Adhyaya 18
Mahārāja Parīkṣit Cursed by a Brāhmaṇa Boy (Śṛṅgi) and the Moral Crisis of Kali-yuga
ਸੂਤ ਗੋਸਵਾਮੀ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲੀ ਪਿਛਲੀ ਕੜੀ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਤਕਸ਼ਕ ਸੱਪ-ਪੰਛੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਨਿਡਰਤਾ। ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਰਸ ਭਰੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਹੋਰ ਸੁਣਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਸਤਸੰਗ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਅਨੰਤ ਦੀ ਅਸੀਮਤਾ ਦੱਸ ਕੇ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਭਾਗਵਤ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਥੱਕਿਆ, ਭੁੱਖਾ ਤੇ ਤ੍ਰਿਹਾਇਆ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਸ਼ਮੀਕ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਮੌਨ ਸਮਾਧੀ ਨੂੰ ਅਣਗੌਲ ਸਮਝ ਕੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਮਰਾ ਸੱਪ ਰੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਪਰਾਧ ਕਰ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਮਹਲ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਨੀਅਤ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਮੀਕ ਦੇ ਤੇਜਸਵੀ ਪੁੱਤਰ ਸ਼੍ਰਿੰਗੀ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ ਤਕਸ਼ਕ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਨੂੰ ਡੰਸੇਗਾ। ਸਮਾਧੀ ਤੋਂ ਜਾਗ ਕੇ ਸ਼ਮੀਕ ਇਸ ਅਸਮਾਨ ਦੰਡ ਉੱਤੇ ਦੁਖ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਧਰਮਯੁਕਤ ਰਾਜਸੱਤਾ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਧਰਮੀ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਕਲਿਯੁਗ ਦੀ ਅराजਕਤਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਕੋਲੋਂ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਾਪ ਉੱਤੇ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच यो वै द्रौण्यस्त्रविप्लुष्टो न मातुरुदरे मृत: । अनुग्रहाद् भगवत: कृष्णस्याद्भुतकर्मण: ॥ १ ॥
ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਦਭੁਤ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮਾਤਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਵਿੱਧੇ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਸੜੇ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਮਰੇ ਨਹੀਂ।
Verse 2
ब्रह्मकोपोत्थिताद् यस्तु तक्षकात्प्राणविप्लवात् । न सम्मुमोहोरुभयाद् भगवत्यर्पिताशय: ॥ २ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਾਲਕ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਤਕਸ਼ਕ ਸੱਪ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣਘਾਤਕ ਡਰ ਨਾਲ ਵੀ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨਾ ਡਰੇ, ਨਾ ਘਬਰਾਏ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਦਾ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਸਨ।
Verse 3
उत्सृज्य सर्वत: सङ्गं विज्ञाताजितसंस्थिति: । वैयासकेर्जहौ शिष्यो गङ्गायां स्वं कलेवरम् ॥ ३ ॥
ਸਾਰੇ ਸੰਗ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਅਜਿਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਸਲ ਸਥਿਤੀ ਜਾਣ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਵਿਆਸਪੁੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਮੰਨ ਕੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ-ਤਟ ਤੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।
Verse 4
नोत्तमश्लोकवार्तानां जुषतां तत्कथामृतम् । स्यात्सम्भ्रमोऽन्तकालेऽपि स्मरतां तत्पदाम्बुजम् ॥ ४ ॥
ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਥਾ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਆਸਵਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਜੋ ਸਦਾ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਵੀ ਭਰਮ ਜਾਂ ਘਬਰਾਹਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 5
तावत्कलिर्न प्रभवेत् प्रविष्टोऽपीह सर्वत: । यावदीशो महानुर्व्यामाभिमन्यव एकराट् ॥ ५ ॥
ਜਦ ਤੱਕ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੁੱਤਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਕਛਤਰ ਸਮਰਾਟ ਰਹੇਗਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਕਲੀ ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਥਾਂ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਇੱਥੇ ਫਲਫੂਲ ਨਹੀਂ ਸਕੇਗਾ।
