Adhyaya 15
Arjuna’s Lament, the End of the Yadus, and the Pāṇḍavas’ Departure
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਦੁਆਰਕਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਬਾਰੇ ਆਤੁਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਰਜੁਨ ਵਿਯੋਗ ਨਾਲ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਾਂਡੀਵ, ਰਥ, ਅਸਤ੍ਰ, ਯਸ਼—ਸਭ ਕੁਝ ਕੇਵਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਾਨ্নਿਧੀ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੀ। ਉਹ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਸਵਯੰਵਰ, ਖਾਂਡਵ-ਦਾਹ ਵਿੱਚ ਮਯ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਜਰਾਸੰਧ ਦਾ ਪਤਨ, ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੀ ਲਾਜ-ਰੱਖਿਆ, ਦੁਰਵਾਸਾ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਵਿਯੋਗ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਪਤਨੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਹਾਰ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਆਪਸੀ ਨਾਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਛਾ—ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਲਕਾ ਕਰਨ ਲਈ—ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਜੋੜ ਕੇ ਅਰਜੁਨ ਅੰਦਰੂਨੀ ਥਿਰਤਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸ੍ਵਧਾਮ ਗਮਨ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਕਲੀ ਦੇ ਪੂਰੇ ਪ੍ਰਕਟਾਵੇ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਰਾਜ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬਿਠਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਥੁਰਾ ਵਿੱਚ ਵਜ੍ਰ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਾਂਡਵ, ਫਿਰ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਅਤੇ ਸੁਭਦਰਾ ਨਿਰੰਤਰ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਵਿਦੁਰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਥਾ ਸ਼੍ਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच एवं कृष्णसख: कृष्णो भ्रात्रा राज्ञा विकल्पित: । नानाशङ्कास्पदं रूपं कृष्णविश्लेषकर्शित: ॥ १ ॥
ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਮਹਾਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਅਨੇਕ ਅਟਕਲਾਂ ਭਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ, ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਖਾ ਅਰਜੁਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਤੀਵਰ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਕਈ ਸ਼ੰਕਾਵਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ।
Verse 2
शोकेन शुष्यद्वदनहृत्सरोजो हतप्रभ: । विभुं तमेवानुस्मरन्नाशक्नोत्प्रतिभाषितुम् ॥ २ ॥
ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਹਿਰਦਾ ਸੁੱਕ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਚਮਕ ਮਿਟ ਗਈ। ਸਰਵਵਿਭੂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਬੋਲ ਸਕਿਆ।
Verse 3
कृच्छ्रेण संस्तभ्य शुच: पाणिनामृज्य नेत्रयो: । परोक्षेण समुन्नद्धप्रणयौत्कण्ठ्यकातर: ॥ ३ ॥
ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਹੰਝੂ ਰੋਕੇ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਪੂੰਝੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਜ਼ਰੋਂ ਓਝਲ ਸਨ, ਤਾਂ ਵਧਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਅਤੇ ਤਰਸ ਨਾਲ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 4
सख्यं मैत्रीं सौहृदं च सारथ्यादिषु संस्मरन् । नृपमग्रजमित्याह बाष्पगद्गदया गिरा ॥ ४ ॥
ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਖ਼ੀ, ਮਿੱਤਰਤਾ, ਸੌਹਰਦ, ਉਪਕਾਰ, ਘਰੇਲੂ ਆਤਮਿਕ ਨੇੜਤਾ ਅਤੇ ਰਥਵਾਨੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਅਰਜੁਨ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਗਦਗਦ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਜੇਠੇ ਭਰਾ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ।
Verse 5
अर्जुन उवाच वञ्चितोऽहं महाराज हरिणा बन्धुरूपिणा । येन मेऽपहृतं तेजो देवविस्मापनं महत् ॥ ५ ॥
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਹਾਰਾਜ! ਮਿੱਤਰ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਮੈਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਛੱਡ ਗਏ; ਇਸ ਲਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੇਰਾ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ।
