Adhyaya 17
Parīkṣit Confronts Kali: Dharma (Bull) and Bhūmi (Cow) at the Dawn of Kali-yuga
ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਪਰīkṣit ਮਹਾਰਾਜ ਰਾਜ-ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਆਮ ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਅਧਰਮ ਦੇ ਜੀਵੰਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜਵੇਸ਼ ਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ੂਦ੍ਰ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਮਨੁੱਖ ਗਾਂ ਅਤੇ ਬਲਦ—ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਧਰਮ—ਨੂੰ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਇਹ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਅਤੇ ਨਿਰਬਲਾਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਕੇ ਬਲਦ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਲੱਤਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ; ਧਰਮ ਆਤਮਾ, ਦੈਵ, ਕਰਮ, ਸੁਭਾਵ ਆਦਿ ਕਾਰਣ-ਵਾਦਾਂ ਨੂੰ ਤੋਲ ਕੇ ਕੇਵਲ ਤਰਕ ਦੀ ਸੀਮਾ ਦੱਸਦਿਆਂ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰīkṣit ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਕਲਿਯੁਗ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਗਿਰਾਵਟ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਸੱਚ ਹੀ ਆਖ਼ਰੀ ਲੱਤ ਬਚੀ ਹੈ—ਅਤੇ ਕਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ। ਕਲੀ ਸ਼ਰਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ-ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜਾ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜੂਆ, ਮਦਿਰਾਪਾਨ, ਵਿਭਿਚਾਰ, ਪਸ਼ੂ-ਵਧ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾ/ਧਨ (ਜਿੱਥੇ ਛਲ ਤੇ ਈਰਖਾ ਵਧਦੀ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੁੜ ਬਲ ਦਿੰਦੇ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕਲੀ ਲਈ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤੇ ਇਹ ਠਿਕਾਣੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਪਰīkṣit ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਅਤੇ ਭਾਗਵਤ ਦੇ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਿਛੋਕੜ ਬਣਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच तत्र गोमिथुनं राजा हन्यमानमनाथवत् । दण्डहस्तं च वृषलं ददृशे नृपलाञ्छनम् ॥ १ ॥
ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉੱਥੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਰਾਜ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰੇ ਇੱਕ ਸ਼ੂਦਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਡੰਡਾ ਲੈ ਕੇ, ਬੇਸਹਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਇੱਕ ਗਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਲਦ ਨੂੰ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 2
वृषं मृणालधवलं मेहन्तमिव बिभ्यतम् । वेपमानं पदैकेन सीदन्तं शूद्रताडितम् ॥ २ ॥
ਬਲਦ ਮ੍ਰਿਣਾਲ ਵਾਂਗ ਧਵਲ ਸੀ। ਸ਼ੂਦਰ ਦੇ ਮਾਰ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਇੱਕ ਲੱਤ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਢਹਿ ਪੈਣ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
Verse 3
गां च धर्मदुघां दीनां भृशं शूद्रपदाहताम् । विवत्सामाश्रुवदनां क्षामां यवसमिच्छतीम् ॥ ३ ॥
ਧਰਮ ਦਾ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਉਹ ਗਾਂ ਹੁਣ ਦਿਨ, ਬੱਛੜੇ ਤੋਂ ਵੰਝੀ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਸੀ। ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ, ਦੇਹ ਕਮਜ਼ੋਰ; ਉਹ ਖੇਤ ਦੀ ਘਾਹ ਨੂੰ ਤਰਸ ਰਹੀ ਸੀ।
Verse 4
पप्रच्छ रथमारूढ: कार्तस्वरपरिच्छदम् । मेघगम्भीरया वाचा समारोपितकार्मुक: ॥ ४ ॥
ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀ ਰਥੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਧਨੁਸ਼ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਵਰਗੀ ਗੰਭੀਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ (ਸ਼ੂਦਰ) ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 5
कस्त्वं मच्छरणे लोके बलाद्धंस्यबलान् बली । नरदेवोऽसि वेशेण नटवत्कर्मणाद्विज: ॥ ५ ॥
ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਤਾਕਤਵਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰੀ ਸਰਣ ਵਿੱਚ ਨਿਰਬਲਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਮਾਰਦਾ ਹੈਂ! ਲਿਬਾਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਨਰਦੇਵ (ਰਾਜਾ) ਬਣਦਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨਾਲ ਦ੍ਵਿਜ ਕਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈਂ।
Verse 6
यस्त्वं कृष्णे गते दूरं सहगाण्डीवधन्वना । शोच्योऽस्यशोच्यान् रहसि प्रहरन् वधमर्हसि ॥ ६ ॥
ਹੇ ਬਦਮਾਸ਼! ਕੀ ਤੂੰ ਇਸ ਲਈ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਗਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗਾਂਡੀਵ-ਧਾਰੀ ਅਰਜੁਨ ਦੂਰ ਹਨ? ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਬੇਗੁਨਾਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਨਾਲ ਤੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈਂ।
Verse 7
त्वं वा मृणालधवल: पादैर्न्यून: पदा चरन् । वृषरूपेण किं कश्चिद् देवो न: परिखेदयन् ॥ ७ ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਬਲਦ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: ਹੇ ਚਿੱਟੇ ਕਮਲ-ਡੰਡੇ ਵਰਗੇ ਧਵਲ! ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਤਿੰਨ ਲੱਤਾਂ ਗੁਆ ਕੇ ਇਕ ਲੱਤ ਤੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਕੀ ਤੂੰ ਬਲਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਹੈਂ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ?
