Adhyaya 13
Vidura’s Return; Dhṛtarāṣṭra’s Departure; Nārada’s Instruction on Kāla and Detachment
ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਵਿਦੁਰ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਸਮੇਤ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਪਾਂਡਵ ਅਤੇ ਮਹਲ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਉਸ ਦਾ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਵਿਦੁਰ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਯਦੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਆਸੰਨ ਵਿਨਾਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਵਿਦੁਰ ਕਰੁਣਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਗੱਲ ਲੁਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਅਕਾਲ ਦੁੱਖ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਕਾਲ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਅਤੇ ਆਸਕਤੀ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਦੁਰ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਦੇਹ-ਖ਼ਸਾਰਾ, ਪਰਾਧੀਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਾਏ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਚਿਮੜੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਲਾਜ਼ ਕਠੋਰ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਜਾ ਕੇ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਗਾਂਧਾਰੀ ਸਮੇਤ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸਪਤਸ੍ਰੋਤ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਾਂਗ-ਯੋਗ ਅਰੰਭ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਚਿੰਤਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਆ ਕੇ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜਾ ਵੀ ਮਾਇਆ-ਮਾਤ੍ਰ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਯੋਗ-ਮ੍ਰਿਤਿਊ ਅਤੇ ਗਾਂਧਾਰੀ ਦੇ ਆਤਮਦਾਹ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰ ਕੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦਾ ਸ਼ੋਕ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਆਸੰਨ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਤੇ ਯੁਗ-ਪਰਿਵਰਤਨ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच विदुरस्तीर्थयात्रायां मैत्रेयादात्मनो गतिम् । ज्ञात्वागाद्धास्तिनपुरं तयावाप्तविवित्सित: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸੂਤ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਤੋਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਜਿੰਨਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹਿਆ ਉਤਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ।
Verse 2
यावत: कृतवान् प्रश्नान् क्षत्ता कौषारवाग्रत: । जातैकभक्तिर्गोविन्दे तेभ्यश्चोपरराम ह ॥ २ ॥
ਖੱਤਾ ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਕੌਸ਼ਾਰਵ (ਮੈਤ੍ਰੇਯ) ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਿੰਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਗੋਵਿੰਦ ਵਿੱਚ ਏਕਨਿਸ਼ਠ ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣ ਤੋਂ ਵਿਰਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 3
तं बन्धुमागतं दृष्ट्वा धर्मपुत्र: सहानुज: । धृतराष्ट्रो युयुत्सुश्च सूत: शारद्वत: पृथा ॥ ३ ॥ गान्धारी द्रौपदी ब्रह्मन् सुभद्रा चोत्तरा कृपी । अन्याश्च जामय: पाण्डोर्ज्ञातय: ससुता: स्त्रिय: ॥ ४ ॥
ਉਸ ਬੰਧੂ ਵਿਦੁਰ ਨੂੰ ਆਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਆਪਣੇ ਅਨੁਜਾਂ ਸਮੇਤ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਯੁਯੁਤਸੁ, ਸੰਜਯ, ਕ੍ਰਿਪਾਚਾਰਯ, ਕੁੰਤੀ, ਗਾਂਧਾਰੀ, ਦ੍ਰੌਪਦੀ, ਸੁਭਦਰਾ, ਉੱਤਰਾ, ਕ੍ਰਿਪੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਔਰਤਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ—ਸਾਰੇ ਹੀ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ; ਜਿਵੇਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਸ਼ਿਆਰੀ ਮੁੜ ਆ ਗਈ ਹੋਵੇ।