Verse 6
यस्य क्षणवियोगेन लोको ह्यप्रियदर्शन: । उक्थेन रहितो ह्येष मृतक: प्रोच्यते यथा ॥ ६ ॥
ਜਿਸ ਦੇ ਇਕ ਛਿਨ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਅਨਕੂਲ ਨਾ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਸੁੰਨੇ ਹੋ ਜਾਣ—ਉਸੇ ਨੂੰ ਮੈਂ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇਹ ਜਗਤ ਸਿਫ਼ਤ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਪ੍ਰਾਣਹੀਨ ਦੇਹ ਵਾਂਗ ਹੈ।
Verse 7
यत्संश्रयाद् द्रुपदगेहमुपागतानां राज्ञां स्वयंवरमुखे स्मरदुर्मदानाम् । तेजो हृतं खलु मयाभिहतश्च मत्स्य: सज्जीकृतेन धनुषाधिगता च कृष्णा ॥ ७ ॥
ਉਸ ਦੇ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦ੍ਰੁਪਦ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਸਵਯੰਵਰ ਵੇਲੇ ਕਾਮ-ਗਰਵ ਨਾਲ ਮਸਤ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਤੇਜ ਮੈਂ ਖੋਹ ਲਿਆ; ਧਨੁਸ਼ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਮੱਛੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 8
यत्सन्निधावहमु खांडवमग्नयेऽदा- मिन्द्रं च सामरगणं तरसा विजित्य । लब्धा सभा मयकृताद्भुतशिल्पमाया दिग्भ्योऽहरन्नृपतयो बलिमध्वरे ते ॥ ८ ॥
ਉਸ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੈਂ ਅਗਨੀਦੇਵ ਨੂੰ ਖਾਂਡਵ ਵਨ ਸਾੜਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦੇਵਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਖਾਂਡਵ ਦੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਮਯ ਦਾਨਵ ਬਚਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਿਲਪ-ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਸਭਾ-ਭਵਨ ਬਣਿਆ; ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਸੂਯ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਚੌਹਾਂ ਦਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਆ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਰ-ਭੇਟ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਸਨ।
Verse 9
यत्तेजसा नृपशिरोऽङ्घ्रिमहन्मखार्थम् आर्योऽनुजस्तव गजायुतसत्त्ववीर्य: । तेनाहृता: प्रमथनाथमखाय भूपा यन्मोचितास्तदनयन्बलिमध्वरे ते ॥ ९ ॥
ਉਸ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਮਾਣਯੋਗ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੇ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਥੀਆਂ ਜਿਤਨਾ ਬਲ ਸੀ—ਉਸ ਜਰਾਸੰਧ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਜਿਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਈ ਰਾਜੇ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜਰਾਸੰਧ ਦੇ ਪ੍ਰਮਥਨਾਥ ਯੱਗ ਲਈ ਲਿਆਂਦੇ ਰਾਜੇ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਗਏ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸੂਯ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਰ-ਭੇਟ ਦੇਣ ਲੱਗੇ।
Verse 10
पत्न्यास्तवाधिमखक्लृप्तमहाभिषेक- श्लाघिष्ठचारुकबरं कितवै: सभायाम् । स्पृष्टं विकीर्य पदयो: पतिताश्रुमुख्या यस्तत्स्त्रियोऽकृतहतेशविमुक्तकेशा: ॥ १० ॥
ਉਹੀ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਨ; ਜਦੋਂ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੇ ਰਾਜਸੂਯ ਮਹਾਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਸੁਸਜਿਤ ਰਾਣੀ ਦੇ ਕੇਸ-ਗੁੱਛ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਪਾਪੀਆਂ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਕੇਸ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ। ਤਦ ਰਾਣੀ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਈ।
Verse 11
यो नो जुगोप वन एत्य दुरन्तकृच्छ्राद् दुर्वाससोऽरिरचितादयुताग्रभुग् य: । शाकान्नशिष्टमुपयुज्य यतस्त्रिलोकीं तृप्ताममंस्त सलिले विनिमग्नसङ्घ: ॥ ११ ॥
ਵਨਵਾਸ ਵੇਲੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੀ ਕਪਟ ਯੋਜਨਾ ਨਾਲ ਦੁਰਵਾਸਾ ਮੁਨੀ ਆਪਣੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਚੇਲਿਆਂ ਸਮੇਤ ਆ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਪਾ ਗਿਆ। ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਗ-ਅੰਨ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਅੰਸ਼ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ; ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਮੁਨੀ-ਸੰਗ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਇਆ।
