Adhyaya 2

Verse 1

व्यास उवाच इति सम्प्रश्नसंहृष्टो विप्राणां रौमहर्षणि: । प्रतिपूज्य वचस्तेषां प्रवक्तुमुपचक्रमे ॥ १ ॥

ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਰੌਮਹਰਸ਼ਣੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਉਗ੍ਰਸ਼੍ਰਵਾ (ਸੂਤ ਗੋਸਵਾਮੀ) ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

Verse 2

सूत उवाच यं प्रव्रजन्तमनुपेतमपेतकृत्यं द्वैपायनो विरहकातर आजुहाव । पुत्रेति तन्मयतया तरवोऽभिनेदु- स्तं सर्वभूतहृदयं मुनिमानतोऽस्मि ॥ २ ॥

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ (ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਪਨਯਨ ਆਦਿ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਸੰਨਿਆਸ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪਿਆ, ਤਾਂ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਪਿਤਾ ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ (ਵਿਆਸ) ਨੇ ‘ਪੁੱਤਰ!’ ਕਹਿ ਕੇ ਪੁਕਾਰਿਆ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਧੁਨੀ ਕੀਤੀ।

Verse 3

य: स्वानुभावमखिलश्रुतिसारमेक- मध्यात्मदीपमतितितीर्षतां तमोऽन्धम् । संसारिणां करुणयाह पुराणगुह्यं तं व्याससूनुमुपयामि गुरुं मुनीनाम् ॥ ३ ॥

ਮੈਂ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਗੁਰੂ, ਵਿਆਸਪੁੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਸਮੂਹ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸਾਰ ਨੂੰ ਅਪਣਾਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਘੋਰ ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕਰੁਣਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪਰਮ ਗੁਹ੍ਯ ਪੁਰਾਣ-ਰਹੱਸ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।

Verse 4

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ॥ ४ ॥

ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ, ਨਰੋੱਤਮ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਦੇਵੀ ਮਾਤਾ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਆਸਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਜੇਤੂ ਸ੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਦੇ ਪਾਠ ਲਈ ‘ਜਯ’ ਉਚਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 5

मुनय: साधु पृष्टोऽहं भवद्भ‍िर्लोकमङ्गलम् । यत्कृत: कृष्णसम्प्रश्नो येनात्मा सुप्रसीदति ॥ ५ ॥

ਹੇ ਮੁਨਿਓ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਠੀਕ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਐਸੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 6

स वै पुंसां परो धर्मो यतो भक्तिरधोक्षजे । अहैतुक्यप्रतिहता ययात्मा सुप्रसीदति ॥ ६ ॥

ਸਭ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਪਰਮ ਧਰਮ ਉਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਧੋક્ષਜ ਭਗਵਾਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਰੀ ਭਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ; ਉਹ ਭਕਤੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਹੋਵੇ—ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਆਤਮਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 7

वासुदेवे भगवति भक्तियोग: प्रयोजित: । जनयत्याशु वैराग्यं ज्ञानं च यदहैतुकम् ॥ ७ ॥

ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਗਿਆਨ ਆਪ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 8

धर्म: स्वनुष्ठित: पुंसां विष्वक्सेनकथासु य: । नोत्पादयेद्यदि रतिं श्रम एव हि केवलम् ॥ ८ ॥

ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਦਰਜੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਧਰਮ-ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ (ਭਗਵਾਨ) ਦੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਰਤੀ ਨਾ ਜਗਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੇਵਲ ਵਿਅਰਥ ਮਿਹਨਤ ਹੈ।

Verse 9

धर्मस्य ह्यापवर्ग्यस्य नार्थोऽर्थायोपकल्पते । नार्थस्य धर्मैकान्तस्य कामो लाभाय हि स्मृत: ॥ ९ ॥

ਧਰਮ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਪਵਰਗ—ਮੋਖ਼ਸ਼—ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਧਨ-ਲਾਭ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਅਤੇ ਜੋ ਪਰਮ ਧਰਮ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਿਲੇ ਧਨ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀ ਭੋਗ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਨਾ ਵਰਤੇ।

Verse 10

कामस्य नेन्द्रियप्रीतिर्लाभो जीवेत यावता । जीवस्य तत्त्वजिज्ञासा नार्थो यश्चेह कर्मभि: ॥ १० ॥

ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਲਾਭ ਉਨਾ ਹੀ ਹੋਵੇ ਜਿੰਨਾ ਜੀਵਨ ਨਿਭੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਤੱਤਵ-ਜਿਗਿਆਸਾ ਹੈ; ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਲਕਸ਼ ਨਹੀਂ।

Verse 11

वदन्ति तत्तत्त्वविदस्तत्त्वं यज्ज्ञानमद्वयम् । ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यते ॥ ११ ॥

ਤੱਤਵ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਅਦ੍ਵੈ ਜ੍ਞਾਨ-ਸਵਰੂਪ ਤੱਤਵ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 12

