Adhyaya 14
Inauspicious Omens and Arjuna’s Return from Dvārakā
ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਦੀ ਆਸਰਾ-ਭਾਵਨਾ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਰਜੁਨ ਦਵਾਰਕਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਯੋਜਨਾ ਜਾਣਨ ਲਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਤਦ ਮਹਾਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਕਾਲ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਵਿਗਾੜ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਰੁੱਤਾਂ ਦੀ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ, ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਖ਼ਸਾਰਾ, ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ, ਮੌਸਮ, ਆਕਾਸ਼ੀ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ। ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਗਤ-ਪੱਧਰੀ ਅਨਿਸ਼ਟ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ—ਨਾਰਦ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਇਦ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਚਰਨਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸਾਨਿਧਤਾ ਹਟ ਰਹੀ ਹੈ। ਆਖ਼ਰ ਅਰਜੁਨ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਤੇਜਹੀਨ, ਸ਼ੋਕ-ਵਿਹਲ ਅਤੇ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ—ਅਤੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਸੱਚ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ: ਯਾਦਵਾਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪਰਿਕਰਾਂ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਹੈ? ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਦ ਸਮਾਜਕ ਨਾਕਾਮੀਆਂ ਕਰਕੇ ਹੈ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਵਿਯੋਗ ਦੀ ਅਸਹਿ ਪੀੜ੍ਹ ਕਰਕੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦਵਾਰਕਾ ਦੇ ਖੁਲਾਸਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच सम्प्रस्थिते द्वारकायां जिष्णौ बन्धुदिदृक्षया । ज्ञातुं च पुण्यश्लोकस्य कृष्णस्य च विचेष्टितम् ॥ १ ॥
ਸ੍ਰੀ ਸੂਤ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਿਸ਼ਨੂ ਅਰਜੁਨ ਬੰਧੂਆਂ ਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਨੂੰ ਚਲਿਆ, ਅਤੇ ਪੁਣ੍ਯਸ਼ਲੋਕ ਭਗਵਾਨ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਜਾਣਨ ਲਈ ਵੀ।
Verse 2
व्यतीता: कतिचिन्मासास्तदा नायात्ततोऽर्जुन: । ददर्श घोररूपाणि निमित्तानि कुरूद्वह: ॥ २ ॥
ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਲੰਘ ਗਏ, ਪਰ ਅਰਜੁਨ ਤਦ ਤੱਕ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਇਆ। ਤਦ ਕੁਰੂਦ੍ਵਹ ਮਹਾਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਡਰਾਉਣੇ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੇਖਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।
Verse 3
कालस्य च गतिं रौद्रां विपर्यस्तर्तुधर्मिण: । पापीयसीं नृणां वार्तां क्रोधलोभानृतात्मनाम् ॥ ३ ॥
ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਕਾਲ ਦੀ ਗਤੀ ਰੌਦ੍ਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਹੋਰ ਪਾਪਮਈ ਬਣ ਗਈ—ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ ਅਤੇ ਝੂਠ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨੀਚ ਜੀਵਿਕਾ ਦੇ ਢੰਗ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਸਨ।
Verse 4
जिह्मप्रायं व्यवहृतं शाठ्यमिश्रं च सौहृदम् । पितृमातृसुहृद्भ्रातृदम्पतीनां च कल्कनम् ॥ ४ ॥
ਆਮ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਮੈਲੇ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਦੋਸਤੀ ਵੀ ਕਪਟ-ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਪਿਉ‑ਮਾਂ‑ਪੁੱਤਰ, ਹਿਤੈਸ਼ੀ, ਭਰਾ ਅਤੇ ਪਤੀ‑ਪਤਨੀ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਸਦਾ ਗਲਤਫ਼ਹਮੀ ਤੇ ਝਗੜਾ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ।
Verse 5