Verse 12
यत्तेजसाथ भगवान् युधि शूलपाणि- र्विस्मापित: सगिरिजोऽस्त्रमदान्निजं मे । अन्येऽपि चाहममुनैव कलेवरेण प्राप्तो महेन्द्रभवने महदासनार्धम् ॥ १२ ॥
ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਲਪਾਣੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਗਿਰਿਜਾ ਸਮੇਤ ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ; ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹੀ ਅਸਤ੍ਰ ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅਸਤ੍ਰ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਦੇਹ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇੰਦਰ-ਭਵਨ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮਹਾਨ ਆਸਨ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 13
तत्रैव मे विहरतो भुजदण्डयुग्मं गाण्डीवलक्षणमरातिवधाय देवा: । सेन्द्रा: श्रिता यदनुभावितमाजमीढ तेनाहमद्य मुषित: पुरुषेण भूम्ना ॥ १३ ॥
ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਦਿਨ ਮਹਿਮਾਨ ਵਜੋਂ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਨਿਵਾਤਕਵਚ ਨਾਮਕ ਦੈਤ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਗਾਂਡੀਵ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਮੇਰੇ ਭੁਜਦੰਡਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ। ਹੇ ਆਜਮੀਢ ਵੰਸ਼ਜ ਰਾਜਾ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਵੰਚਿਤ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇੰਨਾ ਬਲਵਾਨ ਸੀ।
Verse 14
यद्बान्धव: कुरुबलाब्धिमनन्तपार- मेको रथेन ततरेऽहमतीर्यसत्त्वम् । प्रत्याहृतं बहु धनं च मया परेषां तेजास्पदं मणिमयं च हृतं शिरोभ्य: ॥ १४ ॥
ਕੌਰਵਾਂ ਦੀ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਅਨੰਤ ਪਾਰ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅਜੇਯ ਸੱਤਾਵਾਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਸਨ; ਉਸ ਨੂੰ ਲੰਘਣਾ ਅਸੰਭਵ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਰਥ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਗਾਂਵਾਂ ਵਾਪਸ ਲਿਆਂਦੀਆਂ, ਵੈਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਧਨ ਵੀ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੇ, ਤੇਜ ਦੇ ਆਸਰੇ ਵਾਲੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰੋਪੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਤੋਂ ਖੋਹ ਲਏ।
Verse 15
यो भीष्मकर्णगुरुशल्यचमूष्वदभ्र- राजन्यवर्यरथमण्डलमण्डितासु । अग्रेचरो मम विभो रथयूथपाना- मायुर्मनांसि च दृशा सह ओज आर्च्छत् ॥ १५ ॥
ਉਹੀ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਭੂ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਦਿਆਂ, ਭੀਸ਼ਮ, ਕਰਨ, ਦ੍ਰੋਣ, ਸ਼ਲ੍ਯ ਆਦਿ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਕੌਰਵ ਫੌਜ ਦੀ ਵ੍ਯੂਹ-ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਸਭ ਦੀ ਉਮਰ, ਜੋਸ਼ ਤੇ ਮਨੋਬਲ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਹੀ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਸੀ।
Verse 16
यद्दो:षु मा प्रणिहितं गुरुभीष्मकर्ण- नप्तृत्रिगर्तशल्यसैन्धवबाह्लिकाद्यै: । अस्त्राण्यमोघमहिमानि निरूपितानि नोपस्पृशुर्नृहरिदासमिवासुराणि ॥ १६ ॥
ਭੀਸ਼ਮ, ਦ੍ਰੋਣ, ਕਰਨ, ਭੂਰੀਸ਼੍ਰਵਾ, ਸੁਸ਼ਰਮਾ, ਸ਼ਲ੍ਯ, ਜੈਦ੍ਰਥ, ਬਾਹਲਿਕ ਆਦਿ ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਨੇ ਅਮੋਘ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲੇ ਅਸਤ੍ਰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਤਾਣੇ; ਪਰ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਦੇ ਇੱਕ ਵਾਲ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੂਹ ਸਕੇ—ਜਿਵੇਂ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹਦੇਵ ਦੇ ਭਗਤ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੂਹ ਸਕੇ।
Verse 17
सौत्ये वृत: कुमतिनात्मद ईश्वरो मे यत्पादपद्ममभवाय भजन्ति भव्या: । मां श्रान्तवाहमरयो रथिनो भुविष्ठं न प्राहरन् यदनुभावनिरस्तचित्ता: ॥ १७ ॥
ਮੇਰੀ ਕੁਮਤ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਸ ਆਤਮਾ-ਦਾਤਾ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ—ਜਿਸ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਨੂੰ ਭਲੇ ਲੋਕ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਭਜਦੇ ਹਨ—ਆਪਣਾ ਸਾਰਥੀ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਜਦ ਮੈਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਤ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੀ, ਤਦ ਵੀ ਰਥੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।