Verse 4
तं बन्धुमागतं दृष्ट्वा धर्मपुत्र: सहानुज: । धृतराष्ट्रो युयुत्सुश्च सूत: शारद्वत: पृथा ॥ ३ ॥ गान्धारी द्रौपदी ब्रह्मन् सुभद्रा चोत्तरा कृपी । अन्याश्च जामय: पाण्डोर्ज्ञातय: ससुता: स्त्रिय: ॥ ४ ॥
ਵਿਦੁਰ ਬੰਧੂ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਆਉਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਯੁਯੁਤਸੁ, ਸੰਜੈ, ਕ੍ਰਿਪਾਚਾਰਯ, ਕੁੰਤੀ, ਗਾਂਧਾਰੀ, ਦ੍ਰੌਪਦੀ, ਸੁਭਦਰਾ, ਉੱਤਰਾ, ਕ੍ਰਿਪੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਤਨੀਆਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ—ਸਭ ਮਹਾਨ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ; ਜਿਵੇਂ ਲੰਮੇ ਵਿਛੋੜੇ ਮਗਰੋਂ ਹੋਸ਼ ਮੁੜ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 5
प्रत्युज्जग्मु: प्रहर्षेण प्राणं तन्व इवागतम् । अभिसङ्गम्य विधिवत् परिष्वङ्गाभिवादनै: ॥ ५ ॥
ਉਹ ਸਭ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਮੁੜ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਗਲੇ ਮਿਲ ਕੇ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ।
Verse 6
मुमुचु: प्रेमबाष्पौघं विरहौत्कण्ठ्यकातरा: । राजा तमर्हयाञ्चक्रे कृतासनपरिग्रहम् ॥ ६ ॥
ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਤੜਪ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਹੰਝੂ ਵਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਸਨ ਆਦਿ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਕੇ ਯੋਗ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ।
Verse 7
तं भुक्तवन्तं विश्रान्तमासीनं सुखमासने । प्रश्रयावनतो राजा प्राह तेषां च शृण्वताम् ॥ ७ ॥
ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਤਦ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਰਾਜਾ—ਜਦੋਂ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਭ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ—ਉਸ ਨਾਲ ਬੋਲਣ ਲੱਗਾ।
Verse 8
युधिष्ठिर उवाच अपि स्मरथ नो युष्मत्पक्षच्छायासमेधितान् । विपद्गणाद्विषाग्न्यादेर्मोचिता यत्समातृका: ॥ ८ ॥
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਚਾਚਾ! ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਪੰਛੀ ਦੇ ਪਰਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਵਾਂਗ ਤੁਹਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਅਸੀਂ—ਮਾਤਾ ਸਮੇਤ—ਕਿੰਨੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਤੋਂ ਬਚੇ ਸੀ? ਵਿਸ਼ ਪਿਲਾਉਣ ਅਤੇ ਲਾਖ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਅੱਗ ਵਰਗੀਆਂ ਆਫ਼ਤਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਛੁਡਾਇਆ।
Verse 9
कया वृत्त्या वर्तितं वश्चरद्भि: क्षितिमण्डलम् । तीर्थानि क्षेत्रमुख्यानि सेवितानीह भूतले ॥ ९ ॥
ਧਰਤੀ ਮੰਡਲ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਕੀਤਾ? ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਮੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਤੁਸੀਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ?
Verse 10
भवद्विधा भागवतास्तीर्थभूता: स्वयं विभो । तीर्थीकुर्वन्ति तीर्थानि स्वान्त:स्थेन गदाभृता ॥ १० ॥
ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਭਾਗਵਤ ਭਕਤ ਆਪ ਹੀ ਤੀਰਥ-ਸਰੂਪ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਗਦਾਧਰ ਭਗਵਾਨ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੁਸੀਂ ਹਰ ਥਾਂ ਨੂੰ ਤੀਰਥ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋ।
Verse 11
अपि न: सुहृदस्तात बान्धवा: कृष्णदेवता: । दृष्टा: श्रुता वा यदव: स्वपुर्यां सुखमासते ॥ ११ ॥
ਤਾਤ, ਸਾਡੇ ਸੁਹਿਰਦ ਤੇ ਬੰਧੂ—ਜੋ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਉਹ ਯਾਦਵ—ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨਗਰੀ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ? ਕੀ ਉਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਖੀ ਹਨ?