Verse 8
न जातु कौरवेन्द्राणां दोर्दण्डपरिरम्भिते । भूतलेऽनुपतन्त्यस्मिन् विना ते प्राणिनां शुच: ॥ ८ ॥
ਕੁਰੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਇਸ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਹੰਝੂ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗੇ; ਅੱਜ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਤੈਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ।
Verse 9
मा सौरभेयात्र शुचो व्येतु ते वृषलाद् भयम् । मा रोदीरम्ब भद्रं ते खलानां मयि शास्तरि ॥ ९ ॥
ਹੇ ਸੁਰਭੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਹੁਣ ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰ; ਇਸ ਨੀਚ ਵ੍ਰਿਸ਼ਲ ਤੋਂ ਤੈਨੂੰ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਗੋਮਾਤਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਦੁਰਜਨਾਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਨਾ ਰੋ—ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 10
यस्य राष्ट्रे प्रजा: सर्वास्त्रस्यन्ते साध्व्यसाधुभि: । तस्य मत्तस्य नश्यन्ति कीर्तिरायुर्भगो गति: ॥ १० ॥ एष राज्ञां परो धर्मो ह्यार्तानामार्तिनिग्रह: । अत एनं वधिष्यामि भूतद्रुहमसत्तमम् ॥ ११ ॥
ਹੇ ਸਤੀਏ, ਜਿਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਕਰਕੇ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾ ਡਰਦੀ ਰਹੇ, ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਕੀਰਤੀ, ਆਯੁ, ਭਾਗ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੀੜਤਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਦਬਾਉਣਾ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਜੀਵ-ਦ੍ਰੋਹੀ ਅਧਮ ਨੂੰ ਮਾਰਾਂਗਾ।
Verse 11
यस्य राष्ट्रे प्रजा: सर्वास्त्रस्यन्ते साध्व्यसाधुभि: । तस्य मत्तस्य नश्यन्ति कीर्तिरायुर्भगो गति: ॥ १० ॥ एष राज्ञां परो धर्मो ह्यार्तानामार्तिनिग्रह: । अत एनं वधिष्यामि भूतद्रुहमसत्तमम् ॥ ११ ॥
ਹੇ ਸਤੀਏ, ਜਿਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਕਰਕੇ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾ ਡਰਦੀ ਰਹੇ, ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਕੀਰਤੀ, ਆਯੁ, ਭਾਗ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੀੜਤਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਦਬਾਉਣਾ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਜੀਵ-ਦ੍ਰੋਹੀ ਅਧਮ ਨੂੰ ਮਾਰਾਂਗਾ।
Verse 12
कोऽवृश्चत् तव पादांस्त्रीन् सौरभेय चतुष्पद । मा भूवंस्त्वादृशा राष्ट्रे राज्ञां कृष्णानुवर्तिनाम् ॥ १२ ॥
ਹੇ ਸੁਰਭੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਚੌਪਾਇਆ, ਤੇਰੇ ਤਿੰਨ ਪੈਰ ਕਿਸ ਨੇ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ? ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਦੁਖੀ ਕੋਈ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 13
आख्याहि वृष भद्रं व: साधूनामकृतागसाम् । आत्मवैरूप्यकर्तारं पार्थानां कीर्तिदूषणम् ॥ १३ ॥
ਹੇ ਬਲਦ! ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਤੂੰ ਬੇਕਸੂਰ ਅਤੇ ਨੇਕ ਹੈਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਦੋਸ਼ੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਜਿਸਨੇ ਤੇਰੇ ਅੰਗ ਕੱਟੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨੂੰ ਦਾਗ ਲਗਾਇਆ ਹੈ।
Verse 14
जनेऽनागस्यघं युञ्जन् सर्वतोऽस्य च मद्भयम् । साधूनां भद्रमेव स्यादसाधुदमने कृते ॥ १४ ॥
ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਬੇਕਸੂਰ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਡਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬੁਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਨਾਲ ਭਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
अनाग:स्विह भूतेषु य आगस्कृन्निरङ्कुश: । आहर्तास्मि भुजं साक्षादमर्त्यस्यापि साङ्गदम् ॥ १५ ॥
ਕੋਈ ਵੀ ਹੰਕਾਰੀ ਜੀਵ ਜੋ ਬੇਕਸੂਰਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਬਾਂਹ ਵੱਢ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਲੱਦਿਆ ਦੇਵਤਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ।
Verse 16
राज्ञो हि परमो धर्म: स्वधर्मस्थानुपालनम् । शासतोऽन्यान् यथाशास्त्रमनापद्युत्पथानिह ॥ १६ ॥