निमित्तान्यत्यरिष्टानि काले त्वनुगते नृणाम् । लोभाद्यधर्मप्रकृतिं दृष्ट्वोवाचानुजं नृप: ॥ ५ ॥
ਸਮਾਂ ਲੰਘਣ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਲੋਭ, ਕ੍ਰੋਧ, ਅਹੰਕਾਰ ਆਦਿ ਅਧਰਮੀ ਸੁਭਾਵ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਜ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।
Verse 6
युधिष्ठिर उवाच सम्प्रेषितो द्वारकायां जिष्णुर्बन्धुदिदृक्षया । ज्ञातुं च पुण्यश्लोकस्य कृष्णस्य च विचेष्टितम् ॥ ६ ॥
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਜਿਸ਼ਨੂ (ਅਰਜੁਨ) ਨੂੰ ਦਵਾਰਕਾ ਭੇਜਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੰਧੂਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਪੁਣ੍ਯਸ਼ਲੋਕ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕਾਰਜ-ਕਾਰਜਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਲੀਲਾਮਈ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਸਕੇ।
Verse 7
गता: सप्ताधुना मासा भीमसेन तवानुज: । नायाति कस्य वा हेतोर्नाहं वेदेदमञ्जसा ॥ ७ ॥
ਭੀਮਸੇਨ, ਉਸ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਹੁਣ ਸੱਤ ਮਹੀਨੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਉੱਥੇ ਕੀ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਮੈਂ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
Verse 8
अपि देवर्षिणादिष्ट: स कालोऽयमुपस्थित: । यदात्मनोऽङ्गमाक्रीडं भगवानुत्सिसृक्षति ॥ ८ ॥
ਕੀ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਹੁਣ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਆਪਣੀਆਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਕੇ ਵਿਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ?
Verse 9
यस्मान्न: सम्पदो राज्यं दारा: प्राणा: कुलं प्रजा: । आसन्सपत्नविजयो लोकाश्च यदनुग्रहात् ॥ ९ ॥
ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਰਾਜ-ਵੈਭਵ, ਚੰਗੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਪ੍ਰਾਣ, ਕੁਲ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾ, ਵੈਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਉੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਈ ਹੈ।
Verse 10
पश्योत्पातान्नरव्याघ्र दिव्यान् भौमान् सदैहिकान् । दारुणान् शंसतोऽदूराद्भयं नो बुद्धिमोहनम् ॥ १० ॥
ਹੇ ਨਰਵਿਆਘਰ! ਵੇਖੋ, ਦਿਵ੍ਯ, ਭੌਮ ਅਤੇ ਦੇਹਕ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਉਪਦ੍ਰਵ ਸਾਡੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਮੋਹ ਕੇ ਨੇੜਲੇ ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 11
ऊर्वक्षिबाहवो मह्यं स्फुरन्त्यङ्ग पुन: पुन: । वेपथुश्चापि हृदये आराद्दास्यन्ति विप्रियम् ॥ ११ ॥
ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਖੱਬਾ ਪਾਸਾ—ਰਾਨਾਂ, ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਅੱਖਾਂ—ਵਾਰ ਵਾਰ ਫੜਕਦਾ ਹੈ। ਡਰ ਨਾਲ ਦਿਲ ਵੀ ਧੜਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਅਪ੍ਰਿਆ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।
Verse 12
शिवैषोद्यन्तमादित्यमभिरौत्यनलानना । मामङ्ग सारमेयोऽयमभिरेभत्यभीरुवत् ॥ १२ ॥
ਹੇ ਭੀਮ! ਵੇਖ, ਇਹ ਮਾਦਾ ਗਿੱਦੜੀ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਰੋ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਉਗਲਦੀ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਇਹ ਕੁੱਤਾ ਵੀ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਭੌਂਕ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Verse 13
शस्ता: कुर्वन्ति मां सव्यं दक्षिणं पशवोऽपरे । वाहांश्च पुरुषव्याघ्र लक्षये रुदतो मम ॥ १३ ॥
ਹੇ ਭੀਮਸੇਨ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਬੱਬਰ! ਹੁਣ ਗਾਂ ਵਰਗੇ ਸ਼ੁਭ ਪਸ਼ੂ ਮੇਰੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਲੰਘ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਗਧਿਆਂ ਵਰਗੇ ਨੀਚ ਪਸ਼ੂ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਮੇਰੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਘੋੜੇ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰੋਂਦੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ।
