Adhyaya 3
Avatāra-kathā — The Puruṣa, the Many Incarnations, and Kṛṣṇa as Svayam Bhagavān
ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦਾ ਸਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਲੀਲਾ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸ੍ਰਗ-ਵਿਸਰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਪੁਰੁਸ਼-ਵਿਸਤਾਰ ਤੋਂ ਭੌਤਿਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾਭੀ-ਕਮਲ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਵੀ ਭਗਵਾਨ ਅਸੰਗ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਚਿਨਮਯ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਉਹ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਵਤਾਰ ਗਿਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਕੁਮਾਰ, ਵਰਾਹ, ਨਾਰਦ, ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ, ਕਪਿਲ, ਅਤ੍ਰਿ-ਪੁੱਤਰ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ, ਯਜ੍ਞ, ਰਿਸ਼ਭ, ਪૃਥੁ, ਮਤਸ੍ਯ, ਕੂਰਮ, ਧਨਵੰਤਰੀ, ਮੋਹਿਨੀ, ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ, ਵਾਮਨ, ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ, ਵਿਆਸ, ਰਾਮ, ਬਲਰਾਮ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਬੁੱਧ ਅਤੇ ਕਲਕੀ—ਅਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਵਤਾਰ ਅਨੰਤ ਹਨ। ਤੱਤਵ ਦਾ ਸ਼ਿਖਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਅੰਸ਼/ਕਲਾ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਵਯੰ ਭਗਵਾਨ ਹਨ; ਨਾਸਤਿਕ ਉਪਦ੍ਰਵ ਵਧੇ ਤਾਂ ਭਕਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਹ ਅਵਤਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਰਾਟ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਵਸਾਧਕਾਂ ਲਈ ਧਾਰਣਾ-ਸਹਾਇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਥੂਲ-ਸੂਖਮ ਦੇਹ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅਖੰਡ ਅਨੁਕੂਲ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਾਗਵਤ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਵਾਙ੍ਮਯ ਅਵਤਾਰ ਮੰਨਦਿਆਂ, ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਸੱਚੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच जगृहे पौरुषं रूपं भगवान्महदादिभि: । सम्भूतं षोडशकलमादौ लोकसिसृक्षया ॥ १ ॥
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਮਹੱਤੱਤਵ ਆਦਿ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਪੁਰੁਸ਼-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 2
यस्याम्भसि शयानस्य योगनिद्रां वितन्वत: । नाभिह्रदाम्बुजादासीद्ब्रह्मा विश्वसृजां पति: ॥ २ ॥
ਜੋ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕਰਕੇ ਯੋਗਨਿਦਰਾ ਫੈਲਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਭੀ-ਹ੍ਰਦ ਦੇ ਕਮਲ ਤੋਂ ਕਮਲ-ਡੰਡੀ ਉਗੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਸ੍ਰਿਜਕਾਂ ਦਾ ਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 3
यस्यावयवसंस्थानै: कल्पितो लोकविस्तर: । तद्वै भगवतो रूपं विशुद्धं सत्त्वमूर्जितम् ॥ ३ ॥
ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਲਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਰੂਪ ਪਰਮ ਵਿਸ਼ੁੱਧ, ਸੱਤਵ ਨਾਲ ਉਰਜਿਤ ਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਹੈ—ਸ੍ਰਿਜੇ ਹੋਏ ਭੌਤਿਕ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਅਸੰਗ।
Verse 4
पश्यन्त्यदो रूपमदभ्रचक्षुषा सहस्रपादोरुभुजाननाद्भुतम् । सहस्रमूर्धश्रवणाक्षिनासिकं सहस्रमौल्यम्बरकुण्डलोल्लसत् ॥ ४ ॥
ਭਗਤ ਆਪਣੇ ਨਿਰਮਲ, ਸਿੱਧ ਨੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਜਿਸ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੈਰ, ਜੰਘਾਂ, ਬਾਹਾਂ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਮੁਖ ਹਨ। ਉਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿਰ, ਕੰਨ, ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਨੱਕ ਹਨ; ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੁਕੁਟਾਂ, ਚਮਕਦੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਅਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।