तच्छ्रद्दधाना मुनयो ज्ञानवैराग्ययुक्तया । पश्यन्त्यात्मनि चात्मानं भक्त्या श्रुतगृहीतया ॥ १२ ॥

ਉਸ ਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਵੇਦਾਂਤ-ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਤੋਂ ਸੁਣੀ ਭਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤਵ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਦੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 13

अत: पुम्भिर्द्विजश्रेष्ठा वर्णाश्रमविभागश: । स्वनुष्ठितस्य धर्मस्य संसिद्धिर्हरितोषणम् ॥ १३ ॥

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਵਰਣ-ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦਾ ਠੀਕ ਆਚਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੈ।

Verse 14

तस्मादेकेन मनसा भगवान् सात्वतां पति: । श्रोतव्य: कीर्तितव्यश्च ध्येय: पूज्यश्च नित्यदा ॥ १४ ॥

ਇਸ ਲਈ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ, ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਨਿੱਤ ਹੀ ਸ੍ਰਵਣ, ਕੀਰਤਨ, ਸਿਮਰਨ (ਧਿਆਨ) ਅਤੇ ਪੂਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 15

यदनुध्यासिना युक्ता: कर्मग्रन्थिनिबन्धनम् । छिन्दन्ति कोविदास्तस्य को न कुर्यात्कथारतिम् ॥ १५ ॥

ਜਿਸ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਲੋਕ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਕੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਰੁਚੀ ਨਾ ਰੱਖੇਗਾ?

Verse 16

शुश्रूषो: श्रद्दधानस्य वासुदेवकथारुचि: । स्यान्महत्सेवया विप्रा: पुण्यतीर्थनिषेवणात् ॥ १६ ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੇਵਾ-ਭਾਵ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੰਨ-ਤੀਰਥ ਸਮਾਨ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਵਾਸੁਦੇਵ-ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 17

श‍ृण्वतां स्वकथा: कृष्ण: पुण्यश्रवणकीर्तन: । हृद्यन्त:स्थो ह्यभद्राणि विधुनोति सुहृत्सताम् ॥ १७ ॥

ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਸ੍ਰਵਣ ਤੇ ਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪੁੰਨਮਈ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਸੱਚੇ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਸੁਹਿਰਦ ਬਣ ਕੇ, ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅਸ਼ੁਭ ਨੂੰ ਧੋ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 18

नष्टप्रायेष्वभद्रेषु नित्यं भागवतसेवया । भगवत्युत्तमश्लोके भक्तिर्भवति नैष्ठिकी ॥ १८ ॥

ਨਿੱਤ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤ ਦੀ ਟਹਿਲ ਨਾਲ ਦਿਲ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਅਨਰਥ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਗਤੀ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 19

तदा रजस्तमोभावा: कामलोभादयश्च ये । चेत एतैरनाविद्धं स्थितं सत्त्वे प्रसीदति ॥ १९ ॥

ਜਦੋਂ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਭਗਤੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਰਜ-ਤਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ—ਕਾਮ, ਲੋਭ ਆਦਿ—ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਚਿੱਤ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਕੇ ਸੱਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 20

एवं प्रसन्नमनसो भगवद्भक्तियोगत: । भगवत्तत्त्वविज्ञानं मुक्तसङ्गस्य जायते ॥ २० ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਦ-ਭਗਤੀ ਯੋਗ ਨਾਲ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਭੌਤਿਕ ਸੰਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਭਗਤ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਤੱਤ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 21

भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशया: । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि द‍ृष्ट एवात्मनीश्वरे ॥ २१ ॥

ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਦਿਲ ਦੀ ਗੰਢ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਕੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਬੇੜੀ ਘਟ ਕੇ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 22

अतो वै कवयो नित्यं भक्तिं परमया मुदा । वासुदेवे भगवति कुर्वन्त्यात्मप्रसादनीम् ॥ २२ ॥

ਇਸ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਅਨਾਦੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਮਹਾਤਮਾ ਪਰਮ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਸੁਦੇਵ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਆਏ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਭਗਤੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 23

सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्गुणास्तै- र्युक्त: पर: पुरुष एक इहास्य धत्ते । स्थित्यादये हरिविरिञ्चिहरेति संज्ञा: श्रेयांसि तत्र खलु सत्त्वतनोर्नृणां स्यु: ॥ २३ ॥

ਸਤ੍ਤ੍ਵ, ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ—ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਇਕ ਹੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਤਮਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਯ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਰੂਪ ਤੋਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਭਲਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 24

पार्थिवाद्दारुणो धूमस्तस्मादग्निस्त्रयीमय: । तमसस्तु रजस्तस्मात्सत्त्वं यद्ब्रह्मदर्शनम् ॥ २४ ॥

ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਬਣੇ ਲੱਕੜ ਨਾਲੋਂ ਧੂੰਆ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲੋਂ ਤ੍ਰਈਮਯ ਅੱਗ ਹੋਰ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਗ ਨਾਲ ਯਜ्ञ ਆਦਿ ਕਰਕੇ ਵੇਦਿਕ ਗਿਆਨ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਮਸ ਨਾਲੋਂ ਰਜਸ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਜਸ ਨਾਲੋਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ-ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 25

