Adhyaya 10
The Departure of Lord Kṛṣṇa from Hastināpura
ਸ਼ੌਨਕ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭੀਸ਼ਮ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਮਿਕ ਸਮਰਾਟ ਵਾਂਗ ਰਾਜ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਰੁੱਤਾਂ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਮਿਲਿਆ—ਇਹ ਰਾਜਧਰਮ ਅਤੇ ਭਗਵਤ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਕੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਣ ਅਤੇ ਸੁਭਦਰਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਵਾਰਕਾ ਵਾਪਸੀ ਲਈ ਵਿਦਾ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਾਈ ਵੇਲੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਬਜ਼ੁਰਗ ਤੇ ਰਾਣੀਆਂ ਬੇਹੱਦ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਮੂਰਛਿਤ ਜਿਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਹਿਰ ਸੰਗੀਤ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ, ਛਤਰ-ਚਾਮਰ ਆਦਿ ਰਾਜੋਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਤੱਤ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸੱਤਾ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇਣਾ, ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਅਤੇ ਅਧਰਮੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਦਮਨ ਲਈ ਅਵਤਾਰ-ਕਾਰਜ—ਫਿਰ ਮਥੁਰਾ, ਦਵਾਰਕਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ‘ਨਿਰਵੈਰ’ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ-ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਾਂਡਵ ਦੂਰ ਤੱਕ ਨਾਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਂ ਲਏ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੋਇਆ ਸੰਧਿਆ-ਕਰਮ ਨਿਭਾ ਕੇ ਦਵਾਰਕਾ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਥਾ ਕੁਰੂ-ਵਿਵਸਥਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪੱਛਮਗਮਨ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
शौनक उवाच हत्वा स्वरिक्थस्पृध आततायिनो युधिष्ठिरो धर्मभृतां वरिष्ठ: । सहानुजै: प्रत्यवरुद्धभोजन: कथं प्रवृत्त: किमकारषीत्तत: ॥ १ ॥
ਸ਼ੌਨਕ ਮੁਨੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਆਪਣੇ ਜਾਇਜ਼ ਵਾਰਸੇ ਨੂੰ ਹੜਪਣ ਵਾਲੇ ਆਤਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਧਰਮਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਰਾਜ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ? ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਬੇਰੋਕ ਟੋਕ ਭੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 2
सूत उवाच वंशं कुरोर्वंशदवाग्निनिर्हृतं संरोहयित्वा भवभावनो हरि: । निवेशयित्वा निजराज्य ईश्वरो युधिष्ठिरं प्रीतमना बभूव ह ॥ २ ॥
ਸੂਤ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਗਤ ਦੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹਰੀ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ-ਰੂਪੀ ਬਾਂਸ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਘਟੇ ਹੋਏ ਕੁਰੂ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੰਵਾਰਿਆ ਅਤੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾਇਆ; ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ।
Verse 3
निशम्य भीष्मोक्तमथाच्युतोक्तं प्रवृत्तविज्ञानविधूतविभ्रम: । शशास गामिन्द्र इवाजिताश्रय: परिध्युपान्तामनुजानुवर्तित: ॥ ३ ॥
ਭੀਸ਼ਮਦੇਵ ਅਤੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਮ੍ਯਕ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭਰਮ ਮਿਟ ਗਏ। ਅਜੇਯ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਉਹ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਸਮੇਤ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੇ ਰਹੇ।
Verse 4
कामं ववर्ष पर्जन्य: सर्वकामदुघा मही । सिषिचु: स्म व्रजान् गाव: पयसोधस्वतीर्मुदा ॥ ४ ॥