Verse 12
इत्युक्तो धर्मराजेन सर्वं तत् समवर्णयत् । यथानुभूतं क्रमशो विना यदुकुलक्षयम् ॥ १२ ॥
ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ; ਪਰ ਯਦੁ ਕੁਲ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ।
Verse 13
नन्वप्रियं दुर्विषहं नृणां स्वयमुपस्थितम् । नावेदयत् सकरुणो दु:खितान् द्रष्टुमक्षम: ॥ १३ ॥
ਉਹ ਘਟਨਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਅਪ੍ਰਿਯ ਤੇ ਅਸਹਿਣਯ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਆ ਪਹੁੰਚੀ ਸੀ। ਕਰੁਣਾਮਈ ਵਿਦੁਰ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਦੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਦੱਸੀ।
Verse 14
कञ्चित्कालमथावात्सीत्सत्कृतो देववत्सुखम् । भ्रातुर्ज्येष्ठस्य श्रेयस्कृत्सर्वेषां सुखमावहन् ॥ १४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਤਮਾ ਵਿਦੁਰ ਆਪਣੇ ਸੱਜਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੇਵਤੁਲ੍ਯ ਸਤਿਕਾਰ ਪਾ ਕੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਰਹੇ, ਜੇਠੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮਨੋਵ੍ਰਿੱਤੀ ਸੁਧਾਰ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਲਈ।
Verse 15
अबिभ्रदर्यमा दण्डं यथावदघकारिषु । यावद्दधार शूद्रत्वं शापाद्वर्षशतं यम: ॥ १५ ॥
ਮੰਡੂਕ ਮੁਨੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਜਦ ਤੱਕ ਯਮ ਨੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਸ਼ੂਦਰਤਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ, ਤਦ ਤੱਕ ਪਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਦੰਡ ਦੇਣ ਲਈ ਆਰਯਮਾ ਯਮਰਾਜ ਦੇ ਪਦ ਤੇ ਰਿਹਾ।
Verse 16
युधिष्ठिरो लब्धराज्यो दृष्ट्वा पौत्रं कुलन्धरम् । भ्रातृभिर्लोकपालाभैर्मुमुदे परया श्रिया ॥ १६ ॥
ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਕੁਲ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਚਲਾਉਣ ਯੋਗ ਇੱਕ ਪੌਤਰੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਵਰਗੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਸਾਧਾਰਣ ਐਸ਼ਵਰਯ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ।
Verse 17
एवं गृहेषु सक्तानां प्रमत्तानां तदीहया । अत्यक्रामदविज्ञात: काल: परमदुस्तर: ॥ १७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਲੋਕ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਉਸੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਤੌਰ ਤੇ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਤਰ ਪਰਮ ਕਾਲ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 18
विदुरस्तदभिप्रेत्य धृतराष्ट्रमभाषत । राजन्निर्गम्यतां शीघ्रं पश्येदं भयमागतम् ॥ १८ ॥
ਇਹ ਸਭ ਜਾਣ ਕੇ ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਰਾਜਨ, ਤੁਰੰਤ ਇੱਥੋਂ ਨਿਕਲੋ; ਦੇਰ ਨਾ ਕਰੋ। ਵੇਖੋ, ਡਰ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ।”
Verse 19
प्रतिक्रिया न यस्येह कुतश्चित्कर्हिचित्प्रभो । स एष भगवान् काल: सर्वेषां न: समागत: ॥ १९ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਡਰਾਉਣੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਭਗਵਾਨ ਆਪ ਕਾਲ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਸਭ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ।
Verse 20
येन चैवाभिपन्नोऽयं प्राणै: प्रियतमैरपि । जन: सद्यो वियुज्येत किमुतान्यैर्धनादिभि: ॥ २० ॥
ਜੋ ਪਰਮ ਕਾਲ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਧਨ, ਮਾਣ, ਬੱਚੇ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਘਰ ਆਦਿ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ।
Verse 21
पितृभ्रातृसुहृत्पुत्रा हतास्ते विगतं वयम् । आत्मा च जरया ग्रस्त: परगेहमुपाससे ॥ २१ ॥
ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ, ਭਰਾ, ਸੁਹਿਰਦ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ—ਸਭ ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਬਿਤਾ ਲਿਆ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਪਰਾਏ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ।
Verse 22
अन्ध: पुरैव वधिरो मन्दप्रज्ञाश्च साम्प्रतम् । विशीर्णदन्तो मन्दाग्नि: सराग: कफमुद्वहन् ॥ २२ ॥