Verse 6
यस्मिन्नहनि यर्ह्येव भगवानुत्ससर्ज गाम् । तदैवेहानुवृत्तोऽसावधर्मप्रभव: कलि: ॥ ६ ॥
ਜਿਸ ਦਿਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਪਲ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗਿਆ, ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਅਧਰਮ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਲੀ-ਪੁਰਖ ਵੀ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।
Verse 7
नानुद्वेष्टि कलिं सम्राट् सारङ्ग इव सारभुक् । कुशलान्याशु सिद्ध्यन्ति नेतराणि कृतानि यत् ॥ ७ ॥
ਸਮਰਾਟ ਪਰīkਸ਼ਿਤ ਨੇ ਕਲੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਸਾਰ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਮੱਖੀ ਵਾਂਗ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਲੀਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਤੁਰੰਤ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸ਼ੁਭ ਦਾ ਫਲ ਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕਲੀ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ।
Verse 8
किं नु बालेषु शूरेण कलिना धीरभीरुणा । अप्रमत्त: प्रमत्तेषु यो वृको नृषु वर्तते ॥ ८ ॥
ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਸੋਚਿਆ—ਘੱਟ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਲੀ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਲੱਗੇ, ਪਰ ਜੋ ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਸਾਵਧਾਨ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਰਾਜਾ ਬਾਘ ਵਾਂਗ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਹੋ ਕੇ ਬੇਪਰਵਾਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ।
Verse 9
उपवर्णितमेतद्व: पुण्यं पारीक्षितं मया । वासुदेवकथोपेतमाख्यानं यदपृच्छत ॥ ९ ॥
ਹੇ ਰਿਸ਼ਿਓ! ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਵਾਸੁਦੇਵ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪੁੰਨਵਾਨ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਦਾ ਆਖਿਆਨ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 10
या या: कथा भगवत: कथनीयोरुकर्मण: । गुणकर्माश्रया: पुम्भि: संसेव्यास्ता बुभूषुभि: ॥ १० ॥
ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ, ਉਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਲੀਲਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਜਿਹੜੀਆਂ ਵੀ ਕਥਾਵਾਂ ਹਨ, ਪੂਰਨ ਸਿੱਧੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ਰਧਾ ਪੂਰਵਕ ਸੁਣਣੀਆਂ ਤੇ ਸੇਵਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 11
ऋषय ऊचु: सूत जीव समा: सौम्य शाश्वतीर्विशदं यश: । यस्त्वं शंससि कृष्णस्य मर्त्यानाममृतं हि न: ॥ ११ ॥
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਗੰਭੀਰ ਸੂਤ ਗੋਸਵਾਮੀ! ਤੁਸੀਂ ਬਹੁਤ ਸਾਲ ਜੀਵੋ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਕੀਰਤੀ ਸਦਾ ਰਹੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਮਰਤਿਆਂ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਹੈ।
Verse 12
कर्मण्यस्मिन्ननाश्वासे धूमधूम्रात्मनां भवान् । आपाययति गोविन्दपादपद्मासवं मधु ॥ १२ ॥
ਇਸ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਫਲ ਵਾਲੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਲੱਗੇ ਹਾਂ; ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਕਾਲੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਮਧੁਰ ਆਸਵ ਵਰਗਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੰਡ ਰਹੇ ਹੋ; ਉਸ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸੀਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹਾਂ।
Verse 13
तुलयाम लवेनापि न स्वर्गं नापुनर्भवम् । भगवत्सङ्गिसङ्गस्य मर्त्यानां किमुताशिष: ॥ १३ ॥
ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਭਗਤ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦਾ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਾ ਸਵਰਗ ਨਾਲ ਤੁਲ ਸਕਦਾ ਹੈ ਨਾ ਮੋਖ ਨਾਲ; ਫਿਰ ਮਰਨਹਾਰਿਆਂ ਲਈ ਭੌਤਿਕ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਵਾਲੀਆਂ ਬਰਕਤਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ।
Verse 14
को नाम तृप्येद् रसवित्कथायां महत्तमैकान्तपरायणस्य । नान्तं गुणानामगुणस्य जग्मु- र्योगेश्वरा ये भवपाद्ममुख्या: ॥ १४ ॥