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ ਮਨਚਾਹੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਸਾਰੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਬਣ ਗਈ। ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਥਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਚਰਾਗਾਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਭਿੱਜਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ।
Verse 5
नद्य: समुद्रा गिरय: सवनस्पतिवीरुध: । फलन्त्योषधय: सर्वा: काममन्वृतु तस्य वै ॥ ५ ॥
ਨਦੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰ, ਪਹਾੜ, ਜੰਗਲ-ਲਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਔਖਧੀਆਂ—ਹਰ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਕਰ-ਭਾਗ ਭੇਟ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ।
Verse 6
नाधयो व्याधय: क्लेशा दैवभूतात्महेतव: । अजातशत्रावभवन् जन्तूनां राज्ञि कर्हिचित् ॥ ६ ॥
ਰਾਜਾ ਅਜਾਤ-ਸ਼ਤ੍ਰੁ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਦੈਵੀ, ਭੌਤਿਕ ਜਾਂ ਆਤਮਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਮਾਨਸਿਕ ਪੀੜਾ, ਬਿਮਾਰੀ, ਜਾਂ ਅਤਿ ਗਰਮੀ-ਠੰਢ ਦਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
Verse 7
उषित्वा हास्तिनपुरे मासान् कतिपयान् हरि: । सुहृदां च विशोकाय स्वसुश्च प्रियकाम्यया ॥ ७ ॥
ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰਹੇ—ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਦਾ ਸ਼ੋਕ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਭੈਣ (ਸੁਭਦ੍ਰਾ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ।
Verse 8
आमन्त्र्य चाभ्यनुज्ञात: परिष्वज्याभिवाद्य तम् । आरुरोह रथं कैश्चित्परिष्वक्तोऽभिवादित: ॥ ८ ॥
ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਰਵਾਨਗੀ ਲਈ ਆਗਿਆ ਮੰਗੀ; ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਆਲਿੰਗਨ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਭੂ ਰਥ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਗਏ।
Verse 9
सुभद्रा द्रौपदी कुन्ती विराटतनया तथा । गान्धारी धृतराष्ट्रश्च युयुत्सुर्गौतमो यमौ ॥ ९ ॥ वृकोदरश्च धौम्यश्च स्त्रियो मत्स्यसुतादय: । न सेहिरे विमुह्यन्तो विरहं शार्ङ्गधन्वन: ॥ १० ॥
ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੁਭਦ੍ਰਾ, ਦ੍ਰੌਪਦੀ, ਕੁੰਤੀ, ਵਿਰਾਟ ਦੀ ਧੀ ਉੱਤਰਾ, ਗਾਂਧਾਰੀ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਯੁਯੁਤਸੁ, ਕ੍ਰਿਪਾਚਾਰਯ, ਨਕੁਲ-ਸਹਦੇਵ, ਭੀਮਸੇਨ, ਧੌਮ੍ਯ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਆਦਿ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ—ਸਭ ਸ਼ਾਰੰਗਧਨ੍ਵਾ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ।
Verse 10
सुभद्रा द्रौपदी कुन्ती विराटतनया तथा । गान्धारी धृतराष्ट्रश्च युयुत्सुर्गौतमो यमौ ॥ ९ ॥ वृकोदरश्च धौम्यश्च स्त्रियो मत्स्यसुतादय: । न सेहिरे विमुह्यन्तो विरहं शार्ङ्गधन्वन: ॥ १० ॥
ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੁਭਦਰਾ, ਦ੍ਰੌਪਦੀ, ਕੁੰਤੀ, ਉੱਤਰਾ, ਗਾਂਧਾਰੀ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਯੁਯੁਤਸੁ, ਕ੍ਰਿਪਾਚਾਰਯ, ਨਕੁਲ-ਸਹਦੇਵ, ਭੀਮਸੇਨ, ਧੌਮ੍ਯ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਆਦਿ ਸਭ ਸ਼ਾਰੰਗਧਨ੍ਵਾਂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੇ; ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਲਗਭਗ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ।
Verse 11
सत्सङ्गान्मुक्तदु:सङ्गो हातुं नोत्सहते बुध: । कीर्त्यमानं यशो यस्य सकृदाकर्ण्य रोचनम् ॥ ११ ॥ तस्मिन्न्यस्तधिय: पार्था: सहेरन् विरहं कथम् । दर्शनस्पर्शसंलापशयनासनभोजनै: ॥ १२ ॥
ਸਤਸੰਗ ਨਾਲ ਦੁੱਸੰਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਬੁੱਧਿਮਾਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਯਸ਼ ਕੀਰਤਨ ਵਿੱਚ ਮਧੁਰ ਹੈ, ਉਹ ਇਕ ਵਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਨਹੀਂ ਮੋੜ ਸਕਦਾ। ਫਿਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿੰਦੇ—ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਪਰਸ਼, ਸੰਵਾਦ, ਨਾਲ ਸੌਣਾ, ਨਾਲ ਬੈਠਣਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਦੇ ਅਤਿ ਨੇੜੇ ਸੰਗੀ ਸਨ?