ਤੁਸੀਂ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋ ਅਤੇ ਹੁਣ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਬਹਿਰੇ ਵੀ ਹੋ ਗਏ ਹੋ। ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਘੱਟ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਬੁੱਧੀ ਵਿਗੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਦੰਦ ਢਿੱਲੇ ਹਨ, ਪਚਨ-ਅੱਗ ਮੰਦ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਕਫ਼ ਖੰਘਦੇ ਹੋ।
Verse 23
अहो महीयसी जन्तोर्जीविताशा यथा भवान् । भीमापवर्जितं पिण्डमादत्ते गृहपालवत् ॥ २३ ॥
ਹਾਏ, ਜੀਵ ਦੀ ਜੀਉਣ ਦੀ ਆਸ ਕਿੰਨੀ ਬਲਵਾਨ ਹੈ! ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਘਰੇਲੂ ਕੁੱਤੇ ਵਾਂਗ ਭੀਮ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਜੂਠਾ ਅੰਨ ਖਾ ਕੇ ਜੀ ਰਹੇ ਹੋ।
Verse 24
अग्निर्निसृष्टो दत्तश्च गरो दाराश्च दूषिता: । हृतं क्षेत्रं धनं येषां तद्दत्तैरसुभि: कियत् ॥ २४ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦਇਆ 'ਤੇ ਜੀਣ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਅੱਗ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਅਤੇ ਦੌਲਤ ਖੋਹ ਲਈ।
Verse 25
तस्यापि तव देहोऽयं कृपणस्य जिजीविषो: । परैत्यनिच्छतो जीर्णो जरया वाससी इव ॥ २५ ॥
ਭਾਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਮਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਦੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਵੀ ਜੀਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਕੰਜੂਸ ਸਰੀਰ ਪੁਰਾਣੇ ਕੱਪੜੇ ਵਾਂਗ ਜ਼ਰੂਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 26
गतस्वार्थमिमं देहं विरक्तो मुक्तबन्धन: । अविज्ञातगतिर्जह्यात् स वै धीर उदाहृत: ॥ २६ ॥
ਉਸਨੂੰ 'ਧੀਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣ, ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਥਾਂ 'ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਬੇਕਾਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 27
य: स्वकात्परतो वेह जातनिर्वेद आत्मवान् । हृदि कृत्वा हरिं गेहात्प्रव्रजेत्स नरोत्तम: ॥ २७ ॥
ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ ਹੈ ਜੋ ਖੁਦ ਜਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਇਸ ਭੌਤਿਕ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਝੂਠ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ 'ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 28
अथोदीचीं दिशं यातु स्वैरज्ञातगतिर्भवान् । इतोऽर्वाक्प्रायश: काल: पुंसां गुणविकर्षण: ॥ २८ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸੇ ਬਿਨਾਂ ਤੁਰੰਤ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਚੰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦੇਵੇਗਾ।
Verse 29
एवं राजा विदुरेणानुजेन प्रज्ञाचक्षुर्बोधित आजमीढ: । छित्त्वा स्वेषु स्नेहपाशान्द्रढिम्नो निश्चक्राम भ्रातृसन्दर्शिताध्वा ॥ २९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਦੁਰ ਨਾਮਕ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੇ ਪ੍ਰਜ್ಞਾ-ਚੱਖੂ ਨਾਲ ਜਗਾਇਆ ਤਾਂ ਅਜਮੀਢ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੋਹ ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬੰਧਨ ਕੱਟ ਕੇ, ਭਰਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿਖਾਏ ਮੁਕਤੀ-ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਤੁਰੰਤ ਘਰ ਛੱਡ ਗਿਆ।
Verse 30
पतिं प्रयान्तं सुबलस्य पुत्री पतिव्रता चानुजगाम साध्वी । हिमालयं न्यस्तदण्डप्रहर्षं मनस्विनामिव सत्सम्प्रहार: ॥ ३० ॥
ਪਤੀ ਨੂੰ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਸੁਬਲ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ, ਸਾਧਵੀ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਗਾਂਧਾਰੀ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰ ਪਈ। ਉਹ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੰਡ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਆਨੰਦਦਾਇਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਨਸਵੀ ਯੋਧਿਆਂ ਲਈ ਵੈਰੀ ਦਾ ਸੱਚਾ ਪ੍ਰਹਾਰ।
Verse 31
