Adhyaya 16
Parīkṣit Confronts Kali; Dharma and Bhūmi Lament Kṛṣṇa’s Departure
ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਰੂ ਰਾਜ ਦੇ ਇਕੱਠ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਮਗਰੋਂ ਪਰਿੱਖਿਤ ਨੂੰ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਹੇਠ, ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ, ਉੱਤਰਾ-ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾਚਾਰਯ ਦੇ ਅਧੀਨ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਲੱਛਣ ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਰਾਜਾ ਦਿਗਵਿਜਯ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਥਾਂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਹੋਰ ਡੂੰਘੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਕਲੀ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਸੰਕਟ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ—ਪਰਿੱਖਿਤ ਰਾਜਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਛੁਪੇ ਕਲੀ ਨੂੰ ਗਾਂ ਅਤੇ ਬਲਦ ਨੂੰ ਤੜਫਾਉਂਦਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਹਮਲਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਧਰਮ (ਬਲਦ) ਦੁਖੀ ਭੂਮੀ (ਗਾਂ) ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯੱਗ-ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਹ੍ਰਾਸ, ਸਮਾਜਕ ਪਤਨ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਜੀਵਨ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ ਕਿਉਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭੂਮੀ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦੀ ਹੈ—ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟ ਲੀਲਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਕਲੀ ਫੈਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਵਾਦ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਰਿੱਖਿਤ ਦੀ ਨਿਰਣਾਇਕ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਧਰਮ ਨੂੰ ਕਲੀ ਦੇ ਅਤਿਕ੍ਰਮਣ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच तत: परीक्षिद् द्विजवर्यशिक्षया महीं महाभागवत: शशास ह । यथा हि सूत्यामभिजातकोविदा: समादिशन् विप्र महद्गुणस्तथा ॥ १ ॥
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ! ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਭਾਗਵਤ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਨਿਪੁਣ ਜੋਤਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਜਿਹੜੇ ਮਹਾਨ ਗੁਣ ਦੱਸੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ।
Verse 2
स उत्तरस्य तनयामुपयेम इरावतीम् । जनमेजयादींश्चतुरस्तस्यामुत्पादयत् सुतान् ॥ २ ॥
ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਰਾਜਾ ਉੱਤਰ ਦੀ ਧੀ ਇਰਾਵਤੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਜਨਮੇਜਯ ਆਦਿ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ।
Verse 3
आजहाराश्वमेधांस्त्रीन् गङ्गायां भूरिदक्षिणान् । शारद्वतं गुरुं कृत्वा देवा यत्राक्षिगोचरा: ॥ ३ ॥
ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਸ਼ਾਰਦਵਤ ਕ੍ਰਿਪਾਚਾਰਯ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਬਣਾ ਕੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪ੍ਰਚੁਰ ਦਕਸ਼ਿਣਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਤਿੰਨ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕੀਤੇ। ਉਹਨਾਂ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਸਭ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਦਿਸਦੇ ਸਨ।
Verse 4
निजग्राहौजसा वीर: कलिं दिग्विजये क्वचित् । नृपलिङ्गधरं शूद्रं घ्नन्तं गोमिथुनं पदा ॥ ४ ॥
ਇੱਕ ਵਾਰ ਦਿਗਵਿਜੈ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀਰ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਜੋ ਸ਼ੂਦਰ ਤੋਂ ਵੀ ਨੀਚ ਸੀ ਪਰ ਰਾਜੇ ਦਾ ਭੇਸ ਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ—ਅਤੇ ਗਾਂ ਤੇ ਬਲਦ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਦੁਖ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਯੋਗ ਦੰਡ ਲਈ ਰੋਕ ਲਿਆ।
Verse 5
शौनक उवाच कस्य हेतोर्निजग्राह कलिं दिग्विजये नृप: । नृदेवचिह्नधृक्शूद्रकोऽसौ गां य: पदाहनत् । तत्कथ्यतां महाभाग यदि कृष्णकथाश्रयम् ॥ ५ ॥
ਸ਼ੌਨਕ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਦਿਗਵਿਜੈ ਦੇ ਵੇਲੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਲੀ ਨੂੰ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਫੜ ਕੇ ਦੰਡ ਦਿੱਤਾ? ਉਹ ਤਾਂ ਰਾਜ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ੂਦਰਾਧਮ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਗਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਜੇ ਇਹ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਕਥਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।
Verse 6
अथवास्य पदाम्भोजमकरन्दलिहां सताम् । किमन्यैरसदालापैरायुषो यदसद्व्यय: ॥ ६ ॥
ਸੰਤ-ਭਗਤ ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਮਕਰੰਦ-ਮਧੁ ਨੂੰ ਚੱਖਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਅਸੱਤ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ ਜੋ ਕੀਮਤੀ ਆਯੁ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਗੁਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ?