भेजिरे मुनयोऽथाग्रे भगवन्तमधोक्षजम् । सत्त्वं विशुद्धं क्षेमाय कल्पन्ते येऽनु तानिह ॥ २५ ॥

ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤੀਤ ਅਧੋਖਜ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਭਜਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਰਮ ਖੇਮ ਲਈ ਉਹ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਸਤ੍ਤ੍ਵ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਜੋ ਇੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਜਨਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ।

Verse 26

मुमुक्षवो घोररूपान् हित्वा भूतपतीनथ । नारायणकला: शान्ता भजन्ति ह्यनसूयव: ॥ २६ ॥

ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਨਸੂਯ (ਈਰਖਾ-ਰਹਿਤ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਭੂਤਪਤੀਆਂ ਦੇ ਘੋਰ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਛੱਡ ਕੇ, ਨਾਰਾਇਣ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਆਨੰਦਮਈ ਕਲਾਵਾਂ—ਅਰਥਾਤ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ—ਦਾ ਹੀ ਭਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 27

रजस्तम:प्रकृतय: समशीला भजन्ति वै । पितृभूतप्रजेशादीन्श्रियैश्वर्यप्रजेप्सव: ॥ २७ ॥

ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਮਸ਼ੀਲ—ਅਰਥਾਤ ਪਿਤਰਾਂ, ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਾਰਜ ਦੇ ਅਧੀਨ ਦੇਵਤਿਆਂ—ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਸਤਰੀ, ਧਨ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਵਰਗੇ ਭੌਤਿਕ ਲਾਭ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 28

वासुदेवपरा वेदा वासुदेवपरा मखा: । वासुदेवपरा योगा वासुदेवपरा: क्रिया: ॥ २८ ॥ वासुदेवपरं ज्ञानं वासुदेवपरं तप: । वासुदेवपरो धर्मो वासुदेवपरा गति: ॥ २९ ॥

ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਤਾਤਪਰ੍ਯ ਵਾਸੁਦੇਵ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹਨ; ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਤੇ ਤਪ ਦਾ ਪਰਮ ਵਿਸ਼ਾ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹਨ; ਧਰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਗਤੀ ਸੇਵਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹਨ।

Verse 29

वासुदेवपरा वेदा वासुदेवपरा मखा: । वासुदेवपरा योगा वासुदेवपरा: क्रिया: ॥ २८ ॥ वासुदेवपरं ज्ञानं वासुदेवपरं तप: । वासुदेवपरो धर्मो वासुदेवपरा गति: ॥ २९ ॥

ਗਿਆਨ ਦਾ ਪਰਮ ਵਿਸ਼ਾ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹੈ ਅਤੇ ਤਪ ਦਾ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਵੀ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਵਾਸੁਦੇਵ-ਪਰਾਇਣ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਗਤੀ ਸੇਵਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ।

Verse 30

स एवेदं ससर्जाग्रे भगवानात्ममायया । सदसद्रूपया चासौ गुणमयागुणो विभु: ॥ ३० ॥

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਆਪਣੀ ਆਤਮ-ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਕਾਰਣ-ਕਾਰਜ ਰੂਪ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਆਪ ਗੁਣਾਤੀਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਗੁਣਮਈ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਅਧੀਸ਼, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।

Verse 31

तया विलसितेष्वेषु गुणेषु गुणवानिव । अन्त:प्रविष्ट आभाति विज्ञानेन विजृम्भित: ॥ ३१ ॥

ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਗੁਣਵਾਨ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 32

यथा ह्यवहितो वह्निर्दारुष्वेक: स्वयोनिषु । नानेव भाति विश्वात्मा भूतेषु च तथा पुमान् ॥ ३२ ॥

ਜਿਵੇਂ ਇਕੋ ਅੱਗ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੋਤ—ਲੱਕੜਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਵਿਸ਼੍ਵਾਤਮਾ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਨਾਨਾ ਜਿਹਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ ਇਕ ਹੀ ਹੈ।

Verse 33

असौ गुणमयैर्भावैर्भूतसूक्ष्मेन्द्रियात्मभि: । स्वनिर्मितेषु निर्विष्टो भुङ्क्ते भूतेषु तद्गुणान् ॥ ३३ ॥

ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਗੁਣਮਈ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੁਖਮ ਮਨ‑ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਦਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਣਾਏ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਵਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 34

भावयत्येष सत्त्वेन लोकान् वै लोकभावन: । लीलावतारानुरतो देवतिर्यङ्‍नरादिषु ॥ ३४ ॥

ਇਹ ਲੋਕਭਾਵਨ ਪ੍ਰਭੂ ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦੇਵ‑ਤਿਰਯਕ‑ਨਰ ਆਦਿ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੀਲਾ‑ਅਵਤਾਰ ਧਾਰ ਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਸੱਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆਂ ਨੂੰ ਉਧਾਰਦਾ ਹੈ।