Verse 18
नर्माण्युदाररुचिरस्मितशोभितानि हे पार्थ हेऽर्जुन सखे कुरुनन्दनेति । सञ्जल्पितानि नरदेव हृदिस्पृशानि स्मर्तुर्लुठन्ति हृदयं मम माधवस्य ॥ १८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮਾਧਵ ਦੀਆਂ ਉਦਾਰ ਹਾਸ-ਮਜ਼ਾਕ ਭਰੀਆਂ ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁੰਦਰ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ‘ਹੇ ਪਾਰਥ, ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਸਖੇ, ਕੁਰੂਨੰਦਨ’ ਜਿਹੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲੇ ਸੰਬੋਧਨ ਯਾਦ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਡੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 19
शय्यासनाटनविकत्थनभोजनादि ष्वैक्याद्वयस्य ऋतवानिति विप्रलब्ध: । सख्यु: सखेव पितृवत्तनयस्य सर्वं सेहे महान्महितया कुमतेरघं मे ॥ १९ ॥
ਸਾਡੀ ਦੋਸਤੀ ਦੀ ਏਕਤਾ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਸੌਂਦੇ, ਬੈਠਦੇ, ਘੁੰਮਦੇ ਅਤੇ ਖਾਂਦੇ ਸੀ। ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਕੋਈ ਬੇਤਰਤੀਬੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਚੇੜ ਕੇ ਕਹਿ ਦਿੰਦਾ, “ਮਿੱਤਰ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਬੜਾ ਸੱਚਾ ਹੈਂ!” ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਮਹਾਨ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਸਖੇ ਵਾਂਗ ਸਖੇ ਨੂੰ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਮੇਰੀ ਕੁਮਤ ਦੇ ਸਭ ਅਪਰਾਧ ਸਹਿ ਲੈਂਦਾ ਸੀ।
Verse 20
सोऽहं नृपेन्द्र रहित: पुरुषोत्तमेन सख्या प्रियेण सुहृदा हृदयेन शून्य: । अध्वन्युरुक्रमपरिग्रहमङ्ग रक्षन् गोपैरसद्भिरबलेव विनिर्जितोऽस्मि ॥ २० ॥
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪੇਂਦ੍ਰ! ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ—ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਿਯ ਸਖਾ ਤੇ ਪਰਮ ਸੁਹਿਰਦ—ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਸੁੰਨ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਦੇਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਂ ਅਧਰਮੀ ਗੋਪਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਵਾਂਗ ਹਾਰ ਗਿਆ।
Verse 21
तद्वै धनुस्त इषव: स रथो हयास्ते सोऽहं रथी नृपतयो यत आनमन्ति । सर्वं क्षणेन तदभूदसदीशरिक्तं भस्मन्हुतं कुहकराद्धमिवोप्तमूष्याम् ॥ २१ ॥
ਉਹੀ ਗਾਂਡੀਵ ਧਨੁਸ਼, ਉਹੀ ਤੀਰ, ਉਹੀ ਰਥ ਅਤੇ ਉਹੀ ਘੋੜੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਹੀ ਅਰਜੁਨ ਹਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਪਲ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਸ਼ਫਲ ਤੇ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਰਾਖ ਉੱਤੇ ਘੀ ਦੀ ਆਹੁਤੀ, ਜਾਦੂ ਦੀ ਛੜੀ ਨਾਲ ਧਨ ਜੋੜਨਾ, ਜਾਂ ਬੰਜਰ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਬੋਣਾ।
Verse 22
राजंस्त्वयानुपृष्टानां सुहृदां न: सुहृत्पुरे । विप्रशापविमूढानां निघ्नतां मुष्टिभिर्मिथ: ॥ २२ ॥ वारुणीं मदिरां पीत्वा मदोन्मथितचेतसाम् । अजानतामिवान्योन्यं चतु:पञ्चावशेषिता: ॥ २३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੁਸੀਂ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਣੋ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸੜੇ ਚੌਲਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਵਾਰੁਣੀ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਕੇ ਮਸਤ ਹੋ ਗਏ; ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਾਂ ਪਛਾਣਦੇ ਹੋਏ ਲਾਠੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੁੱਟ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਕੇਵਲ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਹੀ ਬਚੇ ਹਨ।
Verse 23