Verse 7
क्षुद्रायुषां नृणामङ्ग मर्त्यानामृतमिच्छताम् । इहोपहूतो भगवान्मृत्यु: शामित्रकर्मणि ॥ ७ ॥
ਹੇ ਸੂਤ ਗੋਸਵਾਮੀ! ਛੋਟੀ ਆਯੁ ਵਾਲੇ ਮਰਤਿਆ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜੋ ਅਮਰਤਾ, ਅਰਥਾਤ ਮੌਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵਧ-ਕਰਮ ਦੇ ਵੇਲੇ ਮੌਤ ਦੇ ਨਿਯੰਤਾ ਭਗਵਾਨ ਯਮਰਾਜ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਕਤਲ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 8
न कश्चिन्म्रियते तावद् यावदास्त इहान्तक: । एतदर्थं हि भगवानाहूत: परमर्षिभि: । अहो नृलोके पीयेत हरिलीलामृतं वच: ॥ ८ ॥
ਜਦ ਤੱਕ ਇੱਥੇ ਅੰਤਕ ਯਮਰਾਜ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਤਦ ਤੱਕ ਕੋਈ ਵੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸੀ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਪਰਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀ ਯਮਰਾਜ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਹੈ। ਅਹੋ! ਨਰਲੋਕ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰਿ-ਲੀਲਾ ਦੇ ਅਮਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੇ ਬਚਨ ਪੀਣ।
Verse 9
मन्दस्य मन्दप्रज्ञस्य वयो मन्दायुषश्च वै । निद्रया ह्रियते नक्तं दिवा च व्यर्थकर्मभि: ॥ ९ ॥
ਆਲਸੀ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਰਾਤ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਤੇ ਦਿਨ ਵਿਅਰਥ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਆ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 10
सूत उवाच यदा परीक्षित् कुरुजाङ्गलेऽवसत् कलिं प्रविष्टं निजचक्रवर्तिते । निशम्य वार्तामनतिप्रियां तत: शरासनं संयुगशौण्डिराददे ॥ १० ॥
ਸੂਤ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਕੁਰੂਜਾਂਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਕਲੀਯੁਗ ਦੇ ਲੱਛਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਘੁਸਣ ਲੱਗੇ। ਇਹ ਗੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਿਯ ਲੱਗੀ, ਪਰ ਯੁੱਧ ਦਾ ਮੌਕਾ ਸਮਝ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਚੁੱਕ ਲਏ।
Verse 11
स्वलङ्कृतं श्यामतुरङ्गयोजितं रथं मृगेन्द्रध्वजमाश्रित: पुरात् । वृतो रथाश्वद्विपपत्तियुक्तया स्वसेनया दिग्विजयाय निर्गत: ॥ ११ ॥
ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਕਾਲੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁਤੇ, ਸਿੰਘ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ ਝੰਡੇ ਸਮੇਤ ਸਜੇ-ਧਜੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ। ਰਥੀਆਂ, ਘੁੜਸਵਾਰਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਉਹ ਦਿਗਵਿਜੈ ਲਈ ਰਾਜਧਾਨੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ।
Verse 12
भद्राश्वं केतुमालं च भारतं चोत्तरान् कुरून् । किम्पुरुषादीनि वर्षाणि विजित्य जगृहे बलिम् ॥ १२ ॥
ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ, ਕੇਤੁਮਾਲ, ਭਾਰਤ, ਉੱਤਰ ਕੁਰੂ, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਵਰਸ਼ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉਥਲੇ ਰਾਜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਲੀ (ਕਰ) ਵਸੂਲ ਕੀਤਾ।
Verse 13
तत्र तत्रोपशृण्वान: स्वपूर्वेषां महात्मनाम् । प्रगीयमाणं च यश: कृष्णमाहात्म्यसूचकम् ॥ १३ ॥ आत्मानं च परित्रातमश्वत्थाम्नोऽस्त्रतेजस: । स्नेहं च वृष्णिपार्थानां तेषां भक्तिं च केशवे ॥ १४ ॥ तेभ्य: परमसन्तुष्ट: प्रीत्युज्जृम्भितलोचन: । महाधनानि वासांसि ददौ हारान् महामना: ॥ १५ ॥
ਰਾਜਾ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਗਿਆ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਹਾਤਮਾ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਗਾਨ ਲਗਾਤਾਰ ਸੁਣਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਤੇਜ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ-ਭਕਤੀ ਕਰਕੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਤੇ ਪਾਰਥਾਂ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਸਨੇਹ ਸੀ। ਐਸੇ ਗਾਇਕਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ; ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਖਿੜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਮਹਾਮਨਾ ਨੇ ਕੀਮਤੀ ਹਾਰ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਆਦਿ ਦਾਨ ਕੀਤੇ।
Verse 14
तत्र तत्रोपशृण्वान: स्वपूर्वेषां महात्मनाम् । प्रगीयमाणं च यश: कृष्णमाहात्म्यसूचकम् ॥ १३ ॥ आत्मानं च परित्रातमश्वत्थाम्नोऽस्त्रतेजस: । स्नेहं च वृष्णिपार्थानां तेषां भक्तिं च केशवे ॥ १४ ॥ तेभ्य: परमसन्तुष्ट: प्रीत्युज्जृम्भितलोचन: । महाधनानि वासांसि ददौ हारान् महामना: ॥ १५ ॥
