Adhyaya 9
Jaḍa Bharata’s Birth, Feigned Madness, and Protection by Goddess Kālī
ਭਰਤ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੇ ਪਤਨ ਅਤੇ ਹਰਣ-ਦੇਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਬ੍ਰਾਹਮਣ (ਆੰਗਿਰਸ) ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰਜਨਮ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਵ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਅਧੋਗਤੀ ਵਾਲੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਅੱਗੇ ਮੰਦ, ਬਹਿਰਾ ਅਤੇ ਉਨਮੱਤ ਵਰਗਾ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ‘ਜੜ ਭਰਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਆਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਯਤਨ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਿਤਾ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਰਮਕਾਂਡ-ਪਰਾਇਣ ਸੌਤੇਲੇ ਭਰਾ ਉਸ ਦੀ ਅਤੀਤ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਮੂਰਖਤਾ ਸਮਝ ਕੇ ਉਪੇਖਾ ਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੜ ਭਰਤ ਅਪਮਾਨ ਸਹਿੰਦਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲੇ ਉਹ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਦੇਹਕ ਦਵੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸ਼ੂਦਰ ਡਾਕੂ ਭਦ੍ਰ ਕਾਲੀ ਲਈ ‘ਨਰ-ਪਸ਼ੂ’ ਬਲੀ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ; ਮਹਾਂ ਵੈਸ਼ਨਵ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਦੇਵੀ ਕਾਲੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਡਾਕੂਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਗਵਤ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਹਿੰਸਕ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੜ ਭਰਤ ਦੀ ਗੁਪਤ ਆਤਮਿਕ ਮਹਿਮਾ ਅਗਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथ कस्यचिद् द्विजवरस्याङ्गिर:प्रवरस्य शमदमतप:स्वाध्यायाध्ययनत्यागसन्तोषतितिक्षाप्रश्रयविद्यानसूयात्मज्ञानानन्दयुक्तस्यात्मसदृशश्रुतशीलाचाररूपौदार्यगुणा नव सोदर्या अङ्गजा बभूवुर्मिथुनं च यवीयस्यां भार्यायाम् ॥ १ ॥ यस्तु तत्र पुमांस्तं परमभागवतं राजर्षिप्रवरं भरतमुत्सृष्टमृगशरीरं चरमशरीरेण विप्रत्वं गतमाहु: ॥ २ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹਿਰਣ ਦਾ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਮ ਭਾਗਵਤ ਭਰਤ ਮਹਾਰਾਜ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅੰਗਿਰਾ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜ ਸੀ; ਸ਼ਮ-ਦਮ, ਤਪ, ਸਵਾਧਿਆਇ, ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ, ਤਿਆਗ, ਸੰਤੋਖ, ਤਿਤિક્ષਾ, ਨਿਮਰਤਾ, ਵਿਦਿਆ, ਅਨਸੂਯਾ, ਆਤਮ-ਜ੍ਞਾਨ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ ਅਤੇ ਸਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ। ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਨੌਂ ਸਮਗੁਣੀ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਜੁੜਵਾਂ—ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਇੱਕ ਧੀ—ਜਨਮੇ। ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਪਰਮ ਭਾਗਵਤ ਅਤੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਰਤ ਸੀ; ਹਿਰਣ-ਦੇਹ ਛੱਡ ਕੇ ਅੰਤਿਮ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 2
श्रीशुक उवाच अथ कस्यचिद् द्विजवरस्याङ्गिर:प्रवरस्य शमदमतप:स्वाध्यायाध्ययनत्यागसन्तोषतितिक्षाप्रश्रयविद्यानसूयात्मज्ञानानन्दयुक्तस्यात्मसदृशश्रुतशीलाचाररूपौदार्यगुणा नव सोदर्या अङ्गजा बभूवुर्मिथुनं च यवीयस्यां भार्यायाम् ॥ १ ॥ यस्तु तत्र पुमांस्तं परमभागवतं राजर्षिप्रवरं भरतमुत्सृष्टमृगशरीरं चरमशरीरेण विप्रत्वं गतमाहु: ॥ २ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹਿਰਣ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਭਰਤ ਮਹਾਰਾਜ ਬਹੁਤ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ। ਅੰਗਿਰਾ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜ ਸ਼ਮ-ਦਮ, ਤਪ, ਸਵਾਧਿਆਇ, ਦਾਨ-ਤਿਆਗ, ਸੰਤੋਖ, ਤਿਤિક્ષਾ, ਨਿਮਰਤਾ, ਵਿਦਿਆ, ਅਨਸੂਆ, ਆਤਮ-ਜ੍ਞਾਨ ਅਤੇ ਭਗਵਦ-ਭਕਤੀ ਦੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ। ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਉਸਦੇ ਨੌਂ ਸਮਗੁਣੀ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਜੁੜਵਾਂ—ਭਰਾ ਤੇ ਭੈਣ—ਜਨਮੇ। ਉਸ ਜੁੜਵਾਂ ਵਿੱਚਲਾ ਪੁੱਤਰ ਪਰਮ ਭਾਗਵਤ ਅਤੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਤਰਾ ਭਰਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਇਹੀ ਹਿਰਣ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਉਸਦੀ ਜਨਮ ਕਥਾ ਹੈ।
Verse 3
तत्रापि स्वजनसङ्गाच्च भृशमुद्विजमानो भगवत: कर्मबन्धविध्वंसनश्रवणस्मरणगुणविवरणचरणारविन्दयुगलं मनसा विदधदात्मन: प्रतिघातमाशङ्कमानो भगवदनुग्रहेणानुस्मृतस्वपूर्वजन्मावलिरात्मानमुन्मत्तजडान्धबधिरस्वरूपेण दर्शयामास लोकस्य ॥ ३ ॥
ਉੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਡਰਦਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਮੁੜ ਪਤਨ ਦਾ ਭੈ ਸੀ। ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਸਮਰਣ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਭਗਵਦ-ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਯਾਦ ਸਨ; ਇਸ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਅੱਗੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਨਮੱਤ, ਜੜ, ਅੰਨ੍ਹਾ ਤੇ ਬਹਿਰਾ ਜਿਹਾ ਦਿਖਾਇਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਹ ਕੁਸੰਗ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਰਹੇ।
Verse 4
तस्यापि ह वा आत्मजस्य विप्र: पुत्रस्नेहानुबद्धमना आसमावर्तनात्संस्कारान् यथोपदेशं विदधान उपनीतस्य च पुन: शौचाचमनादीन् कर्मनियमाननभिप्रेतानपि समशिक्षयदनुशिष्टेन हि भाव्यं पितु: पुत्रेणेति ॥ ४ ॥
ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਿਤਾ ਦਾ ਮਨ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਜੜਭਰਤ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ-ਸਨੇਹ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਆਸਕਤ ਸੀ। ਜੜਭਰਤ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਲਈ ਅਯੋਗ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਸੰਸਕਾਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਵਾਏ। ਜੜਭਰਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ‘ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ’ ਸੋਚ ਕੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ੌਚ, ਆਚਮਨ ਆਦਿ ਕਰਮ-ਨਿਯਮ ਵੀ ਸਿਖਾਏ।
Verse 5
स चापि तदु ह पितृसन्निधावेवासध्रीचीनमिव स्म करोति छन्दांस्यध्यापयिष्यन्सह व्याहृतिभि: सप्रणवशिरस्त्रिपदीं सावित्रीं ग्रैष्मवासन्तिकान्मासानधीयानमप्यसमवेतरूपं ग्राहयामास ॥ ५ ॥
ਜੜਭਰਤ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੂਰਖ ਵਾਂਗ ਵਰਤਦਾ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਪਿਤਾ ਉਸਨੂੰ ਵੇਦਿਕ ਗਿਆਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਉਲਟਾ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਜੋ ਪਿਤਾ ਸਮਝ ਲਵੇ ਕਿ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਅਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੌਚ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੱਥ ਧੋਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਧੋ ਲੈਂਦਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਪਿਤਾ ਬਸੰਤ ਤੇ ਗਰਮੀ ਦੇ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਓੰਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਤ੍ਰਿਪਦੀ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ (ਗਾਇਤ੍ਰੀ) ਮੰਤ੍ਰ ਸਿਖਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਕਾਮਯਾਬ ਨਾ ਹੋਇਆ।
Verse 6