Verse 14
मृत्युदूत: कपोतोऽयमुलूक: कम्पयन् मन: । प्रत्युलूकश्च कुह्वानैर्विश्वं वै शून्यमिच्छत: ॥ १४ ॥
ਵੇਖੋ, ਇਹ ਕਬੂਤਰ ਮਾਨੋ ਮੌਤ ਦਾ ਦੂਤ ਹੈ। ਉੱਲੂਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਖਾਂ ਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਉੱਲੂਆਂ ਦੀਆਂ ਕੂਕਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਮਨ ਕੰਬਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸੁੰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਣ।
Verse 15
धूम्रा दिश: परिधय: कम्पते भू: सहाद्रिभि: । निर्घातश्च महांस्तात साकं च स्तनयित्नुभि: ॥ १५ ॥
ਵੇਖੋ, ਧੂੰਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਘੇਰੇ ਵਾਂਗ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਘੇਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਹਾੜਾਂ ਸਮੇਤ ਧਰਤੀ ਕੰਬ ਰਹੀ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਗੜਗੜਾਹਟ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਵੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
Verse 16
वायुर्वाति खरस्पर्शो रजसा विसृजंस्तम: । असृग् वर्षन्ति जलदा बीभत्समिव सर्वत: ॥ १६ ॥
ਕਠੋਰ ਛੋਹ ਵਾਲੀ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਵੱਗ ਰਹੀ ਹੈ; ਧੂੜ ਉਡਾ ਕੇ ਹਨੇਰਾ ਫੈਲਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਬੱਦਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਜਿਵੇਂ ਲਹੂ-ਵਰਖਾ ਵਰਗੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਆਫ਼ਤਾਂ ਵਰ੍ਹਾ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 17
सूर्यं हतप्रभं पश्य ग्रहमर्दं मिथो दिवि । ससङ्कुलैर्भूतगणैर्ज्वलिते इव रोदसी ॥ १७ ॥
ਵੇਖੋ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਮੰਦ ਪੈ ਗਈ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿ-ਤਾਰੇ ਜਿਵੇਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਘਬਰਾਏ ਜੀਵ ਜਿਵੇਂ ਸੜਦੇ ਹੋਏ ਰੋ ਰਹੇ ਹੋਣ; ਦੋਵੇਂ ਲੋਕ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।
Verse 18
नद्यो नदाश्च क्षुभिता: सरांसि च मनांसि च । न ज्वलत्यग्निराज्येन कालोऽयं किं विधास्यति ॥ १८ ॥
ਨਦੀਆਂ, ਉਪਨਦੀਆਂ, ਤਲਾਬ ਅਤੇ ਮਨ—ਸਭ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹਨ। ਘੀ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਬਲਦੀ। ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਅਸਾਧਾਰਣ ਸਮਾਂ ਹੈ? ਹੁਣ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ?
Verse 19
न पिबन्ति स्तनं वत्सा न दुह्यन्ति च मातर: । रुदन्त्यश्रुमुखा गावो न हृष्यन्त्यृषभा व्रजे ॥ १९ ॥
ਵੱਛੇ ਥਣ ਨਹੀਂ ਚੁੱਸਦੇ, ਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ। ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਲੈ ਕੇ ਗਾਂਵਾਂ ਰੋਂਦੀਆਂ ਖੜੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਸਾਂਡ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ।
Verse 20
दैवतानि रुदन्तीव स्विद्यन्ति ह्युच्चलन्ति च । इमे जनपदा ग्रामा: पुरोद्यानाकराश्रमा: । भ्रष्टश्रियो निरानन्दा: किमघं दर्शयन्ति न: ॥ २० ॥
ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਜਿਵੇਂ ਰੋ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਪਸੀਨਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਚਲੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਹਿਲ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਸ਼ਹਿਰ-ਪਿੰਡ, ਬਾਗ਼, ਖਾਣਾਂ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਸਭ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਵੰਝੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਕਿਹੜੀ ਆਫ਼ਤ ਸਾਨੂੰ ਦਿਖਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ?