अजातशत्रु: कृतमैत्रो हुताग्नि- र्विप्रान्नत्वा तिलगोभूमिरुक्मै: । गृहं प्रविष्टो गुरुवन्दनाय न चापश्यत्पितरौ सौबलीं च ॥ ३१ ॥
ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਮਹਾਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਸਵੇਰ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਕਰਕੇ ਅਗਨਿਹੋਤਰ ਕੀਤਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਤਿਲ, ਅੰਨ, ਗਾਂ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸੋਨਾ ਦੇ ਕੇ ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਵੱਡਿਆਂ ਦੇ ਵੰਦਨ ਲਈ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਪਰ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਸੌਬਲੀ ਗਾਂਧਾਰੀ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਿਆ।
Verse 32
तत्र सञ्जयमासीनं पप्रच्छोद्विग्नमानस: । गावल्गणे क्व नस्तातो वृद्धो हीनश्च नेत्रयो: ॥ ३२ ॥
ਉੱਥੇ ਬੈਠੇ ਸੰਜਯ ਨੂੰ ਘਬਰਾਏ ਮਨ ਨਾਲ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—“ਹੇ ਗਾਵਲਗਣੀ ਸੰਜਯ! ਸਾਡਾ ਚਾਚਾ, ਜੋ ਬੁੱਢਾ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੈ, ਕਿੱਥੇ ਹੈ?”
Verse 33
अम्बा च हतपुत्रार्ता पितृव्य: क्व गत: सुहृत् । अपि मय्यकृतप्रज्ञे हतबन्धु: स भार्यया । आशंसमान: शमलं गङ्गायां दु:खितोऽपतत् ॥ ३३ ॥
ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਮਾਤਾ ਗਾਂਧਾਰੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਸਾਡਾ ਸੁਹਿਰਦ ਚਾਚਾ ਵਿਦੁਰ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ? ਕੀ ਮੈਂ ਅਕ੍ਰਿਤਘਨ ਤੇ ਅਵਿਵੇਕੀ ਹਾਂ? ਬੰਧੂ-ਹਾਰਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਮੇਰੇ ਅਪਰਾਧ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਮੰਨ ਕੇ, ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ?
Verse 34
पितर्युपरते पाण्डौ सर्वान्न: सुहृद: शिशून् । अरक्षतां व्यसनत: पितृव्यौ क्व गतावित: ॥ ३४ ॥
ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਪਾਂਡੂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਸਭ ਨਿੱਘੇ ਬੱਚੇ ਸੀ, ਤਦ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਚਾਚੇ ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਫ਼ਤਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਸਦਾ ਸਾਡੇ ਭਲੇ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਸਨ। ਹਾਏ, ਹੁਣ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ?
Verse 35
सूत उवाच कृपया स्नेडहवैक्लव्यात्सूतो विरहकर्शित: । आत्मेश्वरमचक्षाणो न प्रत्याहातिपीडित: ॥ ३५ ॥
ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਦਇਆ ਅਤੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਉੱਠੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਕਰਕੇ ਸੰਜਯ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦੇ ਸਕਿਆ।
Verse 36
विमृज्याश्रूणि पाणिभ्यां विष्टभ्यात्मानमात्मना । अजातशत्रुं प्रत्यूचे प्रभो: पादावनुस्मरन् ॥ ३६ ॥
ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਹੰਝੂ ਪੂੰਝੇ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਠਹਿਰਾਇਆ। ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹ ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਮਹਾਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲੱਗਾ।
Verse 37
सञ्जय उवाच नाहं वेद व्यवसितं पित्रोर्व: कुलनन्दन । गान्धार्या वा महाबाहो मुषितोऽस्मि महात्मभि: ॥ ३७ ॥
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਕੁਰੂ-ਕੁਲ ਦੇ ਨੰਦਨ, ਮਹਾਬਾਹੋ! ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਵੇਂ ਚਾਚਿਆਂ ਅਤੇ ਗਾਂਧਾਰੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਬਾਰੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਮੈਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 38
अथाजगाम भगवान् नारद: सहतुम्बुरु: । प्रत्युत्थायाभिवाद्याह सानुजोऽभ्यर्चयन्मुनिम् ॥ ३८ ॥
ਜਦੋਂ ਸੰਜਯ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਭਗਤ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਤੰਬੁਰੂ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਆ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਮਹਾਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਆਸਨ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਨੀ ਦਾ ਸਤਕਾਰ-ਪੂਜਨ ਕੀਤਾ।