ਰਾਜਾ ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਜਾਂਦਾ, ਉੱਥੇ ਉੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਹਾਤਮਾ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ—ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਭਗਤ ਸਨ—ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਯਸ਼ ਦਾ ਗਾਨ ਲਗਾਤਾਰ ਸੁਣਦਾ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਸੁਣਦਾ ਕਿ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰ ਦੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਤਾਪ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਲੋਕ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੰਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਪૃਥਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚਲੇ ਸਨੇਹ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ। ਐਸੇ ਕੀਰਤਨਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਾਜਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ; ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਦਾਰਤਾ ਨਾਲ ਕੀਮਤੀ ਹਾਰ, ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਧਨ ਦਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 15
तत्र तत्रोपशृण्वान: स्वपूर्वेषां महात्मनाम् । प्रगीयमाणं च यश: कृष्णमाहात्म्यसूचकम् ॥ १३ ॥ आत्मानं च परित्रातमश्वत्थाम्नोऽस्त्रतेजस: । स्नेहं च वृष्णिपार्थानां तेषां भक्तिं च केशवे ॥ १४ ॥ तेभ्य: परमसन्तुष्ट: प्रीत्युज्जृम्भितलोचन: । महाधनानि वासांसि ददौ हारान् महामना: ॥ १५ ॥
ਰਾਜਾ ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਜਾਂਦਾ, ਉੱਥੇ ਉੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਹਾਤਮਾ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ—ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਭਗਤ ਸਨ—ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਯਸ਼ ਦਾ ਗਾਨ ਲਗਾਤਾਰ ਸੁਣਦਾ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਸੁਣਦਾ ਕਿ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰ ਦੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਤਾਪ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਲੋਕ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੰਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਪૃਥਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚਲੇ ਸਨੇਹ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ। ਐਸੇ ਕੀਰਤਨਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਾਜਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ; ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਦਾਰਤਾ ਨਾਲ ਕੀਮਤੀ ਹਾਰ, ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਧਨ ਦਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 16
सारथ्यपारषदसेवनसख्यदौत्य- वीरासनानुगमनस्तवनप्रणामान् । स्निग्धेषु पाण्डुषु जगत्प्रणतिं च विष्णो- र्भक्तिं करोति नृपतिश्चरणारविन्दे ॥ १६ ॥
ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਜਗਤ ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਮਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੁ/ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਪਣੀ ਅਹੇਤੁਕ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪਾਂਡਵਾਂ ਉੱਤੇ ਸਨੇਹ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰਥੀ, ਸਭਾ-ਅਧ੍ਯਕਸ਼, ਦੂਤ, ਮਿੱਤਰ, ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਆਦਿ ਬਣ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਦਾਸ ਵਾਂਗ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦਾ ਅਤੇ ਕਨਿੱਠ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਵੀ ਕਰਦਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਕਮਲਾਂ ਲਈ ਅਤਿ ਭਕਤੀ ਉਮੜ ਪਈ।
Verse 17
तस्यैवं वर्तमानस्य पूर्वेषां वृत्तिमन्वहम् । नातिदूरे किलाश्चर्यं यदासीत् तन्निबोध मे ॥ १७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਸਦਾਚਾਰ ਸੁਣਦੇ ਅਤੇ ਉਸੇ ਵਿਚ ਮਨ ਲਗਾਈ ਰੱਖਦੇ ਸਨ; ਤਦੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਅਚੰਭੇ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ—ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣੋ।
Verse 18
धर्म: पदैकेन चरन् विच्छायामुपलभ्य गाम् । पृच्छति स्माश्रुवदनां विवत्सामिव मातरम् ॥ १८ ॥
ਧਰਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਲਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੈਰ ਤੇ ਚਲਦਾ ਫਿਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਗਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ—ਬੱਛੜੇ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਦੁਖੀ; ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਅਤੇ ਦੇਹ ਦੀ ਰੌਣਕ ਮਲਿਨ। ਤਦ ਧਰਮ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 19
धर्म उवाच कच्चिद्भद्रेऽनामयमात्मनस्ते विच्छायासि म्लायतेषन्मुखेन । आलक्षये भवतीमन्तराधिं दूरे बन्धुं शोचसि कञ्चनाम्ब ॥ १९ ॥
ਧਰਮ (ਬਲਦ-ਰੂਪ) ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭਦ੍ਰੇ, ਕੀ ਤੂੰ ਚੰਗੀ-ਭਲੀ ਹੈਂ? ਸ਼ੋਕ ਦੀ ਛਾਂ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਮੁਖ ਕਿਉਂ ਮੁਰਝਾਇਆ ਹੈ? ਮੁਖ ਤੋਂ ਤਾਂ ਤੂੰ ਕਾਲੀ ਜਿਹੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈਂ। ਕੀ ਕੋਈ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰੋਗ ਹੈ, ਜਾਂ ਦੂਰ ਗਏ ਕਿਸੇ ਪਿਆਰੇ ਬੰਧੂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਦੁਖੀ ਹੈਂ?