Verse 21
मन्य एतैर्महोत्पातैर्नूनं भगवत: पदै: । अनन्यपुरुषश्रीभिर्हीना भूर्हतसौभगा ॥ २१ ॥
ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਵੱਡੇ ਉਪਦ੍ਰਵ ਜਗਤ ਦੀ ਮਹਾਨ ਭਾਗਾਂਹੀਣਤਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਪਦਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਧੰਨ ਸੀ; ਹੁਣ ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ।
Verse 22
इति चिन्तयतस्तस्य दृष्टारिष्टेन चेतसा । राज्ञ: प्रत्यागमद् ब्रह्मन् यदुपुर्या: कपिध्वज: ॥ २२ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੇਖ ਕੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਯਦੁਪੁਰੀ (ਦੁਆਰਕਾ) ਤੋਂ ਕਪਿਧਵਜ ਅਰਜੁਨ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ।
Verse 23
तं पादयोर्निपतितमयथापूर्वमातुरम् । अधोवदनमब्बिन्दून् सृजन्तं नयनाब्जयो: ॥ २३ ॥
ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਐਸੀ ਉਦਾਸੀ ਵੇਖੀ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਥੱਲੇ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਮਲ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂ ਵਹਿ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 24
विलोक्योद्विग्नहृदयो विच्छायमनुजं नृप: । पृच्छति स्म सुहृन्मध्ये संस्मरन्नारदेरितम् ॥ २४ ॥
ਦਿਲ ਦੀ ਘਬਰਾਹਟ ਨਾਲ ਫਿੱਕੇ ਪਏ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਮਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 25
युधिष्ठिर उवाच कच्चिदानर्तपुर्यां न: स्वजना: सुखमासते । मधुभोजदशार्हार्हसात्वतान्धकवृष्णय: ॥ २५ ॥
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭਰਾ, ਕੀ ਆਨਰਤਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ—ਮਧੁ, ਭੋਜ, ਦਸ਼ਾਰ੍ਹ, ਆਰ੍ਹ, ਸਾਤਵਤ, ਅੰਧਕ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ (ਯਾਦਵ)—ਸਭ ਸੁਖ ਨਾਲ ਹਨ?
Verse 26
शूरो मातामह: कच्चित्स्वस्त्यास्ते वाथ मारिष: । मातुल: सानुज: कच्चित्कुशल्यानकदुन्दुभि: ॥ २६ ॥
ਪਿਆਰੇ, ਕੀ ਸਾਡੇ ਪੂਜਣਯ ਨਾਨਾ ਸ਼ੂਰਸੇਨ ਖੈਰਿਯਤ ਨਾਲ ਹਨ? ਅਤੇ ਕੀ ਮਾਮਾ ਵਸੁਦੇਵ (ਆਨਕਦੁੰਦੁਭੀ) ਤੇ ਉਸਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸਭ ਚੰਗੇ ਹਨ?
Verse 27
सप्त स्वसारस्तत्पत्न्यो मातुलान्य: सहात्मजा: । आसते सस्नुषा: क्षेमं देवकीप्रमुखा: स्वयम् ॥ २७ ॥
ਦੇਵਕੀ ਆਦਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਪਤਨੀਆਂ—ਜੋ ਸਭ ਭੈਣਾਂ ਹਨ—ਕੀ ਉਹ ਆਪ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਨੂੰਹਾਂ ਸਭ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਹਨ?
Verse 28
कच्चिद्राजाहुको जीवत्यसत्पुत्रोऽस्य चानुज: । हृदीक: ससुतोऽक्रूरो जयन्तगदसारणा: ॥ २८ ॥ आसते कुशलं कच्चिद्ये च शत्रुजिदादय: । कच्चिदास्ते सुखं रामो भगवान् सात्वतां प्रभु: ॥ २९ ॥
ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦੁਸ਼ਟ ਕੰਸ ਸੀ, ਉਹ ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅਨੁਜ ਕੀ ਅਜੇ ਜੀਵਿਤ ਹਨ? ਹ੍ਰਦੀਕ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ, ਅਕ੍ਰੂਰ, ਜਯੰਤ, ਗਦ, ਸਾਰਣ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਜਿਤ ਆਦਿ ਸਭ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਹਨ? ਅਤੇ ਸਾਤਵਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਭਗਵਾਨ ਬਲਰਾਮ (ਰਾਮ) ਸੁਖੀ ਹਨ ਨਾ?