Verse 39
युधिष्ठिर उवाच नाहं वेद गतिं पित्रोर्भगवन् क्व गतावित: । अम्बा वा हतपुत्रार्ता क्व गता च तपस्विनी ॥ ३९ ॥
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਗਵਨ, ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਮੇਰੇ ਦੋਵੇਂ ਪਿਤ੍ਰਵ੍ਯ ਕਿੱਥੇ ਗਏ। ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਭ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਉਹ ਤਪਸਵਿਨੀ ਬੂਆ ਵੀ ਕਿੱਥੇ ਗਈ, ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦੀ।
Verse 40
कर्णधार इवापारे भगवान् पारदर्शक: । अथाबभाषे भगवान् नारदो मुनिसत्तम: ॥ ४० ॥
ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਅਪਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਕਪਤਾਨ ਵਾਂਗ ਹੋ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੱਕ ਰਾਹ ਦਿਖਾ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਇਉਂ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਭਗਵਾਨ ਬੋਲਣ ਲੱਗੇ।
Verse 41
नारद उवाच मा कञ्चन शुचो राजन् यदीश्वरवशं जगत् । लोका: सपाला यस्येमे वहन्ति बलिमीशितु: । स संयुनक्ति भूतानि स एव वियुनक्ति च ॥ ४१ ॥
ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕਿਸੇ ਲਈ ਵੀ ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰੋ; ਇਹ ਜਗਤ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪਾਲਕਾਂ ਸਮੇਤ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਬਲੀ-ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 42
यथा गावो नसि प्रोतास्तन्त्यां बद्धाश्च दामभि: । वाक्तन्त्यां नामभिर्बद्धा वहन्ति बलिमीशितु: ॥ ४२ ॥
ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਨੂੰ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਰੱਸੀ ਪਾ ਕੇ ਅਤੇ ਦਾਮਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਵਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੇਦਿਕ ਵਿਧਾਨਾਂ ਅਤੇ ਨਾਮਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝ ਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Verse 43
यथा क्रीडोपस्कराणां संयोगविगमाविह । इच्छया क्रीडितु: स्यातां तथैवेशेच्छया नृणाम् ॥ ४३ ॥
ਜਿਵੇਂ ਖਿਡਾਰੀ ਆਪਣੇ ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ ਸਮਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਿੱਠੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਤੇ ਫਿਰ ਖਿਲਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪਰਮ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 44
यन्मन्यसे ध्रुवं लोकमध्रुवं वा न चोभयम् । सर्वथा न हि शोच्यास्ते स्नेहादन्यत्र मोहजात् ॥ ४४ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਮੰਨੇ, ਦੇਹ ਨੂੰ ਅਨਿੱਤ, ਜਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਰਾਕਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਇਕ, ਜਾਂ ਪਦਾਰਥ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਵਿਆਖ੍ਯੇਯ ਮਿਲਾਪ—ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਸੋਗ ਕੇਵਲ ਮੋਹ-ਜਨਿਤ ਸਨੇਹ-ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
Verse 45
तस्माज्जह्यङ्ग वैक्लव्यमज्ञानकृतमात्मन: । कथं त्वनाथा: कृपणा वर्तेरंस्ते च मां विना ॥ ४५ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਆਤਮ-ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉੱਠੀ ਇਹ ਘਬਰਾਹਟ ਛੱਡ ਦੇ। ‘ਮੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਦਿਨੇ ਤੇ ਬੇਸਹਾਰੇ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿਣਗੇ?’ ਇਹ ਸੋਚ ਨਾ ਕਰ; ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਭਗਵਾਨ ਹੀ ਹੈ।
Verse 46
कालकर्मगुणाधीनो देहोऽयं पाञ्चभौतिक: । कथमन्यांस्तु गोपायेत्सर्पग्रस्तो यथा परम् ॥ ४६ ॥
ਇਹ ਪੰਜ-ਭੌਤਿਕ ਸਥੂਲ ਦੇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਾਲ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਸੱਪ ਦੇ ਜਬੜੇ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਿਵੇਂ ਕਰੇ?