Verse 5
एतन्नानावताराणां निधानं बीजमव्ययम् । यस्यांशांशेन सृज्यन्ते देवतिर्यङ्नरादय: ॥ ५ ॥
ਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਇਹ ਰੂਪ ਅਨੇਕਾਂ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬੀਜ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅੰਸ਼-ਪ੍ਰਤਿਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਦੇਵਤੇ, ਤਿਰ੍ਯਕ-ਯੋਨੀ ਦੇ ਜੀਵ, ਮਨੁੱਖ ਆਦਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਾਣੀ ਰਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 6
स एव प्रथमं देव: कौमारं सर्गमाश्रित: । चचार दुश्चरं ब्रह्मा ब्रह्मचर्यमखण्डितम् ॥ ६ ॥
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਪਹਿਲਾ ਦੇਵ ਕੌਮਾਰ ਸ੍ਰਗ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਬਣਾਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਚਾਰ ਕੁਮਾਰ ਅਖੰਡ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 7
द्वितीयं तु भवायास्य रसातलगतां महीम् । उद्धरिष्यन्नुपादत्त यज्ञेश: सौकरं वपु: ॥ ७ ॥
ਦੂਜੇ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਯਜ्ञਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਵਰਾਹ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਜੋ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਠਾ ਕੇ ਉਪਰ ਲਿਆਇਆ।
Verse 8
तृतीयमृषिसर्गं वै देवर्षित्वमुपेत्य स: । तन्त्रं सात्वतमाचष्ट नैष्कर्म्यं कर्मणां यत: ॥ ८ ॥
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਤੀਜੇ ਅਵਤਾਰ ਵਜੋਂ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਬਾਰੇ ਵੇਦਿਕ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਸਾਤਵਤ ਤੰਤਰ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਕਾਮਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 9
तुर्ये धर्मकलासर्गे नरनारायणावृषी । भूत्वात्मोपशमोपेतमकरोद्दुश्चरं तप: ॥ ९ ॥
ਚੌਥੇ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਧਰਮਰਾਜ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਰਿਸ਼ੀ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸੰਯਮ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨ ਤਪ ਕੀਤਾ।
Verse 10
पञ्चम: कपिलो नाम सिद्धेश: कालविप्लुतम् । प्रोवाचासुरये साङ्ख्यं तत्त्वग्रामविनिर्णयम् ॥ १० ॥
ਪੰਜਵੇਂ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਭਗਵਾਨ ਕਪਿਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਕਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਲੁਪਤ ਹੋਏ ਸਾਂਖ੍ਯ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਨਿਰਣਯ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਸੁਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ।
Verse 11
षष्ठमत्रेरपत्यत्वं वृत: प्राप्तोऽनसूयया । आन्वीक्षिकीमलर्काय प्रह्लादादिभ्य ऊचिवान् ॥ ११ ॥
ਛੇਵੇਂ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤ੍ਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਣੇ। ਅਨਸੂਯਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਅਤੇ ਅਲਰਕ, ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਆਦਿ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਤੱਤਵ ਦੀ ਆਨਵੀਕ੍ਸ਼ਿਕੀ ਸਿਖਿਆ ਦਿੱਤੀ।
Verse 12
तत: सप्तम आकूत्यां रुचेर्यज्ञोऽभ्यजायत । स यामाद्यै: सुरगणैरपात्स्वायम्भुवान्तरम् ॥ १२ ॥
ਫਿਰ ਸੱਤਵੇਂ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਰੁਚੀ ਅਤੇ ਆਕੂਤੀ ਤੋਂ ਯਜ੍ਞ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਯਾਮ ਆਦਿ ਦੇਵਗਣਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਸੰਧਿਕਾਲ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ।
Verse 13
अष्टमे मेरुदेव्यां तु नाभेर्जात उरुक्रम: । दर्शयन् वर्त्म धीराणां सर्वाश्रमनमस्कृतम् ॥ १३ ॥
ਅੱਠਵੇਂ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਉਰੁਕ੍ਰਮ ਨਾਭੀ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਮੇਰੁਦੇਵੀ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਧੀਰਾਂ ਲਈ ਉਹ ਪਰਿਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਇਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 14