Verse 29
कच्चिद्राजाहुको जीवत्यसत्पुत्रोऽस्य चानुज: । हृदीक: ससुतोऽक्रूरो जयन्तगदसारणा: ॥ २८ ॥ आसते कुशलं कच्चिद्ये च शत्रुजिदादय: । कच्चिदास्ते सुखं रामो भगवान् सात्वतां प्रभु: ॥ २९ ॥
ਜਿਸ ਦਾ ਦੁਸ਼ਟ ਪੁੱਤਰ ਕੰਸ ਸੀ, ਉਹ ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅਨੁਜ ਕੀ ਅਜੇ ਜੀਵਿਤ ਹਨ? ਹ੍ਰਦੀਕ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਕੀ ਸੁਖੀ ਹਨ? ਅਕ੍ਰੂਰ, ਜਯੰਤ, ਗਦ, ਸਾਰਣ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਜਿਤ ਆਦਿ ਸਭ ਕੁਸ਼ਲ ਹਨ? ਸਾਤਵਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਤੇ ਭਗਤ-ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਕਿਵੇਂ ਹਨ—ਕੀ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਹਨ?
Verse 30
प्रद्युम्न: सर्ववृष्णीनां सुखमास्ते महारथ: । गम्भीररयोऽनिरुद्धो वर्धते भगवानुत ॥ ३० ॥
ਸਾਰੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਦੇ ਮਹਾਰਥੀ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਜੀ ਕੀ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਹਨ? ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਵੇਗ ਵਾਲੇ, ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਅਨਿਰੁੱਧ ਜੀ ਕੀ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ?
Verse 31
सुषेणश्चारुदेष्णश्च साम्बो जाम्बवतीसुत: । अन्ये च कार्ष्णिप्रवरा: सपुत्रा ऋषभादय: ॥ ३१ ॥
ਸੁਸ਼ੇਣ, ਚਾਰੁਦੇਸ਼ਣ, ਜਾਮ੍ਬਵਤੀ-ਪੁੱਤਰ ਸਾਂਬ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਭ ਆਦਿ—ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਹੋਰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁੱਤਰ—ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਕੀ ਸਭ ਕੁਸ਼ਲ ਹਨ?
Verse 32
तथैवानुचरा: शौरे: श्रुतदेवोद्धवादय: । सुनन्दनन्दशीर्षण्या ये चान्ये सात्वतर्षभा: ॥ ३२ ॥ अपि स्वस्त्यासते सर्वे रामकृष्णभुजाश्रया: । अपि स्मरन्ति कुशलमस्माकं बद्धसौहृदा: ॥ ३३ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੌਰੀ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਦੇ ਅਨੁਚਰ—ਸ਼੍ਰੁਤਦੇਵ, ਉੱਧਵ ਆਦਿ—ਅਤੇ ਨੰਦ, ਸੁਨੰਦ ਤੇ ਹੋਰ ਮੁਕਤ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਅਗਵਾਨ ਸਾਤਵਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜੋ ਰਾਮ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਭੁਜਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ—ਕੀ ਉਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਖ-ਖੈਰ ਨਾਲ ਹਨ? ਅਤੇ ਜੋ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਸਦੀਵੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਹਨ, ਕੀ ਉਹ ਸਾਡੀ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ੀ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ?
Verse 33
तथैवानुचरा: शौरे: श्रुतदेवोद्धवादय: । सुनन्दनन्दशीर्षण्या ये चान्ये सात्वतर्षभा: ॥ ३२ ॥ अपि स्वस्त्यासते सर्वे रामकृष्णभुजाश्रया: । अपि स्मरन्ति कुशलमस्माकं बद्धसौहृदा: ॥ ३३ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੌਰੀ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਦੇ ਅਨੁਚਰ—ਸ਼੍ਰੁਤਦੇਵ, ਉੱਧਵ ਆਦਿ—ਅਤੇ ਨੰਦ, ਸੁਨੰਦ ਤੇ ਹੋਰ ਮੁਕਤ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਅਗਵਾਨ ਸਾਤਵਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜੋ ਰਾਮ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਭੁਜਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ—ਕੀ ਉਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਖ-ਖੈਰ ਨਾਲ ਹਨ? ਅਤੇ ਜੋ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਸਦੀਵੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਹਨ, ਕੀ ਉਹ ਸਾਡੀ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ੀ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ?
