस्य सदा भूतानां श्रेयसि द्विजा: । सर्वात्मकेनापि यदा नातुष्यद्धृदयं तत: ॥ २६ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ! ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸਮੂਹ ਭਲਾਈ ਲਈ ਉਹ ਸਦਾ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਾ ਹੋਇਆ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੀ ਰਿਹਾ।
Verse 27
नातिप्रसीदद्धृदय: सरस्वत्यास्तटे शुचौ । वितर्कयन् विविक्तस्थ इदं चोवाच धर्मवित् ॥ २७ ॥
ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅਪ੍ਰਸੰਨ ਉਹ ਧਰਮ-ਤੱਤਵ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਮੁਨੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਹਾ।
Verse 28
धृतव्रतेन हि मया छन्दांसि गुरवोऽग्नय: । मानिता निर्व्यलीकेन गृहीतं चानुशासनम् ॥ २८ ॥ भारतव्यपदेशेन ह्याम्नायार्थश्च प्रदर्शित: । दृश्यते यत्र धर्मादि स्त्रीशूद्रादिभिरप्युत ॥ २९ ॥
ਕਠੋਰ ਵਰਤ ਧਾਰ ਕੇ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਕਪਟ ਭਾਵ ਨਾਲ ਵੇਦਾਂ, ਗੁਰਾਂ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਅਗਨੀ ਦਾ ਆਦਰ-ਪੂਜਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਵੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ। ‘ਮਹਾਭਾਰਤ’ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਮੈਂ ਪਰੰਪਰਾ (ਆਮਨਾਯ) ਦਾ ਅਰਥ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਆਦਿ ਦਾ ਮਾਰਗ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਆਦਿ ਵੀ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Verse 29
धृतव्रतेन हि मया छन्दांसि गुरवोऽग्नय: । मानिता निर्व्यलीकेन गृहीतं चानुशासनम् ॥ २८ ॥ भारतव्यपदेशेन ह्याम्नायार्थश्च प्रदर्शित: । दृश्यते यत्र धर्मादि स्त्रीशूद्रादिभिरप्युत ॥ २९ ॥
ਕਠੋਰ ਵਰਤ ਧਾਰ ਕੇ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਕਪਟ ਭਾਵ ਨਾਲ ਵੇਦਾਂ, ਗੁਰਾਂ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਅਗਨੀ ਦਾ ਆਦਰ-ਪੂਜਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਵੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ। ‘ਮਹਾਭਾਰਤ’ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਮੈਂ ਪਰੰਪਰਾ (ਆਮਨਾਯ) ਦਾ ਅਰਥ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਆਦਿ ਦਾ ਮਾਰਗ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਆਦਿ ਵੀ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Verse 30
तथापि बत मे दैह्यो ह्यात्मा चैवात्मना विभु: । असम्पन्न इवाभाति ब्रह्मवर्चस्य सत्तम: ॥ ३० ॥
ਵੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਰੱਥ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਦੇਹ-ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਧੂਰਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਪਰ ਆਤਮਾ ਤਾਂ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਵਿਭੂ ਹੈ।
Verse 31
किं वा भागवता धर्मा न प्रायेण निरूपिता: । प्रिया: परमहंसानां त एव ह्यच्युतप्रिया: ॥ ३१ ॥
ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਭਾਗਵਤ ਧਰਮ—ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭਗਤੀ-ਸੇਵਾ—ਨੂੰ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ; ਉਹੀ ਪਰਮਹੰਸਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਅਚ੍ਯੁਤ ਹਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਅਤਿ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।
Verse 32
तस्यैवं खिलमात्मानं मन्यमानस्य खिद्यत: । कृष्णस्य नारदोऽभ्यागादाश्रमं प्रागुदाहृतम् ॥ ३२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਧੂਰਾ ਸਮਝ ਕੇ ਪਛਤਾਵੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਵਿਆਸਦੇਵ ਦੇ ਕੋਲ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਸਰਸਵਤੀ ਤਟ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ-ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਜੀ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 33
तमभिज्ञाय सहसा प्रत्युत्थायागतं मुनि: । पूजयामास विधिवन्नारदं सुरपूजितम् ॥ ३३ ॥
ਆਏ ਹੋਏ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਵਿਆਸਦੇਵ ਤੁਰੰਤ ਖੜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮਾਨ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ।
Frequently Asked Questions
Vyāsa foresees Kali-yuga’s reduced sattva, shorter lifespan, and diminished capacity for complex ritual and memorization. The division (Veda-vibhāga) is a compassionate pedagogical act: organizing revelation into accessible branches and appointing teachers so that dharma and spiritual knowledge remain practicable for less qualified generations.
Śukadeva is depicted as a perfected renunciate—internally established in Brahman-realization and devotion, externally indifferent to social conventions. His lack of worldly engagement makes him appear like a madman or dull person to ordinary citizens, yet his purity is evidenced by his equal vision (no bodily distinction) and spontaneous detachment.
The chapter’s theological diagnosis is that Vyāsa’s works, though vast and beneficial, did not foreground exclusive devotional service to the Supreme Lord as the direct, central conclusion. Without explicit bhakti (that which pleases both siddhas and Bhagavān), scholarship and ritual instruction can remain incomplete in producing full heart-satisfaction (ātmā suprasīdati).
Romaharṣaṇa is identified as Sūta’s father and is presented as the entrusted custodian of Purāṇas and historical accounts (itihāsa). His mention anchors the legitimacy of Sūta’s later narration: Sūta stands within an authorized chain of Purāṇic transmission, paralleling the Vedic branch lineages.