ਰਾਜੇ ਦਾ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ ਅਤੇ ਆਮ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਚੱਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਵੇ।
Verse 17
धर्म उवाच एतद् व: पाण्डवेयानां युक्तमार्ताभयं वच: । येषां गुणगणै: कृष्णो दौत्यादौ भगवान् कृत: ॥ १७ ॥
ਧਰਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੁਹਾਡੇ ਇਹ ਬਚਨ ਪਾਂਡਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ। ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦੂਤ ਬਣਨਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।
Verse 18
न वयं क्लेशबीजानि यत: स्यु: पुरुषर्षभ । पुरुषं तं विजानीमो वाक्यभेदविमोहिता: ॥ १८ ॥
ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਸਾਡੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਕਿਸ ਤੋਂ ਉਪਜੇ, ਇਹ ਅਸੀਂ ਨਿਸਚਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਦਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਤਾਂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਭੁੱਲਭੁੱਲੈਏ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ।
Verse 19
केचिद् विकल्पवसना आहुरात्मानमात्मन: । दैवमन्येऽपरे कर्म स्वभावमपरे प्रभुम् ॥ १९ ॥
ਕੁਝ ਅਦ੍ਵੈਤਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਪਣੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਆਪਣਾ ਆਪ ਹੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਦੈਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ, ਕੁਝ ਕਰਮ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਸਥੂਲ ਭੌਤਿਕਵਾਦੀ ਸੁਭਾਵ/ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅੰਤਿਮ ਕਾਰਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Verse 20
अप्रतर्क्यादनिर्देश्यादिति केष्वपि निश्चय: । अत्रानुरूपं राजर्षे विमृश स्वमनीषया ॥ २० ॥
ਕੁਝ ਵਿਚਾਰਕਾਂ ਦਾ ਨਿਸਚੇ ਹੈ ਕਿ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਾ ਤਰਕ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ, ਨਾ ਹੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ! ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਵਿਚਾਰ।
Verse 21
सूत उवाच एवं धर्मे प्रवदति स सम्राड् द्विजसत्तमा: । समाहितेन मनसा विखेद: पर्यचष्ट तम् ॥ २१ ॥
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਧਰਮਦੇਵ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਣ ਤੇ ਸਮਰਾਟ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕਾਗ੍ਰ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਖੇਦ ਦੇ ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 22
राजोवाच धर्मं ब्रवीषि धर्मज्ञ धर्मोऽसि वृषरूपधृक् । यदधर्मकृत: स्थानं सूचकस्यापि तद्भवेत् ॥ २२ ॥
ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ! ਤੂੰ ਧਰਮ ਹੀ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ; ਬਲਦ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੂੰ ਆਪ ਧਰਮ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਇਹ ਨਿਆਇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਅਧਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਜੋ ਸਜ਼ਾ-ਗਤੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸੂਚਕ ਦੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 23
अथवा देवमायाया नूनं गतिरगोचरा । चेतसो वचसश्चापि भूतानामिति निश्चय: ॥ २३ ॥
ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਦੇਵ-ਮਾਇਆ ਦੀ ਗਤੀ ਅਗੋਚਰ ਹੈ; ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਜਾਂ ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਉਹ ਮਾਪੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ।
Verse 24
तप: शौचं दया सत्यमिति पादा: कृते कृता: । अधर्मांशैस्त्रयो भग्ना: स्मयसङ्गमदैस्तव ॥ २४ ॥
ਸਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਤਪ, ਸ਼ੌਚ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਨੀਤੀਆਂ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਚਾਰ ਪੈਰ ਟਿਕੇ ਸਨ; ਪਰ ਅਧਰਮ ਦੇ ਅੰਸ਼—ਅਹੰਕਾਰ, ਇਸਤਰੀ-ਸੰਗ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਅਤੇ ਨਸ਼ਾ—ਨੇ ਤੇਰੇ ਤਿੰਨ ਪੈਰ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।