ਮਹਾਨ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਇਕਾਂਤ ਆਸਰਾ ਗੋਵਿੰਦ ਦੀ ਕਥਾ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਸ ਨੂੰ ਚੱਖਣ ਵਾਲਾ ਰਸਿਕ ਕੌਣ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਸ਼ਿਵ-ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕੇ।
Verse 15
तन्नो भवान् वै भगवत्प्रधानो महत्तमैकान्तपरायणस्य । हरेरुदारं चरितं विशुद्धं शुश्रूषतां नो वितनोतु विद्वन् ॥ १५ ॥
ਹੇ ਸੂਤ ਗੋਸਵਾਮੀ, ਤੁਸੀਂ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁੱਖ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤ ਹੋ; ਇਸ ਲਈ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਹਰੀ ਦੇ ਉਦਾਰ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਿਤ੍ਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾਓ, ਅਸੀਂ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਉਤਸੁਕ ਹਾਂ।
Verse 16
स वै महाभागवत: परीक्षिद् येनापवर्गाख्यमदभ्रबुद्धि: । ज्ञानेन वैयासकिशब्दितेन भेजे खगेन्द्रध्वजपादमूलम् ॥ १६ ॥
ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇ ਦੱਸੋ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਪਵਰਗ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਮਹਾਭਾਗਵਤ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ, ਵਿਆਸਪੁੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਦੇ ਉਚਾਰਿਤ ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ, ਖਗੇਂਦ੍ਰਧਵਜ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ।
Verse 17
तन्न: परं पुण्यमसंवृतार्थ- माख्यानमत्यद्भुतयोगनिष्ठम् । आख्याह्यनन्ताचरितोपपन्नं पारीक्षितं भागवताभिरामम् ॥ १७ ॥
ਇਸ ਲਈ ਅਨੰਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਉਹ ਪਰਮ ਪੁੰਨਮਈ ਤੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਆਖਿਆਨ ਸਾਨੂੰ ਸੁਣਾਓ—ਜੋ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਗਵਤਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।
Verse 18
सूत उवाच अहो वयं जन्मभृतोऽद्य हास्म वृद्धानुवृत्त्यापि विलोमजाता: । दौष्कुल्यमाधिं विधुनोति शीघ्रं महत्तमानामभिधानयोग: ॥ १८ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਅਹੋ! ਅਸੀਂ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਜਾਤ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਵੀ ਅੱਜ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ ਮਹਾਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਅਨੁਸਰਨ ਨਾਲ ਉੱਚੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਾਂ। ਐਸੇ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਨਾਲ ਨਾਮ-ਸੰਵਾਦ ਕਰਕੇ ਵੀ ਨੀਚ ਜਨਮ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਤੁਰੰਤ ਧੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 19
कुत: पुनर्गृणतो नाम तस्य महत्तमैकान्तपरायणस्य । योऽनन्तशक्तिर्भगवाननन्तो महद्गुणत्वाद् यमनन्तमाहु: ॥ १९ ॥
ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਕੀ ਗੱਲ, ਜੋ ਮਹਾਂਭਗਤਾਂ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਹੇਠ ਅਨੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਅਨੰਤ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ! ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਹ ‘ਅਨੰਤ’ ਕਹਲਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 20
एतावतालं ननु सूचितेन गुणैरसाम्यानतिशायनस्य । हित्वेतरान् प्रार्थयतो विभूति- र्यस्याङ्घ्रिरेणुं जुषतेऽनभीप्सो: ॥ २० ॥
ਇਤਨਾ ਸੰਕੇਤ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ—ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤਿਸ਼ਯ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਦੇਵਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦੇ; ਪਰ ਉਹੀ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਉਹ ਚਾਹੇ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ-ਰਜ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 21
अथापि यत्पादनखावसृष्टं जगद्विरिञ्चोपहृतार्हणाम्भ: । सेशं पुनात्यन्यतमो मुकुन्दात् को नाम लोके भगवत्पदार्थ: ॥ २१ ॥
ਜਿਸ ਦੇ ਚਰਨ-ਨਖਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਜਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਸਵਾਗਤ-ਪੂਜਨ ਲਈ ਅਰਘ੍ਯ ਵਜੋਂ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ—ਉਹੀ ਜਲ (ਗੰਗਾ) ਸ਼ਿਵ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਕੁੰਦ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ‘ਭਗਵਾਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੈ?