Verse 12
सत्सङ्गान्मुक्तदु:सङ्गो हातुं नोत्सहते बुध: । कीर्त्यमानं यशो यस्य सकृदाकर्ण्य रोचनम् ॥ ११ ॥ तस्मिन्न्यस्तधिय: पार्था: सहेरन् विरहं कथम् । दर्शनस्पर्शसंलापशयनासनभोजनै: ॥ १२ ॥
ਸਤਸੰਗ ਨਾਲ ਦੁੱਸੰਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਬੁੱਧਿਮਾਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਯਸ਼ ਕੀਰਤਨ ਵਿੱਚ ਮਧੁਰ ਹੈ, ਉਹ ਇਕ ਵਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਨਹੀਂ ਮੋੜ ਸਕਦਾ। ਫਿਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿੰਦੇ—ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਪਰਸ਼, ਸੰਵਾਦ, ਨਾਲ ਸੌਣਾ, ਨਾਲ ਬੈਠਨਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਦੇ ਅਤਿ ਨੇੜੇ ਸੰਗੀ ਸਨ?
Verse 13
सर्वे तेऽनिमिषैरक्षैस्तमनुद्रुतचेतस: । वीक्षन्त: स्नेहसम्बद्धा विचेलुस्तत्र तत्र ह ॥ १३ ॥
ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜ ਰਹੇ ਸਨ; ਉਹ ਪਲਕ ਨਾ ਝਪਕਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤੱਕਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਡੋਲਦੇ ਫਿਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 14
न्यरुन्धन्नुद्गलद्बाष्पमौत्कण्ठ्याद्देवकीसुते । निर्यात्यगारान्नोऽभद्रमिति स्याद्बान्धवस्त्रिय: ॥ १४ ॥
ਦੇਵਕੀ-ਸੁਤ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਲਈ ਬੇਚੈਨੀ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂ ਉਮੜ ਪਏ। ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਔਰਤਾਂ ਮਹਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਈਆਂ; ਰਵਾਨਗੀ ਵੇਲੇ ਹੰਝੂ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਨ ਬਣ ਜਾਣ, ਇਸ ਡਰ ਨਾਲ ਉਹ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਹੰਝੂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਸਨ।
Verse 15
मृदङ्गशङ्खभेर्यश्च वीणापणवगोमुखा: । धुन्धुर्यानकघण्टाद्या नेदुर्दुन्दुभयस्तथा ॥ १५ ॥
ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਦੇ ਮਹਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਵੇਲੇ ਮ੍ਰਿਦੰਗ, ਸ਼ੰਖ, ਭੇਰੀ, ਵੀਣਾ, ਪਣਵ, ਗੋਮੁਖ, ਧੁੰਧੁਰੀ, ਆਨਕ, ਘੰਟਾ ਅਤੇ ਦੁੰਦੁਭੀ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਵਾਜੇ ਇਕੱਠੇ ਗੂੰਜ ਉਠੇ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਲਈ।
Verse 16
प्रासादशिखरारूढा: कुरुनार्यो दिदृक्षया । ववृषु: कुसुमै: कृष्णं प्रेमव्रीडास्मितेक्षणा: ॥ १६ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਭਰੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਰਾਜ-ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਮਹਲ ਦੀ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਈਆਂ; ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਲਾਜ਼ ਨਾਲ ਭਰੀ ਮੁਸਕਾਨੀ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ ਵਰਸਾਏ।
Verse 17
सितातपत्रं जग्राह मुक्तादामविभूषितम् । रत्नदण्डं गुडाकेश: प्रिय: प्रियतमस्य ह ॥ १७ ॥
ਉਸ ਵੇਲੇ ਗੁਡਾਕੇਸ਼ ਅਰਜੁਨ—ਪਰਮਪ੍ਰਿਯ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਸਖਾ—ਮੋਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੇ ਡੰਡੇ ਦਾ ਚਿੱਟਾ ਛਤਰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 18
उद्धव: सात्यकिश्चैव व्यजने परमाद्भुते । विकीर्यमाण: कुसुमै रेजे मधुपति: पथि ॥ १८ ॥
ਉੱਧਵ ਅਤੇ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਦਭੁਤ ਸਜੇ ਹੋਏ ਚੌਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪੱਖਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ; ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਵਿਖਰੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਧੁਪਤੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਦੇ ਸਨ।
Verse 19
अश्रूयन्ताशिष: सत्यास्तत्र तत्र द्विजेरिता: । नानुरूपानुरूपाश्च निर्गुणस्य गुणात्मन: ॥ १९ ॥
ਇੱਥੇ ਉੱਥੇ ਦਵਿਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਚਾਰੇ ਗਏ ਸੱਚੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ; ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਢੁੱਕਵੇਂ ਸਨ ਨਾ ਅਣਢੁੱਕਵੇਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਨਿਰਗੁਣ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਲਈ ਸਨ ਜੋ ਹੁਣ ਮਨੁੱਖੀ ਲੀਲਾ ਵਿੱਚ ਗੁਣਧਾਰੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 20