ऋषिभिर्याचितो भेजे नवमं पार्थिवं वपु: । दुग्धेमामोषधीर्विप्रास्तेनायं स उशत्तम: ॥ १४ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਨੌਵੇਂ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਪૃਥੂ ਦਾ ਦੇਹ ਧਾਰਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੁਹ ਕੇ ਅਨੇਕ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਤੇ ਅੰਨ ਉਪਜਾਏ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਮਨਮੋਹਕ ਹੋਈ।
Verse 15
रूपं स जगृहे मात्स्यं चाक्षुषोदधिसम्प्लवे । नाव्यारोप्य महीमय्यामपाद्वैवस्वतं मनुम् ॥ १५ ॥
ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਜਦੋਂ ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਮੱਛੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਅਤੇ ਨੌਕਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।
Verse 16
सुरासुराणामुदधिं मथ्नतां मन्दराचलम् । दध्रे कमठरूपेण पृष्ठ एकादशे विभु: ॥ १६ ॥
ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਅਸੁਰ ਜਦੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਮਥ ਰਹੇ ਸਨ, ਮੰਦਰਾਚਲ ਪਹਾੜ ਮਥਣ ਦੀ ਡੰਡੀ ਬਣਿਆ। ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਕੱਛੂਏ (ਕਮਠ/ਕੂਰਮ) ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਉਸ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਥਾਂ ਦਿੱਤੀ।
Verse 17
धान्वन्तरं द्वादशमं त्रयोदशममेव च । अपाययत्सुरानन्यान्मोहिन्या मोहयन् स्त्रिया ॥ १७ ॥
ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਧਨਵੰਤਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਤੇਰ੍ਹਵੇਂ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਨੀ ਨਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਦੀ ਮੋਹਕਤਾ ਨਾਲ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਭਰਮਾ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਿਲਾਇਆ।
Verse 18
चतुर्दशं नारसिंहं बिभ्रद्दैत्येन्द्रमूर्जितम् । ददार करजैरूरावेरकां कटकृद्यथा ॥ १८ ॥
ਚੌਦ੍ਹਵੇਂ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਬਲਵਾਨ ਦੈਤ੍ਯਰਾਜ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੂ ਦੀ ਛਾਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਤਰਖਾਣ ਬੇਤ ਨੂੰ ਛੇਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 19
पञ्चदशं वामनकं कृत्वागादध्वरं बले: । पदत्रयं याचमान: प्रत्यादित्सुस्त्रिपिष्टपम् ॥ १९ ॥
ਪੰਦਰ੍ਹਵੇਂ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਵਾਮਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜ ਬਲੀ ਦੇ ਯੱਗ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦਾ ਰਾਜ ਮੁੜ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਨੇ ਕੇਵਲ ਤਿੰਨ ਕਦਮ ਧਰਤੀ ਦਾ ਦਾਨ ਮੰਗਿਆ।
Verse 20
अवतारे षोडशमे पश्यन् ब्रह्मद्रुहो नृपान् । त्रि:सप्तकृत्व: कुपितो नि:क्षत्रामकरोन्महीम् ॥ २० ॥
ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਭ੍ਰਿਗੁਪਤੀ (ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇਕੀ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ-ਰਹਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 21
तत: सप्तदशे जात: सत्यवत्यां पराशरात् । चक्रे वेदतरो: शाखा दृष्ट्वा पुंसोऽल्पमेधस: ॥ २१ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਤਾਰ੍ਹਵੇਂ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪਰਾਸ਼ਰ ਮੁਨੀ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਆਸਦੇਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਲਪ ਬੁੱਧੀ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਵੇਦ ਨੂੰ ਕਈ ਸ਼ਾਖਾ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ।
Verse 22
नरदेवत्वमापन्न: सुरकार्यचिकीर्षया । समुद्रनिग्रहादीनि चक्रे वीर्याण्यत: परम् ॥ २२ ॥