Verse 22
यत्रानुरक्ता: सहसैव धीरा व्यपोह्य देहादिषु सङ्गमूढम् । व्रजन्ति तत्पारमहंस्यमन्त्यं यस्मिन्नहिंसोपशम: स्वधर्म: ॥ २२ ॥
ਜੋ ਧੀਰ ਤੇ ਸਯੰਮੀ ਜਨ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਅਨੁਰਾਗੀ ਹਨ, ਉਹ ਦੇਹ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤੀ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਮੋਹ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪਰਮਹੰਸ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਜਿੱਥੇ ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਹੀ ਸਵਧਰਮ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 23
अहं हि पृष्टोऽर्यमणो भवद्भि- राचक्ष आत्मावगमोऽत्र यावान् । नभ: पतन्त्यात्मसमं पतत्त्रिण- स्तथा समं विष्णुगतिं विपश्चित: ॥ २३ ॥
ਹੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਅਤੀੰਦ੍ਰੀਯ ਲੀਲਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਤੱਕ ਉੱਡਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਭਗਤ ਆਪਣੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਗਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 24
एकदा धनुरुद्यम्य विचरन् मृगयां वने । मृगाननुगत: श्रान्त: क्षुधितस्तृषितो भृशम् ॥ २४ ॥ जलाशयमचक्षाण: प्रविवेश तमाश्रमम् । ददर्श मुनिमासीनं शान्तं मीलितलोचनम् ॥ २५ ॥
ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਚੁੱਕ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਹਿਰਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਥੱਕ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੀਵ੍ਰ ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਲੱਗੀ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਮੀਕ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਅੱਖਾਂ ਮੂੰਦ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਬੈਠੇ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
Verse 25
एकदा धनुरुद्यम्य विचरन् मृगयां वने । मृगाननुगत: श्रान्त: क्षुधितस्तृषितो भृशम् ॥ २४ ॥ जलाशयमचक्षाण: प्रविवेश तमाश्रमम् । ददर्श मुनिमासीनं शान्तं मीलितलोचनम् ॥ २५ ॥
ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਚੁੱਕ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਹਿਰਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਥੱਕ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੀਵ੍ਰ ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਲੱਗੀ। ਪਾਣੀ ਦਾ ਸਰੋਵਰ ਨਾ ਦਿੱਸਣ ਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਮੀਕ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਅੱਖਾਂ ਮੂੰਦ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਬੈਠੇ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
Verse 26
प्रतिरुद्धेन्द्रियप्राणमनोबुद्धिमुपारतम् । स्थानत्रयात्परं प्राप्तं ब्रह्मभूतमविक्रियम् ॥ २६ ॥
ਉਸ ਮੁਨੀ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਪ੍ਰਾਣ, ਮਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਸਭ ਭੌਤਿਕ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਰੋਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਜਾਗ੍ਰਤ, ਸੁਪਨਾ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੀ, ਬ੍ਰਹਮ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਕਾਰ।
Verse 27
विप्रकीर्णजटाच्छन्नं रौरवेणाजिनेन च । विशुष्यत्तालुरुदकं तथाभूतमयाचत ॥ २७ ॥
ਮੁਨੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਖਿੱਲਰੀਆਂ ਜਟਾਂ ਛਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਰੌਰਵ ਮ੍ਰਿਗ ਦੀ ਖਾਲ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰਾਜੇ ਦਾ ਤਾਲੂ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਮੁਨੀ ਕੋਲੋਂ ਪਾਣੀ ਮੰਗਿਆ।
Verse 28
अलब्धतृणभूम्यादिरसम्प्राप्तार्घ्यसूनृत: । अवज्ञातमिवात्मानं मन्यमानश्चुकोप ह ॥ २८ ॥
ਆਸਨ, ਥਾਂ, ਪਾਣੀ, ਅਰਘ੍ਯ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਣਗੌਲਿਆ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ।
Verse 29
अभूतपूर्व: सहसा क्षुत्तृड्भ्यामर्दितात्मन: । ब्राह्मणं प्रत्यभूद् ब्रह्मन् मत्सरो मन्युरेव च ॥ २९ ॥
ਤਿੱਖੀ ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਹ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਾਜੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਲ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਉੱਠਿਆ।
Verse 30
स तु ब्रह्मऋषेरंसे गतासुमुरगं रुषा । विनिर्गच्छन्धनुष्कोट्या निधाय पुरमागत: ॥ ३० ॥
ਅਪਮਾਨ ਨਾਲ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਰਾਜੇ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਇਕ ਮਰਾ ਹੋਇਆ ਸੱਪ ਚੁੱਕ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਹਲ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ।
Verse 31
एष किं निभृताशेषकरणो मीलितेक्षण: । मृषासमाधिराहोस्वित्किं नु स्यात्क्षत्रबन्धुभि: ॥ ३१ ॥
ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਉਹ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ—ਕੀ ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸੰਯਮ ਕਰ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਮੂੰਦ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜਾਂ ਨੀਵੇਂ ਕਸ਼ਤਰੀਏ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਝੂਠੀ ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਨਾਟਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ?