अन्योन्यमासीत्सञ्जल्प उत्तमश्लोकचेतसाम् । कौरवेन्द्रपुरस्त्रीणां सर्वश्रुतिमनोहर: ॥ २० ॥
ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਉਸੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਹ ਗੱਲਬਾਤ ਵੇਦ-ਸਤੁਤੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਮਨੋਹਰ ਸੀ।
Verse 21
स वै किलायं पुरुष: पुरातनो य एक आसीदविशेष आत्मनि । अग्रे गुणेभ्यो जगदात्मनीश्वरे निमीलितात्मन्निशि सुप्तशक्तिषु ॥ २१ ॥
ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀਆਂ—ਇਹੀ ਉਹ ਸਨਾਤਨ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਾਂ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਅਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਤਮਾ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੀ; ਅਤੇ ਜਗਦਾਤਮਾ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਵਾਂਗ, ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਠਹਿਰ ਕੇ, ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 22
स एव भूयो निजवीर्यचोदितां स्वजीवमायां प्रकृतिं सिसृक्षतीम् । अनामरूपात्मनि रूपनामनी विधित्समानोऽनुससार शास्त्रकृत् ॥ २२ ॥
ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅੰਸ਼ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਕਰਤਾ ਹੋ ਕੇ ਉਸੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 23
स वा अयं यत्पदमत्र सूरयो जितेन्द्रिया निर्जितमातरिश्वन: । पश्यन्ति भक्त्युत्कलितामलात्मना नन्वेष सत्त्वं परिमार्ष्टुमर्हति ॥ २३ ॥
ਇਹੀ ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਮਹਾਨ ਭਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰਕਰਨ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਸਤਿਤ੍ਵ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਇਕੋ ਹੀ ਮਾਰਗ ਇਹ ਹੈ।
Verse 24
स वा अयं सख्यनुगीतसत्कथो वेदेषु गुह्येषु च गुह्यवादिभि: । य एक ईशो जगदात्मलीलया सृजत्यवत्यत्ति न तत्र सज्जते ॥ २४ ॥
ਹੇ ਸਖਿਓ, ਇਹੀ ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਮਨਮੋਹਕ ਤੇ ਗੁਪਤ ਲੀਲਾਵਾਂ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗੁਹ੍ਯ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਮਹਾਨ ਭਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਉਹੀ ਇਕ ਜਗਦਾਤਮਾ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਜਗਤ ਨੂੰ ਰਚਦਾ, ਪਾਲਦਾ ਤੇ ਸੰਹਾਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਅਸੰਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 25
यदा ह्यधर्मेण तमोधियो नृपा जीवन्ति तत्रैष हि सत्त्वत: किल । धत्ते भगं सत्यमृतं दयां यशो भवाय रूपाणि दधद्युगे युगे ॥ २५ ॥
ਜਦੋਂ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਤਮੋ-ਬੁੱਧੀ ਰਾਜੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਾਂਗ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਯੁਗਾਂ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਇਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 26
अहो अलं श्लाघ्यतमं यदो: कुल- महो अलं पुण्यतमं मधोर्वनम् । यदेष पुंसामृषभ: श्रिय: पति: स्वजन्मना चङ्क्रमणेन चाञ्चति ॥ २६ ॥
ਅਹੋ! ਯਦੂ ਵੰਸ਼ ਕਿੰਨਾ ਪਰਮ ਸ਼ਲਾਘਣਯ ਹੈ ਅਤੇ ਮਧੁਵਨ (ਮਥੁਰਾ) ਕਿੰਨਾ ਪਰਮ ਪੁੰਨਮਈ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ, ਸ਼੍ਰੀਪਤੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਾਵਨ ਕੀਤਾ।
Verse 27
अहो बत स्वर्यशसस्तिरस्करी कुशस्थली पुण्ययशस्करी भुव: । पश्यन्ति नित्यं यदनुग्रहेषितं स्मितावलोकं स्वपतिं स्म यत्प्रजा: ॥ २७ ॥
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਚੰਭਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਸ਼ਸਥਲੀ (ਦੁਆਰਕਾ) ਨੇ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ। ਉੱਥੇ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਆਪਣੇ ਸਵਾਮੀ, ਸਰਵਾਤਮਾ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਪ੍ਰੇਮਮਈ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਮਿੱਠੀ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 28