ਅਠਾਰ੍ਹਵੇਂ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਨਰਦੇਵ—ਰਾਜਾ ਰਾਮ—ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਆਦਿ ਅਤਿਮਾਨਵੀ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦਿਖਾਏ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਦੇ ਨਾਸਤਿਕ ਰਾਜਾ ਰਾਵਣ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ।
Verse 23
एकोनविंशे विंशतिमे वृष्णिषु प्राप्य जन्मनी । रामकृष्णाविति भुवो भगवानहरद्भरम् ॥ २३ ॥
ਉੱਨੀਵੇਂ ਅਤੇ ਵੀਹਵੇਂ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਵ੍ਰਿਸ਼੍ਣੀ ਕੁਲ (ਯਦੂ ਵੰਸ਼) ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਬਲਰਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 24
तत: कलौ सम्प्रवृत्ते सम्मोहाय सुरद्विषाम् । बुद्धो नाम्नाञ्जनसुत: कीकटेषु भविष्यति ॥ २४ ॥
ਫਿਰ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਦੇਵ-ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਬੁੱਧ ਅੰਜਨਾ-ਪੁੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਕਟ (ਗਯਾ) ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਗੇ।
Verse 25
अथासौ युगसन्ध्यायां दस्युप्रायेषु राजसु । जनिता विष्णुयशसो नाम्ना कल्किर्जगत्पति: ॥ २५ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯੁਗ-ਸੰਧੀ ਵੇਲੇ, ਜਦੋਂ ਰਾਜੇ ਲਗਭਗ ਡਾਕੂ-ਸੁਭਾਉ ਦੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਜਗਤਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਣੁਯਸ਼ਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ‘ਕਲਕੀ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣਗੇ।
Verse 26
अवतारा ह्यसङ्ख्येया हरे: सत्त्वनिधेर्द्विजा: । यथाविदासिन: कुल्या: सरस: स्यु: सहस्रश: ॥ २६ ॥
ਹੇ ਦਵਿਜੋ! ਸੱਤ੍ਵ-ਨਿਧਿ ਹਰੀ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਅਸੰਖ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਖੁੱਟ ਜਲ-ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਛੋਟੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 27
ऋषयो मनवो देवा मनुपुत्रा महौजस: । कला: सर्वे हरेरेव सप्रजापतय: स्मृता: ॥ २७ ॥
ਰਿਸ਼ੀ, ਮਨੂ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਤੇਜਸਵੀ ਮਨੂ-ਪੁੱਤਰ—ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਸਮੇਤ—ਇਹ ਸਭ ਹਰੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਜਾਂ ਅੰਸ਼ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 28
एते चांशकला: पुंस: कृष्णस्तु भगवान् स्वयम् । इन्द्रारिव्याकुलं लोकं मृडयन्ति युगे युगे ॥ २८ ॥
ਇਹ ਸਭ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਜਾਂ ਅੰਸ਼ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਹਨ; ਪਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤਾਂ ਸਵੈੰ ਭਗਵਾਨ ਹਨ। ਨਾਸਤਿਕਾਂ ਨਾਲ ਵਿਅਾਕੁਲ ਲੋਕ ਨੂੰ ਉਹ ਯੁਗ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਭਗਤ ਆਸਤਿਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਵਤਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 29
जन्म गुह्यं भगवतो य एतत्प्रयतो नर: । सायं प्रातर्गृणन् भक्त्या दु:खग्रामाद्विमुच्यते ॥ २९ ॥
ਜੋ ਸੰਯਮੀ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੁਹ੍ਯ ਅਵਤਾਰ-ਜਨਮ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 30
एतद्रूपं भगवतो ह्यरूपस्य चिदात्मन: । मायागुणैर्विरचितं महदादिभिरात्मनि ॥ ३० ॥
ਇਹ ਨਿਰਾਕਾਰ ਚਿਦਾਤਮਾ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਹੀ ਇੱਕ ਰੂਪ-ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਮਹਤ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਰਚੀ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।
Verse 31
यथा नभसि मेघौघो रेणुर्वा पार्थिवोऽनिले । एवं द्रष्टरि दृश्यत्वमारोपितमबुद्धिभि: ॥ ३१ ॥
ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਅਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਉੱਡਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਲਪਬੁੱਧੀ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਆਕਾਸ਼ ਮੈਲਾ ਹੈ, ਹਵਾ ਗੰਦੀ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਦੇਹ-ਭਾਵ ਥੋਪ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 32