राजंस्त्वयानुपृष्टानां सुहृदां न: सुहृत्पुरे । विप्रशापविमूढानां निघ्नतां मुष्टिभिर्मिथ: ॥ २२ ॥ वारुणीं मदिरां पीत्वा मदोन्मथितचेतसाम् । अजानतामिवान्योन्यं चतु:पञ्चावशेषिता: ॥ २३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੁਸੀਂ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਣੋ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸੜੇ ਚੌਲਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਵਾਰੁਣੀ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਕੇ ਮਸਤ ਹੋ ਗਏ; ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਾਂ ਪਛਾਣਦੇ ਹੋਏ ਲਾਠੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੁੱਟ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਕੇਵਲ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਹੀ ਬਚੇ ਹਨ।
Verse 24
प्रायेणैतद् भगवत ईश्वरस्य विचेष्टितम् । मिथो निघ्नन्ति भूतानि भावयन्ति च यन्मिथ: ॥ २४ ॥
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਹੀ ਲੀਲਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਜੀਵ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਦੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 25
जलौकसां जले यद्वन्महान्तोऽदन्त्यणीयस: । दुर्बलान्बलिनो राजन्महान्तो बलिनो मिथ: ॥ २५ ॥ एवं बलिष्ठैर्यदुभिर्महद्भिरितरान् विभु: । यदून्यदुभिरन्योन्यं भूभारान् सञ्जहार ह ॥ २६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਿਵੇਂ ਜਲ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਜਲਚਰ ਛੋਟੇ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਲਕਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਯਾਦਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਲਿਸ਼ਠਾਂ ਤੋਂ ਦੁਰਬਲਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਯਾਦਵਾਂ ਤੋਂ ਛੋਟਿਆਂ ਦਾ ਪਰਸਪਰ ਸੰਹਾਰ ਕਰਵਾਇਆ।
Verse 26
जलौकसां जले यद्वन्महान्तोऽदन्त्यणीयस: । दुर्बलान्बलिनो राजन्महान्तो बलिनो मिथ: ॥ २५ ॥ एवं बलिष्ठैर्यदुभिर्महद्भिरितरान् विभु: । यदून्यदुभिरन्योन्यं भूभारान् सञ्जहार ह ॥ २६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਿਵੇਂ ਜਲ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਜਲਚਰ ਛੋਟੇ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਲਕਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਯਾਦਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਲਿਸ਼ਠਾਂ ਤੋਂ ਦੁਰਬਲਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਯਾਦਵਾਂ ਤੋਂ ਛੋਟਿਆਂ ਦਾ ਪਰਸਪਰ ਸੰਹਾਰ ਕਰਵਾਇਆ।
Verse 27
देशकालार्थयुक्तानि हृत्तापोपशमानि च । हरन्ति स्मरतश्चित्तं गोविन्दाभिहितानि मे ॥ २७ ॥
ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਸੜਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗੋਵਿੰਦ ਵੱਲੋਂ ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਮੇਰਾ ਚਿੱਤ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 28
सूत उवाच एवं चिन्तयतो जिष्णो: कृष्णपादसरोरुहम् । सौहार्देनातिगाढेन शान्तासीद्विमला मति: ॥ २८ ॥
ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤਿ ਗਾਢੇ ਸਖ਼ੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਿਆਂ ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਸਭ ਮਲਿਨਤਾ ਤੋਂ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਗਈ।
Verse 29
वासुदेवाङ्घ्र्यनुध्यानपरिबृंहितरंहसा । भक्त्या निर्मथिताशेषकषायधिषणोऽर्जुन: ॥ २९ ॥
ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਭਗਤੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿਚਲੀ ਸਾਰੀ ਕਸ਼ਾਯ-ਮਲਿਨਤਾ ਨੂੰ ਮਥ ਕੇ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 30
गीतं भगवता ज्ञानं यत् तत् सङ्ग्राममूर्धनि । कालकर्मतमोरुद्धं पुनरध्यगमत् प्रभु: ॥ ३० ॥
ਜੰਗ ਦੇ ਮੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਵੱਲੋਂ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਗਿਆਨ, ਲੀਲਾ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਕਰਕੇ ਕਾਲ-ਕਰਮ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਭੁੱਲਿਆ ਜਿਹਾ ਲੱਗਿਆ; ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ—ਉਹ ਫਿਰ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣ ਗਿਆ।
Verse 31
विशोको ब्रह्मसम्पत्त्या सञ्छिन्नद्वैतसंशय: । लीनप्रकृतिनैर्गुण्यादलिङ्गत्वादसम्भव: ॥ ३१ ॥
ਬ੍ਰਹਮ-ਸੰਪੱਤੀ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦ੍ਵੈਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਟ ਗਏ। ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਨਿਰਗੁਣ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਿਆ; ਭੌਤਿਕ ਰੂਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜਨਮ-ਮੌਤ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਣ ਦੀ ਕੋਈ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਾ ਰਹੀ।