Verse 20
पादैर्न्यूनं शोचसि मैकपाद- मात्मानं वा वृषलैर्भोक्ष्यमाणम् । आहो सुरादीन् हृतयज्ञभागान् प्रजा उत स्विन्मघवत्यवर्षति ॥ २० ॥
ਕੀ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਤਿੰਨ ਪੈਰ ਗੁਆ ਕੇ ਇਕ ਪੈਰ ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਲਈ ਰੋ ਰਹੀ ਹੈਂ? ਜਾਂ ਇਸ ਡਰ ਨਾਲ ਕਿ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਅਧਰਮੀ ਵ੍ਰਿਸ਼ਲ (ਮਾਸ-ਭੱਖੀ) ਤੈਨੂੰ ਭੋਗਣਗੇ? ਜਾਂ ਯੱਗ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਯੱਗ-ਭਾਗ ਛਿਨ ਗਿਆ—ਇਸ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੈਂ? ਜਾਂ ਇੰਦਰ ਦੀ ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਕਾਲ-ਅਕਾਲ ਪੈ ਕੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੁਖੀ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੋਕ ਕਰਦੀ ਹੈਂ?
Verse 21
अरक्ष्यमाणा: स्त्रिय उर्वि बालान् शोचस्यथो पुरुषादैरिवार्तान् । वाचं देवीं ब्रह्मकुले कुकर्म- ण्यब्रह्मण्ये राजकुले कुलाग्रयान् ॥ २१ ॥
ਹੇ ਧਰਤੀ ਮਾਤਾ, ਕੀ ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਅਸਹਾਇ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸ਼ੋਕ ਕਰਦੀ ਹੈਂ ਜੋ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖਿਆ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪੀੜਤ ਹਨ? ਜਾਂ ਇਸ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੈਂ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਅਧਰਮੀ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਆਦੀ ਲੋਕ ਦੇਵੀ ਵਾਣੀ (ਵਿਦਿਆ) ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ? ਜਾਂ ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਰੋਂਦੀ ਹੈਂ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਹਨਾਂ ਰਾਜਕੁਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਆਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ?
Verse 22
किं क्षत्रबन्धून् कलिनोपसृष्टान् राष्ट्राणि वा तैरवरोपितानि । इतस्ततो वाशनपानवास: स्नानव्यवायोन्मुखजीवलोकम् ॥ २२ ॥
ਕੀ ਤੂੰ ਕਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਕਸ਼ਤ੍ਰਬੰਧੂ (ਨਾਮ-ਮਾਤਰ ਹਾਕਮਾਂ) ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰਾਜ-ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਗਈ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ੋਕ ਕਰਦੀ ਹੈਂ? ਹੁਣ ਤਾਂ ਲੋਕ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਰਹਿਣ, ਨ੍ਹਾਉਣ, ਸੰਭੋਗ ਆਦਿ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ; ਜਿੱਥੇ-ਤਿੱਥੇ ਉਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੀ ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਦੁਖੀ ਹੈਂ?
Verse 23
यद्वाम्ब ते भूरिभरावतार कृतावतारस्य हरेर्धरित्रि । अन्तर्हितस्य स्मरती विसृष्टा कर्माणि निर्वाणविलम्बितानि ॥ २३ ॥
ਹੇ ਮਾਂ ਧਰਤੀ, ਤੇਰਾ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਹਲਕਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰੀ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਦਿਵ੍ਯ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਉਹ ਅੰਤर्हਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਤੂੰ ਉਸ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੈਂ। ਸ਼ਾਇਦ ਤੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਕ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈਂ।
Verse 24
इदं ममाचक्ष्व तवाधिमूलं वसुन्धरे येन विकर्शितासि । कालेन वा ते बलिनां बलीयसा सुरार्चितं किं हृतमम्ब सौभगम् ॥ २४ ॥
ਮਾਤਾ ਵਸੁੰਧਰੇ, ਤੂੰ ਸਭ ਧਨ-ਸੰਪਦਾ ਦੀ ਨਿਧੀ ਹੈਂ। ਜਿਸ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਇੰਨੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈਂ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ। ਕੀ ਬਲਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਕਾਲ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਤੇਰਾ ਸੌਭਾਗ ਬਲ ਨਾਲ ਛੀਨ ਲਿਆ?