Verse 32
तस्य पुत्रोऽतितेजस्वी विहरन् बालकोऽर्भकै: । राज्ञाघं प्रापितं तातं श्रुत्वा तत्रेदमब्रवीत् ॥ ३२ ॥
ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਤੇਜਸਵੀ ਪੁੱਤਰ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਜੇ ਕਾਰਨ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਓਥੇ ਹੀ ਇਹ ਕਿਹਾ।
Verse 33
अहो अधर्म: पालानां पीव्नां बलिभुजामिव । स्वामिन्यघं यद् दासानां द्वारपानां शुनामिव ॥ ३३ ॥
ਅਹੋ, ਵੇਖੋ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਕਮਾਂ ਦਾ ਅਧਰਮ—ਮੋਟੇ ਕਾਂ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ; ਨੌਕਰ ਹੋ ਕੇ ਮਾਲਕ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਪਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 34
ब्राह्मणै: क्षत्रबन्धुर्हि गृहपालो निरूपित: । स कथं तद्गृहे द्वा:स्थ: सभाण्डं भोक्तुमर्हति ॥ ३४ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਘਰ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਕੁੱਤੇ ਵਾਂਗ ਠਹਿਰਾਇਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਕੁੱਤਾ ਘਰ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਮਾਲਕ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਥਾਲੀ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 35
कृष्णे गते भगवति शास्तर्युत्पथगामिनाम् । तद्भिन्नसेतूनद्याहं शास्मि पश्यत मे बलम् ॥ ३५ ॥
ਸਭ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਾ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਕੁਮਾਰਗੀ ਫਲਫੂਲ ਗਏ। ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਮਰਯਾਦਾ ਤੋੜਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦਿਆਂਗਾ—ਮੇਰਾ ਬਲ ਵੇਖੋ।
Verse 36
इत्युक्त्वा रोषताम्राक्षो वयस्यानृषिबालक: । कौशिक्याप उपस्पृश्य वाग्वज्रं विससर्ज ह ॥ ३६ ॥
ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ-ਬਾਲਕ ਨੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਨਦੀ ਦਾ ਜਲ ਛੂਹ ਕੇ ਬਚਨਾਂ ਦਾ ਵਜ੍ਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
Verse 37
इति लङ्घितमर्यादं तक्षक: सप्तमेऽहनि । दङ्क्ष्यति स्म कुलाङ्गारं चोदितो मे ततद्रुहम् ॥ ३७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਰਯਾਦਾ ਲੰਘਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਕੁਲ-ਕਲੰਕ ਨੂੰ—ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਤਕਸ਼ਕ—ਅੱਜ ਤੋਂ ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ ਡੰਸੇਗਾ।
Verse 38
ततोऽभ्येत्याश्रमं बालो गले सर्पकलेवरम् । पितरं वीक्ष्य दु:खार्तो मुक्तकण्ठो रुरोद ह ॥ ३८ ॥
ਫਿਰ ਮੁੰਡਾ ਆਸ਼ਰਮ ਵਾਪਸ ਆਇਆ; ਪਿਤਾ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਸੱਪ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋਇਆ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਰੋ ਪਿਆ।
Verse 39
स वा आङ्गिरसो ब्रह्मन् श्रुत्वा सुतविलापनम् । उन्मील्य शनकैर्नेत्रे दृष्ट्वा चांसे मृतोरगम् ॥ ३९ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਆਂਗਿਰਸ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਵਿਲਾਪ ਸੁਣ ਕੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗਲੇ ’ਚ ਮਰੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
Verse 40
विसृज्य तं च पप्रच्छ वत्स कस्माद्धि रोदिषि । केन वा तेऽपकृतमित्युक्त: स न्यवेदयत् ॥ ४० ॥
ਉਸ ਨੇ ਮਰੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਸੁੱਟ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਵਤਸ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਰੋਂਦਾ ਹੈਂ? ਕੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਤੇਰਾ ਅਪਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ? ਤਦ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ।