Verse 25
इदानीं धर्म पादस्ते सत्यं निर्वर्तयेद्यत: । तं जिघृक्षत्यधर्मोऽयमनृतेनैधित: कलि: ॥ २५ ॥
ਹੇ ਧਰਮ! ਹੁਣ ਤੂੰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪੈਰ—ਸੱਚ—ਤੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ; ਪਰ ਝੂਠ ਨਾਲ ਫਲਿਆ-ਫੂਲਿਆ ਕਲੀ-ਰੂਪ ਅਧਰਮ ਉਸ ਪੈਰ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਟਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 26
इयं च भूमिर्भगवता न्यासितोरुभरा सती । श्रीमद्भिस्तत्पदन्यासै: सर्वत: कृतकौतुका ॥ २६ ॥
ਇਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ (ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਵੀ) ਘਟਾਇਆ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਵਤਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀਚਰਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਪਦਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਥਾਂ ਮੰਗਲ ਹੀ ਮੰਗਲ ਹੋਇਆ।
Verse 27
शोचत्यश्रुकला साध्वी दुर्भगेवोज्झिता सती । अब्रह्मण्या नृपव्याजा: शूद्रा भोक्ष्यन्ति मामिति ॥ २७ ॥
ਹੁਣ ਉਹ ਸਾਧਵੀ ਧਰਤੀ, ਦੁર્ભਾਗੇ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਲੈ ਕੇ ਸੋਗ ਕਰਦੀ ਹੈ—‘ਹੁਣ ਬ੍ਰਾਹਮਣ੍ਯ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ, ਰਾਜੇ ਦਾ ਭੇਸ ਧਾਰੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ-ਸੁਭਾਉ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਭੋਗਣਗੇ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨਗੇ।’
Verse 28
इति धर्मं महीं चैव सान्त्वयित्वा महारथ: । निशातमाददे खड्गं कलयेऽधर्महेतवे ॥ २८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਰਥੀ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਅਧਰਮ ਦੇ ਕਾਰਣ ਕਲੀ-ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਤਿੱਖੀ ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕ ਲਈ।
Verse 29
तं जिघांसुमभिप्रेत्य विहाय नृपलाञ्छनम् । तत्पादमूलं शिरसा समगाद् भयविह्वल: ॥ २९ ॥
ਜਦੋਂ ਕਲੀ-ਪੁਰਖ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਰਾਜਾ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਰਾਜਸੀ ਵੇਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਆ ਗਿਆ।
Verse 30
पतितं पादयोर्वीर: कृपया दीनवत्सल: । शरण्यो नावधीच्छ्लोक्य आह चेदं हसन्निव ॥ ३० ॥
ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਕਲੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਦਿਨਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਰਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਅਤੇ ਕੀਰਤੀਯੋਗ ਵੀਰ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ; ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਮੁਸਕੁਰਾਂਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਬੋਲੇ।
Verse 31
राजोवाच न ते गुडाकेशयशोधराणां बद्धाञ्जलेर्वै भयमस्ति किञ्चित् । न वर्तितव्यं भवता कथञ्चन क्षेत्रे मदीये त्वमधर्मबन्धु: ॥ ३१ ॥
ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਸੀਂ ਗੁਡਾਕੇਸ਼ (ਅਰਜੁਨ) ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਦੇ ਵਾਰਸ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਤੈਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਅਧਰਮ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈਂ।
Verse 32
त्वां वर्तमानं नरदेवदेहे- ष्वनुप्रवृत्तोऽयमधर्मपूग: । लोभोऽनृतं चौर्यमनार्यमंहो ज्येष्ठा च माया कलहश्च दम्भ: ॥ ३२ ॥
ਜੇ ਕਲੀ-ਪੁਰਖ ਰੂਪ ਅਧਰਮ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ-ਦੇਵ (ਹਾਕਮ) ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਅਧਰਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਫੈਲਣਗੇ—ਲੋਭ, ਝੂਠ, ਚੋਰੀ, ਅਣਸਭਿਆਚਾਰ, ਪਾਪ, ਮਾਇਆ-ਠੱਗੀ, ਝਗੜਾ ਅਤੇ ਦੰਭ।
Verse 33
न वर्तितव्यं तदधर्मबन्धो धर्मेण सत्येन च वर्तितव्ये । ब्रह्मावर्ते यत्र यजन्ति यज्ञै- र्यज्ञेश्वरं यज्ञवितानविज्ञा: ॥ ३३ ॥