Verse 34
भगवानपि गोविन्दो ब्रह्मण्यो भक्तवत्सल: । कच्चित्पुरे सुधर्मायां सुखमास्ते सुहृद्वृत: ॥ ३४ ॥
ਕੀ ਗੋਵਿੰਦ ਭਗਵਾਨ—ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਭਕਤਵਤਸਲ—ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਪੁਰੀ ਦੀ ਸੁਧਰਮਾ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ?
Verse 35
मङ्गलाय च लोकानां क्षेमाय च भवाय च । आस्ते यदुकुलाम्भोधावाद्योऽनन्तसख: पुमान् ॥ ३५ ॥ यद्बाहुदण्डगुप्तायां स्वपुर्यां यदवोऽर्चिता: । क्रीडन्ति परमानन्दं महापौरुषिका इव ॥ ३६ ॥
ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੰਗਲ, ਖੇਮ ਅਤੇ ਉੱਨਤੀ ਲਈ ਆਦਿ ਪੁਰਖ, ਅਨੰਤ ਦੇ ਸਖਾ (ਬਲਰਾਮ ਸਮੇਤ) ਭਗਵਾਨ ਯਦੁਕੁਲ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 36
मङ्गलाय च लोकानां क्षेमाय च भवाय च । आस्ते यदुकुलाम्भोधावाद्योऽनन्तसख: पुमान् ॥ ३५ ॥ यद्बाहुदण्डगुप्तायां स्वपुर्यां यदवोऽर्चिता: । क्रीडन्ति परमानन्दं महापौरुषिका इव ॥ ३६ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਦੰਡ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਆਪਣੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਯਾਦਵ, ਜਿਵੇਂ ਵੈਕੁੰਠ ਦੇ ਵਾਸੀ, ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 37
यत्पादशुश्रूषणमुख्यकर्मणा सत्यादयो द्व्यष्टसहस्रयोषित: । निर्जित्य सङ्ख्ये त्रिदशांस्तदाशिषो हरन्ति वज्रायुधवल्लभोचिता: ॥ ३७ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ—ਜੋ ਸਭ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਹੈ—ਦੁਆਰਾ ਸਤ੍ਯਭਾਮਾ ਆਦਿ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਰਾਣੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜਿਤਵਾਇਆ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਇੰਦਰ-ਪਤਨੀਯਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਭੋਗਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 38
यद्बाहुदण्डाभ्युदयानुजीविनो यदुप्रवीरा ह्यकुतोभया मुहु: । अधिक्रमन्त्यङ्घ्रिभिराहृतां बलात् सभां सुधर्मां सुरसत्तमोचिताम् ॥ ३८ ॥
ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ’ਤੇ ਜੀਊਂਦੇ ਯਦੂ-ਵੀਰ ਹਰ ਵੇਲੇ ਨਿਡਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਹੋਣ ਬਾਵਜੂਦ ਬਲ ਨਾਲ ਲਿਆਈ ਸੁਧਰਮਾ ਸਭਾ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 39
कच्चित्तेऽनामयं तात भ्रष्टतेजा विभासि मे । अलब्धमानोऽवज्ञात: किं वा तात चिरोषित: ॥ ३९ ॥
ਵੀਰ ਅਰਜੁਨ, ਕੀ ਤੇਰੀ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਠੀਕ ਹੈ? ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਤੇਜਹੀਨ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈਂ। ਕੀ ਦਵਾਰਕਾ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਤੇਰਾ ਅਪਮਾਨ ਜਾਂ ਅਣਦੇਖੀ ਕੀਤੀ?
Verse 40
कच्चिन्नाभिहतोऽभावै: शब्दादिभिरमङ्गलै: । न दत्तमुक्तमर्थिभ्य आशया यत्प्रतिश्रुतम् ॥ ४० ॥
ਕੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਅਮੰਗਲ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਦੁਖਾਇਆ ਜਾਂ ਧਮਕਾਇਆ? ਕੀ ਤੂੰ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦਾਨ ਨਾ ਦੇ ਸਕਿਆ, ਜਾਂ ਆਸ ਦਿਵਾ ਕੇ ਕੀਤਾ ਵਾਅਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ?