Verse 41
निशम्य शप्तमतदर्हं नरेन्द्रं स ब्राह्मणो नात्मजमभ्यनन्दत् । अहो बतांहो महदद्य ते कृत- मल्पीयसि द्रोह उरुर्दमो धृत: ॥ ४१ ॥
ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਨਰੇਂਦਰ ਨੂੰ ਅਣਉਚਿਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਧਾਈ ਨਾ ਦਿੱਤੀ; ਉਲਟ ਪਛਤਾਵੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ—ਹਾਏ! ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ; ਛੋਟੀ ਗਲਤੀ ਲਈ ਭਾਰੀ ਸਜ਼ਾ ਠਹਿਰਾਈ।
Verse 42
न वै नृभिर्नरदेवं पराख्यं सम्मातुमर्हस्यविपक्वबुद्धे । यत्तेजसा दुर्विषहेण गुप्ता विन्दन्ति भद्राण्यकुतोभया: प्रजा: ॥ ४२ ॥
ਵਤਸ, ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਹਾਲੇ ਅਪਕਵ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਉਹ ਰਾਜਾ ਨਰਦੇਵ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਮ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਉਸ ਦੀ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਪਾਈ ਪ੍ਰਜਾ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਕਲਿਆਣ ਪਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 43
अलक्ष्यमाणे नरदेवनाम्नि रथाङ्गपाणावयमङ्ग लोक: । तदा हि चौरप्रचुरो विनङ्क्ष्य- त्यरक्ष्यमाणोऽविवरूथवत् क्षणात् ॥ ४३ ॥
ਹੇ ਬਾਲਕ, ਰਥ-ਚੱਕਰ ਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਮਿਟਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਚੋਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਬਿਨਾ ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਛਿੱਟੇ ਮੇਮਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੁਚਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 44
तदद्य न: पापमुपैत्यनन्वयं यन्नष्टनाथस्य वसोर्विलुम्पकात् । परस्परं घ्नन्ति शपन्ति वृञ्जते पशून् स्त्रियोऽर्थान् पुरुदस्यवो जना: ॥ ४४ ॥
ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਪਾਪ ਆਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਾਥ-ਹੀਣ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਲੁਟੇਰੇ ਲੁੱਟ ਲੈਣਗੇ। ਫਿਰ ਲੋਕ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਾਰਣਗੇ, ਸ਼ਾਪ ਦੇਣਗੇ, ਅਤੇ ਬਹੁਤੇ ਦੱਸੂ ਪਸ਼ੂ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਤੇ ਧਨ ਛੀਨ ਲੈਣਗੇ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਸੀਂ ਹੋਵਾਂਗੇ।
Verse 45
तदार्यधर्म: प्रविलीयते नृणां वर्णाश्रमाचारयुतस्त्रयीमय: । ततोऽर्थकामाभिनिवेशितात्मनां शुनां कपीनामिव वर्णसङ्कर: ॥ ४५ ॥
ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ-ਆਚਾਰ ਅਤੇ ਵੇਦਿਕ ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਆਰਯ ਧਰਮ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਫਿਰ ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਤਿਆਂ ਤੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਪੱਧਰ ਦੀ ਵਰਣ-ਸੰਕਰ, ਅਰਥਾਤ ਅਣਚਾਹੀ ਪ੍ਰਜਾ, ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗੀ।
Verse 46
धर्मपालो नरपति: स तु सम्राड् बृहच्छ्रवा: । साक्षान्महाभागवतो राजर्षिर्हयमेधयाट् । क्षुत्तृट्श्रमयुतो दीनो नैवास्मच्छापमर्हति ॥ ४६ ॥
ਸਮਰਾਟ ਪਰীক্ষਿਤ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਖਾਤ ਮਹਾਭਾਗਵਤ, ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਕਈ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ। ਭੁੱਖ-ਤ੍ਰਿਹ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਐਸਾ ਰਾਜਾ ਸਾਡੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।
Verse 47