Verse 32
निशम्य भगवन्मार्गं संस्थां यदुकुलस्य च । स्व:पथाय मतिं चक्रे निभृतात्मा युधिष्ठिर: ॥ ३२ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਯਦੂ ਕੁਲ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੀਲਾ-ਪ੍ਰਕਟਤਾ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਸੰਯਤ ਮਨ ਵਾਲੇ ਮਹਾਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਰਾਹ—ਭਗਵੱਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾਣਾ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 33
पृथाप्यनुश्रुत्य धनञ्जयोदितं नाशं यदूनां भगवद्गतिं च ताम् । एकान्तभक्त्या भगवत्यधोक्षजे निवेशितात्मोपरराम संसृते: ॥ ३३ ॥
ਪ੍ਰਿਥਾ (ਕੁੰਤੀ) ਨੇ ਧਨੰਜਯ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਯਦੂਆਂ ਦੇ ਨਾਸ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਅਧੋਖਜ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਏਕਾਂਤ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਮਨ ਜੋੜਿਆ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਇਆ।
Verse 34
ययाहरद् भुवो भारं तां तनुं विजहावज: । कण्टकं कण्टकेनेव द्वयं चापीशितु: समम् ॥ ३४ ॥
ਜਿਸ ਦੇਹ ਰਾਹੀਂ ਅਜਨਮਾ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਉਤਾਰਿਆ, ਉਸੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਯਦੂ ਵੰਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਕਰਵਾ ਕੇ ਜਗਤ ਦਾ ਭਾਰ ਹਲਕਾ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਕੰਮ ਕਾਂਟੇ ਨਾਲ ਕਾਂਟਾ ਕੱਢਣ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਨਿਯੰਤਾ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ।
Verse 35
यथा मत्स्यादिरूपाणि धत्ते जह्याद् यथा नट: । भूभार: क्षपितो येन जहौ तच्च कलेवरम् ॥ ३५ ॥
ਜਿਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਮੱਛ ਆਦਿ ਅਵਤਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰੇ, ਉਹ ਨਟ ਵਾਂਗ ਇੱਕ ਦੇਹ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਜਾ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਗਟ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗਿਆ।
Verse 36
यदा मुकुन्दो भगवानिमां महीं जहौ स्वतन्वा श्रवणीयसत्कथ: । तदाहरेवाप्रतिबुद्धचेतसा- मभद्रहेतु: कलिरन्ववर्तत ॥ ३६ ॥
ਜਦੋਂ ਸੁਣਨਯੋਗ ਸਤਕਥਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਮੁਕੁੰਦ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਵਰੂਪ ਸਮੇਤ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਗਏ, ਉਸੇ ਦਿਨ ਅਲਪ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਅਜਾਗਰ ਚਿੱਤ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਅਮੰਗਲ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕਲੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 37
युधिष्ठिरस्तत्परिसर्पणं बुध: पुरे च राष्ट्रे च गृहे तथात्मनि । विभाव्य लोभानृतजिह्महिंसना- द्यधर्मचक्रं गमनाय पर्यधात् ॥ ३७ ॥
ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਰਾਜਧਾਨੀ, ਰਾਜ, ਘਰ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ—ਲੋਭ, ਝੂਠ, ਧੋਖਾ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਆਦਿ ਅਧਰਮ-ਚੱਕਰ—ਸਮਝ ਕੇ, ਘਰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਸ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 38
स्वराट् पौत्रं विनयिनमात्मन: सुसमं गुणै: । तोयनीव्या: पतिं भूमेरभ्यषिञ्चद्गजाह्वये ॥ ३८ ॥
ਫਿਰ ਗਜਾਹ੍ਵਯ (ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ) ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿੱਚ ਸਮਰਾਟ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਨਮ੍ਰ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਿਖ਼ਿਤ ਪੌਤਰੇ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਾ ਕੇ ਤਖ਼ਤ ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ।
Verse 39
मथुरायां तथा वज्रं शूरसेनपतिं तत: । प्राजापत्यां निरूप्येष्टिमग्नीनपिबदीश्वर: ॥ ३९ ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਮਥੁਰਾ ਵਿੱਚ ਅਨਿਰੁੱਧ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜ੍ਰ ਨੂੰ ਸ਼ੂਰਸੇਨ ਦਾ ਰਾਜਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਯੱਗ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗਣ ਲਈ ਅੱਗ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 40