Verse 47
अहस्तानि सहस्तानामपदानि चतुष्पदाम् । फल्गूनि तत्र महतां जीवो जीवस्य जीवनम् ॥ ४७ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਹੱਥ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਚੌਪਾਇਆਂ ਦਾ। ਉੱਥੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤਾਂ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਹਨ—ਨਿਯਮ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਜੀਵ ਦੂਜੇ ਜੀਵ ਦਾ ਜੀਵਨ (ਆਹਾਰ) ਹੈ।
Verse 48
तदिदं भगवान् राजन्नेक आत्मात्मनां स्वदृक् । अन्तरोऽनन्तरो भाति पश्य तं माययोरुधा ॥ ४८ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕੇਵਲ ਉਸ ਪਰਮ ਭਗਵਾਨ ਵੱਲ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਕਰ, ਜੋ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਇਕ ਹੈ, ਸਭ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ। ਉਹ ਅੰਦਰ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਨਾਨਾ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 49
सोऽयमद्य महाराज भगवान् भूतभावन: । कालरूपोऽवतीर्णोऽस्यामभावाय सुरद्विषाम् ॥ ४९ ॥
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਭੂਤ-ਭਾਵਨ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅੱਜ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਗਲਣ ਵਾਲੇ ਕਾਲ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਤਰੇ ਹਨ, ਦੇਵ-ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ।
Verse 50
निष्पादितं देवकृत्यमवशेषं प्रतीक्षते । तावद् यूयमवेक्षध्वं भवेद् यावदिहेश्वर: ॥ ५० ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਬ ਪੂਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਦ ਤੱਕ ਪ੍ਰਭੂ ਇੱਥੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹਨ, ਤਦ ਤੱਕ ਤੁਸੀਂ ਪਾਂਡਵ ਵੀ ਉਡੀਕ ਕਰੋ।
Verse 51
धृतराष्ट्र: सह भ्रात्रा गान्धार्या च स्वभार्यया । दक्षिणेन हिमवत ऋषीणामाश्रमं गत: ॥ ५१ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੁਹਾਡੇ ਚਾਚਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਵਿਦੁਰ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਗਾਂਧਾਰੀ ਸਮੇਤ ਹਿਮਾਲੇ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 52
स्रोतोभि: सप्तभिर्या वै स्वर्धुनी सप्तधा व्यधात् । सप्तानां प्रीतये नाना सप्तस्रोत: प्रचक्षते ॥ ५२ ॥
ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ‘ਸਪਤਸ੍ਰੋਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਸਵਰਗ-ਨਦੀ ਗੰਗਾ ਸੱਤ ਧਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਸੱਤ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
Verse 53
स्नात्वानुसवनं तस्मिन्हुत्वा चाग्नीन्यथाविधि । अब्भक्ष उपशान्तात्मा स आस्ते विगतैषण: ॥ ५३ ॥
ਸਪਤਸ੍ਰੋਤ ਦੇ ਕੰਢੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਸਵੇਰ, ਦੁਪਹਿਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਤਿੰਨਾਂ ਵੇਲਿਆਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਕਰਕੇ, ਕੇਵਲ ਪਾਣੀ ਹੀ ਆਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 54
जितासनो जितश्वास: प्रत्याहृतषडिन्द्रिय: । हरिभावनया ध्वस्तरज:सत्त्वतमोमल: ॥ ५४ ॥
ਜੋ ਆਸਨ ਤੇ ਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਨਾਲ ਛੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਵਟਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰਿ-ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਰਜੋ-ਸਤੋ-ਤਮੋ ਦੇ ਮੈਲ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਕੇ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 55
विज्ञानात्मनि संयोज्य क्षेत्रज्ञे प्रविलाप्य तम् । ब्रह्मण्यात्मानमाधारे घटाम्बरमिवाम्बरे ॥ ५५ ॥
ਉਹ ਵਿਗਿਆਨਮਯ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਜੋੜ ਕੇ, ਫਿਰ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰੇਗਾ—ਜਿਵੇਂ ਘੜੇ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਮਹਾਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 56
ध्वस्तमायागुणोदर्को निरुद्धकरणाशय: । निवर्तिताखिलाहार आस्ते स्थाणुरिवाचल: । तस्यान्तरायो मैवाभू: सन्न्यस्ताखिलकर्मण: ॥ ५६ ॥