Verse 25
धरण्युवाच । भवान् हि वेद तत् सर्वं यन् मां धर्मानुपृच्छसि । चतुर्भिर्वर्तसे येन पादैर्लोकसुखावहैः ॥ २५ ॥
ਧਰਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਧਰਮ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਪਤਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਯਥਾਸਮਰਥ ਉੱਤਰ ਦਿਆਂਗੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਤੂੰ ਚਾਰ ਲੋਕ-ਸੁਖਦਾਇਕ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਵਧਾਉਂਦਾ ਸੀ।
Verse 26
सत्यं शौचं दया क्षान्तिस्त्याग: सन्तोष आर्जवम् । शमो दमस्तप: साम्यं तितिक्षोपरति: श्रुतम् ॥ २६ ॥ ज्ञानं विरक्तिरैश्वर्यं शौर्यं तेजो बलं स्मृति: । स्वातन्त्र्यं कौशलं कान्तिर्धैर्यं मार्दवमेव च ॥ २७ ॥ प्रागल्भ्यं प्रश्रय: शीलं सह ओजो बलं भग: । गाम्भीर्यं स्थैर्यमास्तिक्यं कीर्तिर्मानोऽनहङ्कृति: ॥ २८ ॥ एते चान्ये च भगवन्नित्या यत्र महागुणा: । प्रार्थ्या महत्त्वमिच्छद्भिर्न वियन्ति स्म कर्हिचित् ॥ २९ ॥ तेनाहं गुणपात्रेण श्रीनिवासेन साम्प्रतम् । शोचामि रहितं लोकं पाप्मना कलिनेक्षितम् ॥ ३० ॥
ਜਿਸ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਸੱਚ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਦਇਆ, ਖਿਮਾ, ਤਿਆਗ, ਸੰਤੋਖ, ਸਾਦਗੀ, ਮਨ-ਨਿਗ੍ਰਹ, ਇੰਦ੍ਰੀ-ਨਿਗ੍ਰਹ, ਤਪ, ਸਮਤਾ, ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਉਪਰਤੀ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਨਿਸ਼ਠਾ, ਗਿਆਨ, ਵਿਰਾਗ, ਐਸ਼ਵਰਯ, ਸ਼ੌਰਯ, ਤੇਜ, ਬਲ, ਸਿਮਰਨ-ਸ਼ਕਤੀ, ਸਵਤੰਤਰਤਾ, ਕੌਸ਼ਲ, ਕਾਂਤੀ, ਧੀਰਜ, ਮ੍ਰਿਦੁਤਾ, ਪ੍ਰਾਗਲਭਤਾ, ਵਿਨਯ, ਸ਼ੀਲ, ਸਹਨ, ਓਜ, ਭਾਗ, ਗੰਭੀਰਤਾ, ਸਥਿਰਤਾ, ਆਸਤਿਕਤਾ, ਕੀਰਤੀ, ਮਾਨ ਅਤੇ ਅਨਹੰਕਾਰ-ਰਹਿਤਤਾ—ਇਹ ਨਿਤ੍ਯ ਮਹਾਗੁਣ ਕਦੇ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਉਹੀ ਗੁਣਨਿਧਾਨ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ ਸਮੇਟ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕਲੀ ਦਾ ਪਾਪ ਲੋਕ ਨੂੰ ਢੱਕ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹਾਂ।
Verse 27
सत्यं शौचं दया क्षान्तिस्त्याग: सन्तोष आर्जवम् । शमो दमस्तप: साम्यं तितिक्षोपरति: श्रुतम् ॥ २६ ॥ ज्ञानं विरक्तिरैश्वर्यं शौर्यं तेजो बलं स्मृति: । स्वातन्त्र्यं कौशलं कान्तिर्धैर्यं मार्दवमेव च ॥ २७ ॥ प्रागल्भ्यं प्रश्रय: शीलं सह ओजो बलं भग: । गाम्भीर्यं स्थैर्यमास्तिक्यं कीर्तिर्मानोऽनहङ्कृति: ॥ २८ ॥ एते चान्ये च भगवन्नित्या यत्र महागुणा: । प्रार्थ्या महत्त्वमिच्छद्भिर्न वियन्ति स्म कर्हिचित् ॥ २९ ॥ तेनाहं गुणपात्रेण श्रीनिवासेन साम्प्रतम् । शोचामि रहितं लोकं पाप्मना कलिनेक्षितम् ॥ ३० ॥
ਜਿਸ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਸੱਚ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਦਇਆ, ਖਿਮਾ, ਤਿਆਗ, ਸੰਤੋਖ, ਸਾਦਗੀ, ਮਨ-ਨਿਗ੍ਰਹ, ਇੰਦ੍ਰੀ-ਨਿਗ੍ਰਹ, ਤਪ, ਸਮਤਾ, ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਉਪਰਤੀ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਨਿਸ਼ਠਾ, ਗਿਆਨ, ਵਿਰਾਗ, ਐਸ਼ਵਰਯ, ਸ਼ੌਰਯ, ਤੇਜ, ਬਲ, ਸਿਮਰਨ-ਸ਼ਕਤੀ, ਸਵਤੰਤਰਤਾ, ਕੌਸ਼ਲ, ਕਾਂਤੀ, ਧੀਰਜ, ਮ੍ਰਿਦੁਤਾ, ਪ੍ਰਾਗਲਭਤਾ, ਵਿਨਯ, ਸ਼ੀਲ, ਸਹਨ, ਓਜ, ਭਾਗ, ਗੰਭੀਰਤਾ, ਸਥਿਰਤਾ, ਆਸਤਿਕਤਾ, ਕੀਰਤੀ, ਮਾਨ ਅਤੇ ਅਨਹੰਕਾਰ-ਰਹਿਤਤਾ—ਇਹ ਨਿਤ੍ਯ ਮਹਾਗੁਣ ਕਦੇ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਉਹੀ ਗੁਣਨਿਧਾਨ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ ਸਮੇਟ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕਲੀ ਦਾ ਪਾਪ ਲੋਕ ਨੂੰ ਢੱਕ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹਾਂ।