विसृज्य तत्र तत् सर्वं दुकूलवलयादिकम् । निर्ममो निरहङ्कार: सञ्छिन्नाशेषबन्धन: ॥ ४० ॥
ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਸੀ ਕੱਪੜੇ, ਕਮਰਬੰਦ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਆਦਿ ਸਭ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ; ਮਮਤਾ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੇ ਬੰਧਨ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ।
Verse 41
वाचं जुहाव मनसि तत्प्राण इतरे च तम् । मृत्यावपानं सोत्सर्गं तं पञ्चत्वे ह्यजोहवीत् ॥ ४१ ॥
ਉਸ ਨੇ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਅਪਾਨ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਮੂਹ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਦੇਹ ਨੂੰ ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਹੋ ਕੇ ਦੇਹ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ।
Verse 42
त्रित्वे हुत्वा च पञ्चत्वं तच्चैकत्वेऽजुहोन्मुनि: । सर्वमात्मन्यजुहवीद्ब्रह्मण्यात्मानमव्यये ॥ ४२ ॥
ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਤ੍ਰਿਗੁਣ ਇੱਕ ਅਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕੀਤੇ; ਫਿਰ ਅਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਵ੍ਯਯ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 43
चीरवासा निराहारो बद्धवाङ्मुक्तमूर्धज: । दर्शयन्नात्मनो रूपं जडोन्मत्तपिशाचवत् । अनवेक्षमाणो निरगादशृण्वन्बधिरो यथा ॥ ४३ ॥
ਫੱਟੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ, ਠੋਸ ਭੋਜਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਬੋਲ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਅਤੇ ਵਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹ ਜੜ੍ਹ, ਉਨਮੱਤ ਜਾਂ ਪਿਸਾਚ ਵਰਗਾ ਦਿੱਸਿਆ; ਕਿਸੇ ਵੱਲ ਨਾ ਤੱਕਿਆ ਅਤੇ ਬਹਿਰੇ ਵਾਂਗ ਕੁਝ ਨਾ ਸੁਣਦਾ ਹੋਇਆ ਨਿਕਲ ਪਿਆ।
Verse 44
उदीचीं प्रविवेशाशां गतपूर्वां महात्मभि: । हृदि ब्रह्म परं ध्यायन्नावर्तेत यतो गत: ॥ ४४ ॥
ਫਿਰ ਉਹ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ—ਉਹੀ ਰਾਹ ਜੋ ਪੂਰਵਜਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਨੇ ਅਪਣਾਇਆ ਸੀ—ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ/ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਜਿੱਥੇ ਗਿਆ, ਓਥੇ ਹੀ ਉਸੇ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ; ਮੁੜ ਕੇ ਨਾ ਆਇਆ।
Verse 45
सर्वे तमनुनिर्जग्मुर्भ्रातर: कृतनिश्चया: । कलिनाधर्ममित्रेण दृष्ट्वा स्पृष्टा: प्रजा भुवि ॥ ४५ ॥
ਮਹਾਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਕਲਿਯੁਗ ਦਾ ਅਧਰਮ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਉਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪੱਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਤੇ ਚੱਲ ਪਏ।
Verse 46
ते साधुकृतसर्वार्था ज्ञात्वात्यन्तिकमात्मन: । मनसा धारयामासुर्वैकुण्ठचरणाम्बुजम् ॥ ४६ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਿਧਾਂਤ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦਾ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵੈਕੁੰਠ ਚਰਨ-ਕਮਲ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ।
Verse 47
तद्ध्यानोद्रिक्तया भक्त्या विशुद्धधिषणा: परे । तस्मिन् नारायणपदे एकान्तमतयो गतिम् ॥ ४७ ॥ अवापुर्दुरवापां ते असद्भिर्विषयात्मभि: । विधूतकल्मषा स्थानं विरजेनात्मनैव हि ॥ ४८ ॥
ਨਿਰੰਤਰ ਧਿਆਨ-ਸਮਰਨ ਤੋਂ ਉੱਭਰੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਗਈ; ਇਕਾਂਤ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਉਹ ਪਰਮ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਅਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਉਹ ਧਾਮ ਦੁਰਲਭ ਹੈ; ਪਰ ਪਾਂਡਵ ਸਭ ਮਲਿਨਤਾ ਧੋ ਕੇ, ਇਸੇ ਦੇਹ ਨਾਲ ਉਸ ਨਿਰਮਲ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 48
तद्ध्यानोद्रिक्तया भक्त्या विशुद्धधिषणा: परे । तस्मिन् नारायणपदे एकान्तमतयो गतिम् ॥ ४७ ॥ अवापुर्दुरवापां ते असद्भिर्विषयात्मभि: । विधूतकल्मषा स्थानं विरजेनात्मनैव हि ॥ ४८ ॥