एवं स्वतनुज आत्मन्यनुरागावेशितचित्त: शौचाध्ययनव्रतनियमगुर्वनलशुश्रूषणाद्यौपकुर्वाणककर्माण्यनभियुक्तान्यपि समनुशिष्टेन भाव्यमित्यसदाग्रह: पुत्रमनुशास्य स्वयं तावद् अनधिगतमनोरथ: कालेनाप्रमत्तेन स्वयं गृह एव प्रमत्त उपसंहृत: ॥ ६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਅਤਿ ਅਨੁਰਾਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਚਿੱਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਰੁਚੀ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਅਣਉਚਿਤ ਹਠ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਸ਼ੌਚ, ਅਧਿਐਨ, ਵਰਤ-ਨਿਯਮ, ਗੁਰੂ-ਸੇਵਾ, ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਆਦਿ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਦੇ ਨਿਯਮ ਜ਼ਰੂਰ ਸਿਖਾਏ ਜਾਣ। ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਪਰ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਘਰ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੌਤ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਬੈਠਾ; ਪਰ ਕਾਲ ਕਦੇ ਭੁੱਲਦਾ ਨਹੀਂ—ਉਚਿਤ ਸਮੇਂ ਆ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੈ ਗਿਆ।
Verse 7
अथ यवीयसी द्विजसती स्वगर्भजातं मिथुनं सपत्न्या उपन्यस्य स्वयमनुसंस्थया पतिलोकमगात् ॥ ७ ॥
ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਛੋਟੀ ਪਤਨੀ ਆਪਣੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਜੁੜਵਾਂ ਬੱਚੇ—ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਧੀ—ਵੱਡੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸਤੀ ਹੋ ਕੇ ਪਤਿਲੋਕ ਚਲੀ ਗਈ।
Verse 8
पितर्युपरते भ्रातर एनमतत्प्रभावविदस्त्रय्यां विद्यायामेव पर्यवसितमतयो न परविद्यायां जडमतिरिति भ्रातुरनुशासननिर्बन्धान्न्यवृत्सन्त ॥ ८ ॥
ਪਿਤਾ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੜਭਰਤ ਨੂੰ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਦੇ ਨੌਂ ਸੌਤੇ ਭਰਾ ਤ੍ਰੈਈ ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਮੇ ਰਹੇ; ਪਰਾਵਿਦਿਆ (ਭਗਵਦ-ਭਕਤੀ) ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਲਗਾ ਕੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਾਲੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਛੱਡ ਬੈਠੇ।
Verse 9
स च प्राकृतैर्द्विपदपशुभिरुन्मत्तजडबधिरमूकेत्यभिभाष्यमाणो यदा तदनुरूपाणि प्रभाषते कर्माणि च कार्यमाण: परेच्छया करोति विष्टितो वेतनतो वा याच्ञया यदृच्छया वोपसादितमल्पं बहु मृष्टं कदन्नं वाभ्यवहरति परं नेन्द्रियप्रीतिनिमित्तम् । नित्यनिवृत्तनिमित्तस्वसिद्धविशुद्धानुभवानन्दस्वात्मलाभाधिगम: सुखदु:खयोर्द्वन्द्वनिमित्तयोरसम्भावितदेहाभिमान: ॥ ९ ॥ शीतोष्णवातवर्षेषु वृष इवानावृताङ्ग: पीन: संहननाङ्ग: स्थण्डिलसंवेशनानुन्मर्दनामज्जनरजसा महामणिरिवानभिव्यक्तब्रह्मवर्चस: कुपटावृतकटिरुपवीतेनोरुमषिणा द्विजातिरिति ब्रह्मबन्धुरिति संज्ञयातज्ज्ञजनावमतो विचचार ॥ १० ॥
ਉਹ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਦੋ-ਪੈਰੀ ਪਸ਼ੂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਨਮੱਤ, ਜੜ, ਬਹਿਰਾ ਤੇ ਗੂੰਗਾ ਕਹਿ ਕੇ ਤਿਰਸਕਾਰਦੇ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬੋਲਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ। ਭਿੱਖ, ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਜਾਂ ਯਦ੍ਰਿਚਛਾ ਨਾਲ ਜੋ ਮਿਲੇ—ਘੱਟ ਜਾਂ ਵੱਧ, ਸੁਆਦਲਾ ਜਾਂ ਫਿੱਕਾ, ਬਾਸੀ ਜਾਂ ਕਦੰਨ—ਉਹ ਸਭ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਖਾਂਦਾ; ਇੰਦ੍ਰੀ-ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਤੋਂ ਨਿੱਤ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਅਨੁਭਵ-ਆਨੰਦਮਈ ਆਤਮ-ਲਾਭ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦੇ ਦਵੰਦ ਉਸ ਨੂੰ ਛੂਹਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ।
Verse 10