Verse 28
सत्यं शौचं दया क्षान्तिस्त्याग: सन्तोष आर्जवम् । शमो दमस्तप: साम्यं तितिक्षोपरति: श्रुतम् ॥ २६ ॥ ज्ञानं विरक्तिरैश्वर्यं शौर्यं तेजो बलं स्मृति: । स्वातन्त्र्यं कौशलं कान्तिर्धैर्यं मार्दवमेव च ॥ २७ ॥ प्रागल्भ्यं प्रश्रय: शीलं सह ओजो बलं भग: । गाम्भीर्यं स्थैर्यमास्तिक्यं कीर्तिर्मानोऽनहङ्कृति: ॥ २८ ॥ एते चान्ये च भगवन्नित्या यत्र महागुणा: । प्रार्थ्या महत्त्वमिच्छद्भिर्न वियन्ति स्म कर्हिचित् ॥ २९ ॥ तेनाहं गुणपात्रेण श्रीनिवासेन साम्प्रतम् । शोचामि रहितं लोकं पाप्मना कलिनेक्षितम् ॥ ३० ॥
ਜਿਸ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਸੱਚ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਦਇਆ, ਖਿਮਾ, ਤਿਆਗ, ਸੰਤੋਖ, ਸਾਦਗੀ, ਮਨ-ਨਿਗ੍ਰਹ, ਇੰਦ੍ਰੀ-ਨਿਗ੍ਰਹ, ਤਪ, ਸਮਤਾ, ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਉਪਰਤੀ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਨਿਸ਼ਠਾ, ਗਿਆਨ, ਵਿਰਾਗ, ਐਸ਼ਵਰਯ, ਸ਼ੌਰਯ, ਤੇਜ, ਬਲ, ਸਿਮਰਨ-ਸ਼ਕਤੀ, ਸਵਤੰਤਰਤਾ, ਕੌਸ਼ਲ, ਕਾਂਤੀ, ਧੀਰਜ, ਮ੍ਰਿਦੁਤਾ, ਪ੍ਰਾਗਲਭਤਾ, ਵਿਨਯ, ਸ਼ੀਲ, ਸਹਨ, ਓਜ, ਭਾਗ, ਗੰਭੀਰਤਾ, ਸਥਿਰਤਾ, ਆਸਤਿਕਤਾ, ਕੀਰਤੀ, ਮਾਨ ਅਤੇ ਅਨਹੰਕਾਰ-ਰਹਿਤਤਾ—ਇਹ ਨਿਤ੍ਯ ਮਹਾਗੁਣ ਕਦੇ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਉਹੀ ਗੁਣਨਿਧਾਨ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ ਸਮੇਟ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕਲੀ ਦਾ ਪਾਪ ਲੋਕ ਨੂੰ ਢੱਕ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹਾਂ।
Verse 29
सत्यं शौचं दया क्षान्तिस्त्याग: सन्तोष आर्जवम् । शमो दमस्तप: साम्यं तितिक्षोपरति: श्रुतम् ॥ २६ ॥ ज्ञानं विरक्तिरैश्वर्यं शौर्यं तेजो बलं स्मृति: । स्वातन्त्र्यं कौशलं कान्तिर्धैर्यं मार्दवमेव च ॥ २७ ॥ प्रागल्भ्यं प्रश्रय: शीलं सह ओजो बलं भग: । गाम्भीर्यं स्थैर्यमास्तिक्यं कीर्तिर्मानोऽनहङ्कृति: ॥ २८ ॥ एते चान्ये च भगवन्नित्या यत्र महागुणा: । प्रार्थ्या महत्त्वमिच्छद्भिर्न वियन्ति स्म कर्हिचित् ॥ २९ ॥ तेनाहं गुणपात्रेण श्रीनिवासेन साम्प्रतम् । शोचामि रहितं लोकं पाप्मना कलिनेक्षितम् ॥ ३० ॥
ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਯ, ਸ਼ੌਚ, ਦਇਆ, ਖ਼ਿਮਾ, ਤਿਆਗ, ਸੰਤੋਖ, ਸਰਲਤਾ, ਸ਼ਮ, ਦਮ, ਤਪ, ਸਮਤਾ, ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਉਪਰਤੀ, ਸ਼ਰਧਾ, ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ੍ਯ, ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ, ਸ਼ੌਰ੍ਯ, ਤੇਜ, ਬਲ, ਸਿਮਰਣ-ਸ਼ਕਤੀ, ਸੁਤੰਤਰਤਾ, ਕੁਸ਼ਲਤਾ, ਕਾਂਤੀ, ਧੀਰਜ, ਮਾਰਦਵ, ਗੰਭੀਰਤਾ, ਸਥਿਰਤਾ, ਆਸਤਿਕਤਾ, ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰਹੰਕਾਰਤਾ ਆਦਿ ਨਿਤ੍ਯ ਮਹਾਗੁਣ ਸਦਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਹ ਸਰਵਗੁਣ-ਨਿਧਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾਵਾਂ ਸਮੇਟ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਭਾਵ ਵਿੱਚ ਕਲਿਯੁਗ ਦਾ ਪਾਪ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਲੋਕ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਹਲ ਹਾਂ।
Verse 30