ਨਿਰੰਤਰ ਧਿਆਨ-ਸਮਰਨ ਤੋਂ ਉੱਭਰੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਗਈ; ਇਕਾਂਤ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਉਹ ਪਰਮ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਅਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਉਹ ਧਾਮ ਦੁਰਲਭ ਹੈ; ਪਰ ਪਾਂਡਵ ਸਭ ਮਲਿਨਤਾ ਧੋ ਕੇ, ਇਸੇ ਦੇਹ ਨਾਲ ਉਸ ਨਿਰਮਲ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 49
विदुरोऽपि परित्यज्य प्रभासे देहमात्मन: । कृष्णावेशेन तच्चित्त: पितृभि: स्वक्षयं ययौ ॥ ४९ ॥
ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮੂਲ ਪਦ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।
Verse 50
द्रौपदी च तदाज्ञाय पतीनामनपेक्षताम् । वासुदेवे भगवति ह्येकान्तमतिराप तम् ॥ ५० ॥
ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੇ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਉਸ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਘਰ ਛੱਡ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੀ ਸੀ; ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਅਤੇ ਸੁਭਦਰਾ ਦੋਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਇਕਾਂਤ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਵਰਗਾ ਹੀ ਪਰਮ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਈਆਂ।
Verse 51
य: श्रद्धयैतद् भगवत्प्रियाणां पाण्डो: सुतानामिति सम्प्रयाणम् । शृणोत्यलं स्वस्त्ययनं पवित्रं लब्ध्वा हरौ भक्तिमुपैति सिद्धिम् ॥ ५१ ॥
ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਪਾਂਡੂ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਥਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਗਲਮਈ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਉਹ ਹਰਿ ਦੀ ਭਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter teaches that Arjuna’s extraordinary prowess functioned as a dependent glory (śakti) sustained by the Lord’s proximity and grace, not as autonomous heroism. When Kṛṣṇa withdrew His manifest presence, Arjuna’s external instruments remained (Gāṇḍīva, arrows, chariot), yet their efficacy became “null and void,” illustrating the Bhāgavata principle that all excellence is ultimately grounded in Bhagavān’s sanction (anumati) and favor (kṛpā), and that separation redirects the devotee from reliance on worldly means to reliance on remembrance and surrender.
Arjuna reports that the Yadus were cursed by brāhmaṇas, became intoxicated, and fought among themselves until nearly all perished. The text explicitly interprets this as the Supreme Lord’s will to lighten the earth’s burden: the stronger consuming the weaker, like oceanic creatures. Theologically, it signals the Lord’s withdrawal of His earthly līlā and the closing of a divine historical cycle, while safeguarding the doctrine that Bhagavān remains untouched—directing events without being implicated by them.
Mahārāja Yudhiṣṭhira enthroned his qualified grandson Parīkṣit as emperor over the lands bordered by the seas, and he appointed Vajra (Aniruddha’s son, Kṛṣṇa’s grandson) as king at Mathurā in Śūrasena. This ensures dynastic continuity (vaṁśa) while the Pāṇḍavas shift from kṣatriya duty to final renunciation.
The chapter presents Kṛṣṇa’s manifest presence as a restraining, auspicious force for dharma. With His departure “in His selfsame form,” Kali—already partially present—finds full scope to operate, producing avarice, falsehood, cheating, and violence. The narrative intent is not fatalism but urgency: it redirects seekers to the Kali-yuga remedy emphasized by the Bhāgavata—devotional hearing and remembrance of Kṛṣṇa-kathā.
SB 1.15 attributes their attainment to uninterrupted meditation on the Lord’s lotus feet and pure consciousness cleansed of material contamination. Their departure is portrayed as the culmination of bhakti matured through life’s duties: constant remembrance (smaraṇa) leading to transcendence beyond the guṇas and freedom from rebirth, culminating in reaching the Lord’s abode—described as attainable only for those not absorbed in material identity.