अत: परं यदव्यक्तमव्यूढगुणबृंहितम् । अदृष्टाश्रुतवस्तुत्वात्स जीवो यत्पुनर्भव: ॥ ३२ ॥
ਇਸ ਸਥੂਲ ਰੂਪ-ਧਾਰਣਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਇੱਕ ਸੁਖਮ ਅਵ੍ਯਕਤ ਧਾਰਣਾ ਹੈ—ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਵ੍ਯੂਢ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਅਸ਼੍ਰੁਤ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਕਟ ਹੈ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਜੀਵ ਦਾ ਪੁਨਰਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 33
यत्रेमे सदसद्रूपे प्रतिषिद्धे स्वसंविदा । अविद्ययात्मनि कृते इति तद्ब्रह्मदर्शनम् ॥ ३३ ॥
ਜਦੋਂ ਸਵ-ਸੰਵਿਦਾ ਨਾਲ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਹੋਵੇ ਕਿ ਸਥੂਲ ਅਤੇ ਸੁਖਮ—ਦੋਵੇਂ ਦੇਹ-ਰੂਪ—ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਅਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਥੋਪੇ ਗਏ ਹਨ, ਤਦੋਂ ਹੀ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ—ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ।
Verse 34
यद्येषोपरता देवी माया वैशारदी मति: । सम्पन्न एवेति विदुर्महिम्नि स्वे महीयते ॥ ३४ ॥
ਜਦੋਂ ਦੇਵੀ ਮਾਇਆ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਜੀਵ ਤੁਰੰਤ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 35
एवं जन्मानि कर्माणि ह्यकर्तुरजनस्य च । वर्णयन्ति स्म कवयो वेदगुह्यानि हृत्पते: ॥ ३५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਦਵਾਨ ਕਵੀ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ—ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਅਕਰਤਾ—ਦੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਅਤੇ ਲੀਲਾਕਰਮਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੂੜ੍ਹੇ ਤੇ ਦੁਲਭ-ਗਿਆਨਯੋਗ ਹਨ।
Verse 36
स वा इदं विश्वममोघलील: सृजत्यवत्यत्ति न सज्जतेऽस्मिन् । भूतेषु चान्तर्हित आत्मतन्त्र: षाड्वर्गिकं जिघ्रति षड्गुणेश: ॥ ३६ ॥
ਉਹ ਅਮੋਘ-ਲੀਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਛੇ ਐਸ਼ਵਰਿਆਂ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਅਤੇ ਛੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਰਚਦਾ, ਪਾਲਦਾ ਅਤੇ ਲਯ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਹਰ ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਤਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪੂਰਨ ਸੁਤੰਤਰ ਹੈ।
Verse 37
न चास्य कश्चिन्निपुणेन धातु- रवैति जन्तु: कुमनीष ऊती: । नामानि रूपाणि मनोवचोभि: सन्तन्वतो नटचर्यामिवाज्ञ: ॥ ३७ ॥
ਅਲਪ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਮੂਰਖ ਜੀਵ ਸੁਖਮ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ। ਨਾਟਕ ਦੇ ਅਦਾਕਾਰ ਵਾਂਗ ਉਹ ਨਾਮ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਲੀਲਾਵਾਂ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਲੋਕ ਨਾ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ, ਨਾ ਬੋਲੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਜਾਂ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Verse 38
स वेद धातु: पदवीं परस्य दुरन्तवीर्यस्य रथाङ्गपाणे: । योऽमायया सन्ततयानुवृत्त्या भजेत तत्पादसरोजगन्धम् ॥ ३८ ॥
ਪਰਮ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਦੀ ਅਸਲ ਪਦਵੀ ਅਤੇ ਅਦਮ੍ਯ ਵੀਰਤਾ ਵਾਲੇ ਰਥਾਂਗਪਾਣੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਉਹੀ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਿਨਾ ਕਪਟ, ਨਿਰੰਤਰ ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲ ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਭਕਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 39
अथेह धन्या भगवन्त इत्थं यद्वासुदेवेऽखिललोकनाथे । कुर्वन्ति सर्वात्मकमात्मभावं न यत्र भूय: परिवर्त उग्र: ॥ ३९ ॥
ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਧੰਨ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਅਖਿਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਥ ਸਰਵਾਤਮਾ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਗਤੀ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਚੱਕਰ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