सत्यं शौचं दया क्षान्तिस्त्याग: सन्तोष आर्जवम् । शमो दमस्तप: साम्यं तितिक्षोपरति: श्रुतम् ॥ २६ ॥ ज्ञानं विरक्तिरैश्वर्यं शौर्यं तेजो बलं स्मृति: । स्वातन्त्र्यं कौशलं कान्तिर्धैर्यं मार्दवमेव च ॥ २७ ॥ प्रागल्भ्यं प्रश्रय: शीलं सह ओजो बलं भग: । गाम्भीर्यं स्थैर्यमास्तिक्यं कीर्तिर्मानोऽनहङ्कृति: ॥ २८ ॥ एते चान्ये च भगवन्नित्या यत्र महागुणा: । प्रार्थ्या महत्त्वमिच्छद्भिर्न वियन्ति स्म कर्हिचित् ॥ २९ ॥ तेनाहं गुणपात्रेण श्रीनिवासेन साम्प्रतम् । शोचामि रहितं लोकं पाप्मना कलिनेक्षितम् ॥ ३० ॥
ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਯ, ਸ਼ੌਚ, ਦਇਆ, ਖ਼ਿਮਾ, ਤਿਆਗ, ਸੰਤੋਖ, ਸਰਲਤਾ, ਸ਼ਮ-ਦਮ, ਤਪ, ਸਮਤਾ, ਤਿਤિક્ષਾ, ਉਪਰਤੀ, ਸ਼ਰਧਾ, ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ੍ਯ, ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ, ਸ਼ੌਰ੍ਯ, ਤੇਜ, ਬਲ, ਸਿਮਰਣ-ਸ਼ਕਤੀ, ਸੁਤੰਤਰਤਾ, ਕੁਸ਼ਲਤਾ, ਸੁੰਦਰਤਾ, ਧੀਰਜ, ਮਾਰਦਵ, ਗੰਭੀਰਤਾ, ਸਥਿਰਤਾ, ਆਸਤਿਕਤਾ, ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰਹੰਕਾਰਤਾ ਆਦਿ ਨਿਤ੍ਯ ਮਹਾਗੁਣ ਸਦਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਹ ਸਰਵਗੁਣ-ਸੁੰਦਰਤਾ-ਨਿਧਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾਵਾਂ ਸਮੇਟ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਭਾਵ ਵਿੱਚ ਕਲੀ ਦਾ ਪਾਪ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਲੋਕ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ੋਕ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 31
आत्मानं चानुशोचामि भवन्तं चामरोत्तमम् । देवान् पितृनृषीन् साधून् सर्वान् वर्णांस्तथाश्रमान् ॥ ३१ ॥
ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਵੀ ਸੋਚ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹਾਂ ਅਤੇ, ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਵੀ; ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਾਧੂ-ਭਗਤਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਧਰਮ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 32
ब्रह्मादयो बहुतिथं यदपाङ्गमोक्ष- कामास्तप: समचरन् भगवत्प्रपन्ना: । सा श्री: स्ववासमरविन्दवनं विहाय यत्पादसौभगमलं भजतेऽनुरक्ता ॥ ३२ ॥ तस्याहमब्जकुलिशाङ्कुशकेतुकेतै: श्रीमत्पदैर्भगवत: समलङ्कृताङ्गी । त्रीनत्यरोच उपलभ्य ततो विभूतिं लोकान् स मां व्यसृजदुत्स्मयतीं तदन्ते ॥ ३३ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਗਏ, ਉਹੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ ਆਪਣਾ ਕਮਲ-ਵਨ ਵਾਲਾ ਨਿਵਾਸ ਛੱਡ ਕੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਸੌਭਾਗ੍ਯ-ਧਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 33
ब्रह्मादयो बहुतिथं यदपाङ्गमोक्ष- कामास्तप: समचरन् भगवत्प्रपन्ना: । सा श्री: स्ववासमरविन्दवनं विहाय यत्पादसौभगमलं भजतेऽनुरक्ता ॥ ३२ ॥ तस्याहमब्जकुलिशाङ्कुशकेतुकेतै: श्रीमत्पदैर्भगवत: समलङ्कृताङ्गी । त्रीनत्यरोच उपलभ्य ततो विभूतिं लोकान् स मां व्यसृजदुत्स्मयतीं तदन्ते ॥ ३३ ॥
ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਉੱਤੇ ਧ੍ਵਜਾ, ਵਜ੍ਰ, ਅੰਕੁਸ਼, ਕੇਤੂ ਆਦਿ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਉਹ ਸ਼੍ਰੀਮਤ ਪਦਚਿੰਨ੍ਹ ਮੇਰੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਅੰਕਿਤ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਵਿਭੂਤੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕਰ ਚਮਕ ਉਠੀ। ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਤਿ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਸਮਝ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਸੀ, ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
Verse 34
यो वै ममातिभरमासुरवंशराज्ञा- मक्षौहिणीशतमपानुददात्मतन्त्र: । त्वां दु:स्थमूनपदमात्मनि पौरुषेण सम्पादयन् यदुषु रम्यमबिभ्रदङ्गम् ॥ ३४ ॥
ਹੇ ਧਰਮ-ਮੂਰਤੀ! ਨਾਸਤਿਕ ਰਾਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਜਾਈਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਫੌਜੀ ਕਤਾਰਾਂ ਦੇ ਅਤਿਭਾਰ ਨਾਲ ਮੈਂ ਦਬ ਗਈ ਸੀ; ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਭਾਰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੀ ਅੰਤਰੰਗ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯਦੂ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਦੇਹ ਧਾਰ ਕੇ ਅਵਤਰੀ ਅਤੇ ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਸੰਭਾਲਿਆ।
Verse 35
का वा सहेत विरहं पुरुषोत्तमस्य प्रेमावलोकरुचिरस्मितवल्गुजल्पै: । स्थैर्यं समानमहरन्मधुमानिनीनां रोमोत्सवो मम यदङ्घ्रिविटङ्किताया: ॥ ३५ ॥
ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ ਕੌਣ ਸਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀ ਨਿਗਾਹ, ਮਨਮੋਹਕ ਮੁਸਕਾਨ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸਤ੍ਯਭਾਮਾ ਆਦਿ ਪ੍ਰਿਯਾਵਾਂ ਦੇ ਮਾਨ-ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੇਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੁਰਦਾ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ; ਘਾਹ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵਾਂ।
Verse 36
तयोरेवं कथयतो: पृथिवीधर्मयोस्तदा । परीक्षिन्नाम राजर्षि: प्राप्त: प्राचीं सरस्वतीम् ॥ ३६ ॥
ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦੋਂ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਪਰīkṣਿਤ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।
Frequently Asked Questions
Kali’s disguise signifies adharma operating through corrupted leadership and institutional authority. When irreligion gains access to the symbols of rulership, it can normalize violence against dharma (bull) and sustenance/cow protection (bhūmi, go-rakṣya). The text uses this image to show that Kali thrives not merely through individual vice but through the degradation of governance and public standards.
The cow represents Earth’s fertility, nourishment, and the social economy of yajña-based culture; the bull represents Dharma’s stability and moral law. Their injury communicates that when dharma declines, nature and society both suffer—manifesting as disorder, exploitation, famine, and loss of sacrificial harmony. The allegory also frames Parīkṣit’s duty: protecting dharma is inseparable from protecting the vulnerable and sustaining yajña-centered civilization.