ਮਾਇਆ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਉਫ਼ਾਨ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਕੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਸਾਰਾ ਆਹਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਅਚਲ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇਗਾ। ਜਿਸ ਨੇ ਸਭ ਕਰਮ ਸਨਿਆਸ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਆਵੇ।
Verse 57
स वा अद्यतनाद् राजन् परत: पञ्चमेऽहनि । कलेवरं हास्यति स्वं तच्च भस्मीभविष्यति ॥ ५७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅੱਜ ਤੋਂ ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਦੇਹ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।
Verse 58
दह्यमानेऽग्निभिर्देहे पत्यु: पत्नी सहोटजे । बहि: स्थिता पतिं साध्वी तमग्निमनु वेक्ष्यति ॥ ५८ ॥
ਜਦੋਂ ਪਤੀ ਦਾ ਦੇਹ ਯੋਗ-ਅੱਗ ਨਾਲ ਝੋਂਪੜੀ ਸਮੇਤ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਬਾਹਰ ਖੜੀ ਸਾਧਵੀ ਪਤਨੀ ਪਤੀ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਦੀ ਹੋਈ ਉਸ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇਗੀ।
Verse 59
विदुरस्तु तदाश्चर्यं निशाम्य कुरुनन्दन । हर्षशोकयुतस्तस्माद् गन्ता तीर्थनिषेवक: ॥ ५९ ॥
ਹੇ ਕੁਰੁਨੰਦਨ! ਉਹ ਅਚੰਭੇ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਦੁਰ ਹਰਖ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਉਹ ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਲਈ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 60
इत्युक्त्वाथारुहत् स्वर्गं नारद: सहतुम्बुरु: । युधिष्ठिरो वचस्तस्य हृदि कृत्वाजहाच्छुच: ॥ ६० ॥
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਤੁੰਬੁਰੂ ਸਮੇਤ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਆਕਾਸ਼ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਉਹ ਬਚਨ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ ਸਾਰਾ ਸ਼ੋਕ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।
Frequently Asked Questions
Vidura withholds the Yadu-vināśa out of compassion and pastoral wisdom: he knows calamities arise by kāla without invitation, and premature disclosure would intensify the Pāṇḍavas’ grief without offering any practical remedy. This restraint exemplifies a sādhūnām ethic—speaking truth in a way that serves spiritual welfare—while also preserving narrative progression toward the later revelation of Kṛṣṇa’s departure.
Vidura diagnoses Dhṛtarāṣṭra’s condition—old age, dependence, and the humiliation of clinging to household security—and connects it to the universal force of kāla. He then prescribes decisive withdrawal from familial entanglement to pursue liberation, aligning with the Vedic trajectory of reducing obligations and cultivating God-dependence. The chapter portrays renunciation not as escapism but as timely realism grounded in self-knowledge and accountability.
Aryamā is an Āditya (solar deity) who temporarily assumes the function of Yamarāja during the period when Vidura—under Maṇḍūka Muni’s curse—enacts a śūdra role on earth. The mention clarifies cosmic administration (sthāna) and reinforces that even exalted offices operate through delegated order under the Supreme, paralleling Nārada’s later emphasis that all beings move under divine control.
Saptasrota is a sacred Himalayan region where the Gaṅgā divides into seven streams for the satisfaction of seven ṛṣis. In the chapter it serves as an archetypal tīrtha: a setting conducive to austerity, sense control, and meditation. Its sanctity underscores the Bhāgavata principle that holy geography supports inner transformation when paired with discipline and sincere renunciation.
Nārada reframes separation as a product of moha (illusory affection) by asserting that meeting and parting occur by the Supreme Lord’s will, with all beings bound by kāla, karma, and guṇa. By shifting Yudhiṣṭhira from a protector-centered anxiety (“how will they live without me?”) to God-centered intelligence (“all are maintained by Him”), Nārada restores spiritual equilibrium and prepares the king for the Bhāgavata’s unfolding account of divine withdrawal and worldly transition.