अपापेषु स्वभृत्येषु बालेनापक्वबुद्धिना । पापं कृतं तद्भगवान् सर्वात्मा क्षन्तुमर्हति ॥ ४७ ॥
ਨਿਰਪਾਪ, ਸਾਡੇ ਅਧੀਨ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਯੋਗ ਸੇਵਕਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸ ਅਪੱਕੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਬਾਲਕ ਨੇ ਜੋ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਸਰਵਾਤਮਾ ਪ੍ਰਭੂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰਨ—ਇਉਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 48
तिरस्कृता विप्रलब्धा: शप्ता: क्षिप्ता हता अपि । नास्य तत् प्रतिकुर्वन्ति तद्भक्ता: प्रभवोऽपि हि ॥ ४८ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਭਗਤ ਬਹੁਤ ਖ਼ਿਮਾਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਨਿੰਦਿਆ, ਠੱਗੇ, ਸ਼ਾਪਿਤ, ਤੰਗ ਕੀਤੇ, ਅਣਡਿੱਠੇ ਜਾਂ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਬਦਲਾ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਸਮਰੱਥ ਹੋਣ।
Verse 49
इति पुत्रकृताघेन सोऽनुतप्तो महामुनि: । स्वयं विप्रकृतो राज्ञा नैवाघं तदचिन्तयत् ॥ ४९ ॥
ਪੁੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਕਾਰਨ ਉਹ ਮਹਾਮੁਨੀ ਪਛਤਾਇਆ; ਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਹੋਈ ਬੇਅਦਬੀ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ।
Verse 50
प्रायश: साधवो लोके परैर्द्वन्द्वेषु योजिता: । न व्यथन्ति न हृष्यन्ति यत आत्माऽगुणाश्रय: ॥ ५० ॥
ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਾਧੂ ਲੋਕ, ਭਾਵੇਂ ਹੋਰ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰਕ ਦਵੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਦੇਣ, ਨਾ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਨਾ ਖੁਸ਼; ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਗੁਣਾਤੀਤ ਆਸਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Overcome by hunger and thirst, Parīkṣit misinterpreted the sage’s deep samādhi as deliberate neglect of royal etiquette. His action illustrates how bodily distress can cloud discrimination (viveka) and how even a saintly ruler can momentarily fall into aparādha—an event providentially used to usher in the Bhāgavata’s seven-day discourse.
In Vedic culture, brāhmaṇas possess potency through mantra, tapas, and inherited spiritual force; speech can function as a “thunderbolt” when backed by such śakti. The chapter simultaneously critiques misuse: Śamīka condemns his son’s immaturity and disproportionate punishment, distinguishing raw power from dharmic wisdom.
The text refers to Takṣaka, a powerful nāga (serpent) whose bite becomes the instrument of Parīkṣit’s foretold death. The Bhāgavata emphasizes that Parīkṣit’s real victory is not avoiding death, but attaining perfection through surrender and hearing Kṛṣṇa-kathā.
Śamīka frames righteous kingship as a functional representation of the Lord’s governing order: when dharmic rule collapses, predatory forces dominate, leading to theft, violence, and social disintegration. His warning connects political stability to dharma and anticipates Kali-yuga’s symptoms.
The curse creates the narrative necessity for Parīkṣit to renounce immediately and seek the highest instruction. It becomes the hinge between history (vaṁśānucarita) and the Bhāgavata’s central praxis: continuous hearing (śravaṇam) of the Lord’s names, forms, qualities, and pastimes as the direct path to liberation and pure bhakti.