नूनं व्रतस्नानहुतादिनेश्वर: समर्चितो ह्यस्य गृहीतपाणिभि: । पिबन्ति या: सख्यधरामृतं मुहु- र्व्रजस्त्रिय: सम्मुमुहुर्यदाशया: ॥ २८ ॥
ਹੇ ਸਖਿਓ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੱਥ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਤਨੀਆਂ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਰਤ, ਸਨਾਨ, ਹੋਮ ਆਦਿ ਕਰਕੇ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਰਨ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇਗੀ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਸ ਦੇ ਅਧਰਾਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਰਸ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਤਾਂ ਐਸੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਹੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।
Verse 29
या वीर्यशुल्केन हृता: स्वयंवरे प्रमथ्य चैद्यप्रमुखान् हि शुष्मिण: । प्रद्युम्नसाम्बाम्बसुतादयोऽपरा याश्चाहृता भौमवधे सहस्रश: ॥ २९ ॥
ਰੁਕਮਣੀ, ਸਤ੍ਯਭਾਮਾ, ਜਾਮ੍ਬਵਤੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਸਵਯੰਵਰ ਵਿੱਚ ਵੀਰ੍ਯ-ਸ਼ੁਲਕ ਦੇ ਕੇ, ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ (ਚੈਦ੍ਯ) ਆਦਿ ਬਲਵਾਨ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਕੇ ਹਰਨ ਕੀਤਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨ, ਸਾਂਬ, ਅੰਬ ਆਦਿ ਹਨ। ਅਤੇ ਭੌਮਾਸੁਰ ਦੇ ਵਧ ਵੇਲੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੋਰ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਛੁਡਾ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ—ਉਹ ਸਭ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਹਨ।
Verse 30
एता: परं स्त्रीत्वमपास्तपेशलं निरस्तशौचं बत साधु कुर्वते । यासां गृहात्पुष्करलोचन: पति- र्न जात्वपैत्याहृतिभिर्हृदि स्पृशन् ॥ ३० ॥
ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੱਜੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਪਰਮ ਸ਼ੁਭ ਬਣਾਇਆ। ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਭਗਵਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਸਨ; ਉਹ ਕਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰੱਖਦੇ।
Verse 31
एवंविधा गदन्तीनां स गिर: पुरयोषिताम् । निरीक्षणेनाभिनन्दन् सस्मितेन ययौ हरि: ॥ ३१ ॥
ਜਦੋਂ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੰਦਨਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਬੋਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰਿ ਨੇ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕੀਤੇ, ਕਿਰਪਾ-ਭਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ ਅਤੇ ਨਗਰ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 32
अजातशत्रु: पृतनां गोपीथाय मधुद्विष: । परेभ्य: शङ्कित: स्नेहात्प्रायुङ्क्त चतुरङ्गिणीम् ॥ ३२ ॥
ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਮਹਾਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ, ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਮਧੁਦ੍ਵਿਸ਼ ਪ੍ਰਭੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਵੈਰੀਆਂ ਦੀ ਆਸ਼ੰਕਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਕੇ, ਰਥ-ਹਾਥੀ-ਘੋੜੇ-ਪੈਦਲ ਵਾਲੀ ਚਤੁਰੰਗੀਣੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਲਗਾਈ।
Verse 33
अथ दूरागतान् शौरि: कौरवान् विरहातुरान् । सन्निवर्त्य दृढं स्निग्धान् प्रायात्स्वनगरीं प्रियै: ॥ ३३ ॥
ਫਿਰ ਸ਼ੌਰੀ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਨੇ ਦੂਰ ਤੱਕ ਨਾਲ ਆਏ, ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪ੍ਰੇਮ ਵਾਲੇ ਕੁਰੂਜਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਨਗਰੀ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 34
कुरुजाङ्गलपाञ्चालान् शूरसेनान् सयामुनान् । ब्रह्मावर्तं कुरुक्षेत्रं मत्स्यान् सारस्वतानथ ॥ ३४ ॥ मरुधन्वमतिक्रम्य सौवीराभीरयो: परान् । आनर्तान् भार्गवोपागाच्छ्रान्तवाहो मनाग्विभु: ॥ ३५ ॥