ਹੇ ਅਧਰਮ ਦੇ ਮਿੱਤਰ! ਬ੍ਰਹਮਾਵਰਤ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਯੱਗ-ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਸੱਚ ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਯੱਗ ਕਰਕੇ ਯੱਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਓਥੇ ਤੇਰਾ ਰਹਿਣਾ ਢੁੱਕਵਾਂ ਨਹੀਂ; ਓਥੇ ਧਰਮ ਤੇ ਸੱਚ ਨਾਲ ਹੀ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 34
यस्मिन् हरिर्भगवानिज्यमान इज्यात्ममूर्तिर्यजतां शं तनोति । कामानमोघान् स्थिरजङ्गमाना- मन्तर्बहिर्वायुरिवैष आत्मा ॥ ३४ ॥
ਜਿਸ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਜੋ ਯਜਮਾਨਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਨ—ਉਹ ਮੰਗਲ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਥਿਰ ਤੇ ਜੰਗਮ ਸਭ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ, ਉਪਾਸਕ ਦੀਆਂ ਅਮੋਘ ਇੱਛਾਵਾਂ ਉਹੀ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 35
सूत उवाच परीक्षितैवमादिष्ट: स कलिर्जातवेपथु: । तमुद्यतासिमाहेदं दण्डपाणिमिवोद्यतम् ॥ ३५ ॥
ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਹਾਰਾਜ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁਕਮ ਦੇਣ ਨਾਲ ਕਲੀ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਯਮਰਾਜ ਵਾਂਗ ਦੰਡਧਾਰੀ, ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਤਿਆਰ ਖੜ੍ਹੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਲੀ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।
Verse 36
कलिरुवाच यत्र क्व वाथ वत्स्यामि सार्वभौम तवाज्ञया । लक्षये तत्र तत्रापि त्वामात्तेषुशरासनम् ॥ ३६ ॥
ਕਲੀ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਸਰਵਭੌਮ! ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਵੱਸ ਲਵਾਂ, ਪਰ ਜਿਧਰ ਵੀ ਤੱਕਾਂ ਉਧਰ ਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਧਾਰੇ ਹੋਏ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ।
Verse 37
तन्मे धर्मभृतां श्रेष्ठ स्थानं निर्देष्टुमर्हसि । यत्रैव नियतो वत्स्य आतिष्ठंस्तेऽनुशासनम् ॥ ३७ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੋ, ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਸਦਾ ਲਈ ਵੱਸ ਸਕਾਂ।
Verse 38
सूत उवाच अभ्यर्थितस्तदा तस्मै स्थानानि कलये ददौ । द्यूतं पानं स्त्रिय: सूना यत्राधर्मश्चतुर्विध: ॥ ३८ ॥
ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕਲੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਉੱਤੇ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਿੱਥੇ ਜੂਆ, ਸ਼ਰਾਬਖੋਰੀ, ਵਿਭਚਾਰ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਵਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਅਧਰਮ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 39
पुनश्च याचमानाय जातरूपमदात्प्रभु: । ततोऽनृतं मदं कामं रजो वैरं च पञ्चमम् ॥ ३९ ॥
ਫਿਰ ਕਲੀ ਨੇ ਹੋਰ ਮੰਗਿਆ; ਉਸ ਦੀ ਮਿੰਨਤ ਉੱਤੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਸਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿੱਥੇ ਸੋਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ਝੂਠ, ਨਸ਼ਾ, ਕਾਮ, ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਵੈਰ—ਇਹ ਪੰਜ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 40
अमूनि पञ्च स्थानानि ह्यधर्मप्रभव: कलि: । औत्तरेयेण दत्तानि न्यवसत् तन्निदेशकृत् ॥ ४० ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕਲੀ ਨੂੰ, ਉੱਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹਨਾਂ ਪੰਜ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲੀ; ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਮੁਤਾਬਕ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕ ਗਿਆ।
Verse 41
अथैतानि न सेवेत बुभूषु: पुरुष: क्वचित् । विशेषतो धर्मशीलो राजा लोकपतिर्गुरु: ॥ ४१ ॥
ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਕੋਈ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਉੱਨਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਨਾ ਰੱਖੇ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਧਰਮਸ਼ੀਲ ਰਾਜੇ, ਧਰਮੀ ਲੋਕ, ਜਨ-ਨੇਤਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਅਧਰਮੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਾ ਆਉਣ।
Verse 42