Verse 40
इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् । उत्तमश्लोकचरितं चकार भगवानृषि: । नि:श्रेयसाय लोकस्य धन्यं स्वस्त्ययनं महत् ॥ ४० ॥
‘ਭਾਗਵਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਆਸਦੇਵ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਰਚਿਆ—ਇਹ ਮਹਾਨ, ਮੰਗਲਮਈ ਅਤੇ ਸਰਵਸਿੱਧੀਦਾਇਕ ਹੈ।
Verse 41
तदिदं ग्राहयामास सुतमात्मवतां वरम् । सर्ववेदेतिहासानां सारं सारं समुद्धृतम् ॥ ४१ ॥
ਵਿਆਸਦੇਵ ਨੇ ਇਹ ਭਾਗਵਤ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ, ਜੋ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਾਣਯੋਗ ਹੈ; ਸਭ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਕੱਢ ਕੇ ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
Verse 42
स तु संश्रावयामास महाराजं परीक्षितम् । प्रायोपविष्टं गङ्गायां परीतं परमर्षिभि: ॥ ४२ ॥
ਫਿਰ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਉਹੀ ਭਾਗਵਤ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ; ਉਹ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪ੍ਰਾਯੋਪਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪਰਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 43
कृष्णे स्वधामोपगते धर्मज्ञानादिभि: सह । कलौ नष्टदृशामेष पुराणार्कोऽधुनोदित: ॥ ४३ ॥
ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਧਰਮ, ਗਿਆਨ ਆਦਿ ਵੀ ਲੁਕਣ ਲੱਗੇ, ਤਦ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਹੁਣ ਉਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਘਨੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 44
तत्र कीर्तयतो विप्रा विप्रर्षेर्भूरितेजस: । अहं चाध्यगमं तत्र निविष्टस्तदनुग्रहात् । सोऽहं व: श्रावयिष्यामि यथाधीतं यथामति ॥ ४४ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ! ਉੱਥੇ ਭੂਰੀ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਵਿਪ੍ਰਰਿਸ਼ੀ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਜਦੋਂ ਭਾਗਵਤ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਮੈਂ ਵੀ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠਾ ਸੁਣਿਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਹੀ ਭਾਗਵਤ ਸਿੱਖਿਆ। ਹੁਣ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸਮਝਿਆ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ।
Frequently Asked Questions
The Bhāgavata presents avatāras as continuous divine interventions responding to cosmic administration and dharma’s protection. Just as countless rivulets flow from an inexhaustible source, the Lord’s aṁśa and kalā manifestations appear according to time, place, and need—governing creation, teaching knowledge and renunciation, rescuing devotees, and reestablishing righteousness—without exhausting the Lord’s fullness.
After listing major avatāras as plenary portions (aṁśa) or portions of plenary portions (kalā), the text makes a categorical distinction: ‘kṛṣṇas tu bhagavān svayam’—Kṛṣṇa is Bhagavān Himself, not merely an expansion. The surrounding verses reinforce function (protecting theists when atheists disturb), while later Bhāgavata narratives (especially Skandhas 10–11) supply the full theological and līlā-based demonstration of that original status.
‘Imaginary’ (kalpanā) here means a didactic visualization for beginners who cannot yet conceive of the Lord’s transcendental, non-material form. The virāṭ conception helps the mind relate the cosmos to divine sovereignty, but the Bhāgavata insists the Lord’s actual form is spiritual and independent of material elements. The teaching protects devotion from anthropomorphic materialism while still offering an accessible contemplative entry point.