ਹੇ ਸ਼ੌਨਕ! ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਕੁਰੂਜਾਂਗਲ, ਪਾਂਚਾਲ, ਸ਼ੂਰਸੇਨ, ਯਮੁਨਾ-ਕੰਢੇ ਦਾ ਦੇਸ਼, ਬ੍ਰਹਮਾਵਰਤ, ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ, ਮਤਸ੍ਯ ਅਤੇ ਸਾਰਸਵਤ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘੇ; ਮਰੁਧਨ੍ਵ (ਰੇਗਿਸਤਾਨੀ ਭੂਮੀ) ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੌਵੀਰ ਅਤੇ ਆਭੀਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਆਨਰਤ (ਦ੍ਵਾਰਕਾ-ਦੇਸ਼) ਪਹੁੰਚੇ। ਵਾਹਨ ਥੱਕੇ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
Verse 35
कुरुजाङ्गलपाञ्चालान् शूरसेनान् सयामुनान् । ब्रह्मावर्तं कुरुक्षेत्रं मत्स्यान् सारस्वतानथ ॥ ३४ ॥ मरुधन्वमतिक्रम्य सौवीराभीरयो: परान् । आनर्तान् भार्गवोपागाच्छ्रान्तवाहो मनाग्विभु: ॥ ३५ ॥
ਹੇ ਸ਼ੌਨਕ! ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਕੁਰੂਜਾਂਗਲ, ਪਾਂਚਾਲ, ਸ਼ੂਰਸੇਨ, ਯਮੁਨਾ-ਕੰਢੇ ਦੇ ਦੇਸ਼, ਬ੍ਰਹਮਾਵਰਤ, ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ, ਮਤਸ੍ਯ, ਸਾਰਸਵਤ ਅਤੇ ਮਰੁਧਨ੍ਵ (ਮਰੁਭੂਮੀ) ਲੰਘ ਕੇ, ਅੱਗੇ ਸੌਵੀਰ ਤੇ ਆਭੀਰ ਜਨਪਦਾਂ ਤੋਂ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 36
तत्र तत्र ह तत्रत्यैर्हरि: प्रत्युद्यतार्हण: । सायं भेजे दिशं पश्चाद्गविष्ठो गां गतस्तदा ॥ ३६ ॥
ਹਰ ਥਾਂ ਲੋਕ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਹਰਿ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੇ, ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਭੇਟਾਂ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਸੰਧਿਆ-ਵਿਧੀ ਕਰਕੇ, ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਮਗਰੋਂ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਯਾਤਰਾ ਰੋਕ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।
Frequently Asked Questions
The text presents the prosperity of clouds, earth, cows, rivers, and forests as a symptom of dharmic governance aligned with Bhagavān’s will. In Bhāgavata theology, rājadharma is not merely administrative efficiency; it is moral-spiritual order that reduces collective suffering (ādhyātmika/ādhibhautika/ādhidaivika distress) and allows the world to yield its ‘tax’ naturally—signaling harmony between human leadership and cosmic administration.
The chapter explicitly notes that praises offered to Kṛṣṇa are simultaneously fitting and unfitting: fitting because He is the Absolute (para-tattva), unfitting only in the sense that He is voluntarily masking majesty through humanlike līlā. This is a core Bhāgavata principle: Bhagavān remains unaffected while creating, maintaining, and dissolving the cosmos, yet He reciprocates intimately with devotees in accessible personal forms.
The narration attributes the theological praise to the ladies of Hastināpura (the city’s women observing from rooftops). Their discourse functions as a ‘public Vedānta’: they recall His pre-creation existence, His empowerment of material nature, the purifying power of bhakti, and His avatāra-purpose—compressing major siddhānta into devotional speech.
The chapter states two motives: awareness of possible danger (‘because of the enemy’) and affectionate honor. Even when a king is personally enemyless, prudence (kṣātra-dharma) and the duty to protect honored guests apply—especially for the Lord’s entourage traveling through multiple provinces. The escort also dramatizes the Kurus’ dependence on Kṛṣṇa as their protector.
It illustrates the Bhāgavata psychology of bhakti: once the heart tastes Bhagavān through pure association, it cannot relinquish His kathā or presence. The text generalizes this principle—those purified by sādhu-saṅga cannot avoid hearing His glories—and then intensifies it for the Pāṇḍavas, who had direct, intimate association (seeing, touching, speaking, living with Him), making separation a heightened form of devotion (viraha) rather than mere sentiment.