वृषस्य नष्टांस्त्रीन् पादान् तप: शौचं दयामिति । प्रतिसन्दध आश्वास्य महीं च समवर्धयत् ॥ ४२ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜੇ ਨੇ ਧਰਮ-ਰੂਪ ਬਲਦ ਦੇ ਗੁਆਚੇ ਤਿੰਨ ਪੈਰ—ਤਪੱਸਿਆ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਦਇਆ—ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ; ਅਤੇ ਹੌਸਲਾ ਦੇ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤ ਸੁਧਾਰਿਆ।
Verse 43
स एष एतर्ह्यध्यास्त आसनं पार्थिवोचितम् । पितामहेनोपन्यस्तं राज्ञारण्यं विविक्षता ॥ ४३ ॥ आस्तेऽधुना स राजर्षि: कौरवेन्द्रश्रियोल्लसन् । गजाह्वये महाभागश्चक्रवर्ती बृहच्छ्रवा: ॥ ४४ ॥
ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਵਨ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਤਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਦਾ ਰਾਜ ਜਿਸ ਪਰਮ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ, ਉਹੀ ਹੁਣ ਰਾਜ-ਆਸਨ ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੈ। ਕੁਰੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਗਜਾਹ੍ਵਯ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Verse 44
स एष एतर्ह्यध्यास्त आसनं पार्थिवोचितम् । पितामहेनोपन्यस्तं राज्ञारण्यं विविक्षता ॥ ४३ ॥ आस्तेऽधुना स राजर्षि: कौरवेन्द्रश्रियोल्लसन् । गजाह्वये महाभागश्चक्रवर्ती बृहच्छ्रवा: ॥ ४४ ॥
ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਵਨ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਤਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਦਾ ਰਾਜ ਜਿਸ ਪਰਮ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ, ਉਹੀ ਹੁਣ ਰਾਜ-ਆਸਨ ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੈ। ਕੁਰੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਗਜਾਹ੍ਵਯ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Verse 45
इत्थम्भूतानुभावोऽयमभिमन्युसुतो नृप: । यस्य पालयत: क्षौणीं यूयं सत्राय दीक्षिता: ॥ ४५ ॥
ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਐਨਾ ਅਨੁਭਵੀ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨ੍ਰਿਪ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਨਿਪੁੰਨ ਹਕੂਮਤ ਅਤੇ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਤ੍ਰ-ਯਜ੍ਞ ਲਈ ਦੀਖ਼ਿਤ ਹੋ ਸਕੇ ਹੋ।
Frequently Asked Questions
The cow represents Bhūmi (Earth) and the bull represents Dharma (Religion/virtue). Their beating symbolizes Kali-yuga’s social and moral inversion: rulers who are unqualified (a śūdra dressed as a king) exploit and terrorize the innocent, causing dharma to weaken and the earth to suffer under misrule.
Parīkṣit explains that in Satya-yuga dharma stood firmly on four supports: tapas (austerity), śauca (cleanliness), dayā (mercy), and satya (truthfulness). In Kali-yuga three are broken by dominant irreligious tendencies (notably pride, lust, and intoxication), leaving satya as the remaining leg—also threatened by deceit.
Kali surrenders in fear, and Parīkṣit exemplifies the kṣatriya code aligned with dharma: a surrendered person is not to be killed. Yet mercy is balanced with public protection—Kali is expelled from righteous society and restricted to specific places where vice is practiced, limiting his spread while honoring the principle of accepting surrender.
Parīkṣit assigns Kali to four primary sites of adharma: gambling (dyūta), intoxication (pāna), prostitution/illicit sex (strī-saṅga), and animal slaughter/violence (sūnā). Kali additionally receives residence in gold (hiraṇya), because wealth—when unregulated by dharma—tends to generate falsity, intoxication, lust, envy, and enmity.
The chapter defines the king’s foremost duty as rakṣā: protecting law-abiding and helpless beings and restraining miscreants. A ruler’s fame, longevity, and auspicious destination diminish when citizens live in fear; therefore, governance must actively remove suffering and uphold scriptural ordinances.