Verse 41
कच्चित्त्वं ब्राह्मणं बालं गां वृद्धं रोगिणं स्त्रियम् । शरणोपसृतं सत्त्वं नात्याक्षी: शरणप्रद: ॥ ४१ ॥
ਤੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਬੱਚੇ, ਗਾਂ, ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਰੋਗੀ ਤੇ ਇਸਤਰੀ ਵਰਗੇ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰੱਖਿਆਕ ਹੈਂ। ਕੀ ਸ਼ਰਨ ਮੰਗਣ ਤੇ ਵੀ ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਨਾ ਦੇ ਸਕਿਆ?
Verse 42
कच्चित्त्वं नागमोऽगम्यां गम्यां वासत्कृतां स्त्रियम् । पराजितो वाथ भवान्नोत्तमैर्नासमै: पथि ॥ ४२ ॥
ਕੀ ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਬਦਚਲਣ ਔਰਤ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਯੋਗ ਔਰਤ ਦਾ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ? ਜਾਂ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਬਰਾਬਰ ਜਾਂ ਘੱਟ ਦਰਜੇ ਵਾਲਾ ਹਰਾ ਗਿਆ?
Verse 43
अपि स्वित्पर्यभुङ्क्थास्त्वं सम्भोज्यान् वृद्धबालकान् । जुगुप्सितं कर्म किञ्चित्कृतवान्न यदक्षमम् ॥ ४३ ॥
ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨਾ ਕੀਤੀ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਕੱਲਾ ਖਾਣਾ ਖਾ ਲਿਆ? ਜਾਂ ਕੋਈ ਅਣਮਾਫ਼ੀਯੋਗ, ਘਿਨੌਣਾ ਕੰਮ ਕਰ ਬੈਠਿਆ?
Verse 44
कच्चित् प्रेष्ठतमेनाथ हृदयेनात्मबन्धुना । शून्योऽस्मि रहितो नित्यं मन्यसे तेऽन्यथा न रुक् ॥ ४४ ॥
ਹੇ ਨਾਥ! ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਿਯ ਹਿਰਦੇ-ਮਿੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਕਰਕੇ ਸਦਾ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਹੇ ਭਰਾ ਅਰਜੁਨ, ਤੇਰੇ ਇਸ ਵਿਸਾਦ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।
Frequently Asked Questions
In the Bhāgavata worldview, kāla operates under the Lord, and the Lord’s manifest presence stabilizes dharma and prosperity. Yudhiṣṭhira’s omens span nature (seasons, rivers, celestial disorder), society (greed, deceit, family quarrel), and worship (Deities ‘weeping’), indicating a comprehensive withdrawal of auspiciousness (śrī). Because Nārada had already hinted at the Lord concluding His earthly līlā, Yudhiṣṭhira reads the converging signs as the world reacting to that impending separation.
Traditional reading allows both. Literally, they function as narrative indicators of a cosmic transition into Kali-yuga, where order (ṛta) becomes disrupted. Symbolically, they externalize the inner truth that without the Lord’s manifest līlā, human conduct decays and even sacred spaces feel bereft. The Bhāgavata uses omens to show that dharma is not merely social policy but a resonance with divine presence.
The Yadus are Kṛṣṇa’s dynastic community in Dvārakā, including clans and allies (Madhu, Bhoja, Daśārha, Sātvata, Andhaka, etc.). Yudhiṣṭhira’s catalog underscores Dvārakā as the Lord’s protective ‘ocean’ for His devotees and highlights the relational theology of the Bhāgavata: Kṛṣṇa’s presence is known through His devotees, family, and associates, not only through abstract divinity.
A dhārmic king diagnoses suffering by first examining possible breaches of duty (dharma): failure in charity, truthfulness, protection of the vulnerable, or moral conduct. Yet the questioning is also rhetorical and compassionate—Yudhiṣṭhira cannot find any plausible mundane cause sufficient to explain Arjuna’s collapse, directing the reader to the real cause: separation from Kṛṣṇa and the end of His manifest pastimes.