स च प्राकृतैर्द्विपदपशुभिरुन्मत्तजडबधिरमूकेत्यभिभाष्यमाणो यदा तदनुरूपाणि प्रभाषते कर्माणि च कार्यमाण: परेच्छया करोति विष्टितो वेतनतो वा याच्ञया यदृच्छया वोपसादितमल्पं बहु मृष्टं कदन्नं वाभ्यवहरति परं नेन्द्रियप्रीतिनिमित्तम् । नित्यनिवृत्तनिमित्तस्वसिद्धविशुद्धानुभवानन्दस्वात्मलाभाधिगम: सुखदु:खयोर्द्वन्द्वनिमित्तयोरसम्भावितदेहाभिमान: ॥ ९ ॥ शीतोष्णवातवर्षेषु वृष इवानावृताङ्ग: पीन: संहननाङ्ग: स्थण्डिलसंवेशनानुन्मर्दनामज्जनरजसा महामणिरिवानभिव्यक्तब्रह्मवर्चस: कुपटावृतकटिरुपवीतेनोरुमषिणा द्विजातिरिति ब्रह्मबन्धुरिति संज्ञयातज्ज्ञजनावमतो विचचार ॥ १० ॥
ਸਰਦੀ‑ਗਰਮੀ, ਹਵਾ ਤੇ ਮੀਂਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਬਲਦ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਨਹੀਂ ਢੱਕਦਾ ਸੀ; ਦੇਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਗਠੀਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਲੇਟਦਾ, ਨਾ ਤੇਲ ਮਲਦਾ, ਨਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ। ਧੂੜ‑ਮੈਲ ਨਾਲ ਦੇਹ ਗੰਦੀ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੇਜ ਕੀਮਤੀ ਮਣੀ ਉੱਤੇ ਮਿੱਟੀ ਪੈ ਜਾਣ ਵਾਂਗ ਢੱਕਿਆ ਦਿੱਸਦਾ। ਕਮਰ ਤੇ ਮੈਲਾ ਕੌਪੀਨ ਅਤੇ ਕਾਲਾ-ਸਾ ਉਪਵੀਤ ਪਹਿਨ ਕੇ, ‘ਦਵਿਜ’ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਬ੍ਰਹਮਬੰਧੂ’ ਆਦਿ ਕਹਿ ਕੇ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕਰਦੇ; ਇਉਂ ਤਿਰਸਕਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਇੱਧਰ‑ਉੱਧਰ ਫਿਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 11
यदा तु परत आहारं कर्मवेतनत ईहमान: स्वभ्रातृभिरपि केदारकर्मणि निरूपितस्तदपि करोति किन्तु न समं विषमं न्यूनमधिकमिति वेद कणपिण्याकफलीकरणकुल्माषस्थालीपुरीषादीन्यप्यमृतवदभ्यवहरति ॥ ११ ॥
ਜੜਭਰਤ ਸਿਰਫ਼ ਭੋਜਨ ਲਈ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਲਾਭ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਸੌਤੇ ਭਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲਾ ਦਿੰਦੇ; ਪਰ ਉਹ ਸਮ‑ਵਿਸਮ, ਘੱਟ‑ਵੱਧ ਦਾ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਟੁੱਟੇ ਚੌਲ, ਤੇਲਖਲੀ, ਭੂਸੀ, ਕੀੜੇ ਲੱਗੇ ਦਾਣੇ ਅਤੇ ਹੰਡੀ ਨਾਲ ਚਿਪਕੇ ਸੜੇ ਕਣ ਵੀ ਦੇਂਦੇ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਖਾ ਲੈਂਦਾ।
Verse 12
अथ कदाचित्कश्चिद् वृषलपतिर्भद्रकाल्यै पुरुषपशुमालभतापत्यकाम: ॥ १२ ॥
ਇੱਕ ਵਾਰ ਸ਼ੂਦਰ ਕੁਲ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਡਾਕੂਆਂ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਇੱਕ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ‘ਮਨੁੱਖ-ਪਸ਼ੂ’ ਸਮਝ ਕੇ ਬਲੀ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।
Verse 13
तस्य ह दैवमुक्तस्य पशो: पदवीं तदनुचरा: परिधावन्तो निशि निशीथसमये तमसाऽऽवृतायामनधिगतपशव आकस्मिकेन विधिना केदारान् वीरासनेन मृगवराहादिभ्य: संरक्षमाणमङ्गिर:प्रवरसुतमपश्यन् ॥ १३ ॥
ਉਹ ਬਲੀ ਲਈ ਫੜਿਆ ‘ਪਸ਼ੂ’ ਦੈਵ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਛੁੱਟ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਚਰ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਦੇ ਘਣੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦੌੜੇ, ਪਰ ਨਾ ਲੱਭ ਸਕੇ। ਭਟਕਦੇ-ਭਟਕਦੇ ਉਹ ਇੱਕ ਧਾਨ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਅੰਗਿਰਾ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁੱਤਰ ਜੜਭਰਤ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਥਾਂ ‘ਵੀਰਾਸਨ’ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਹਿਰਨਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਸੂਰਾਂ ਤੋਂ ਖੇਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਦੇਖਿਆ।
Verse 14
अथ त एनमनवद्यलक्षणमवमृश्य भर्तृकर्मनिष्पत्तिं मन्यमाना बद्ध्वा रशनया चण्डिकागृहमुपनिन्युर्मुदा विकसितवदना: ॥ १४ ॥
ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜੜਭਰਤ ਦੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲੱਛਣ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਮਨੁੱਖ-ਪਸ਼ੂ’ ਬਲੀ ਲਈ ਢੁੱਕਵਾਂ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਮਾਲਕ ਦਾ ਕੰਮ ਸਫਲ ਹੋਵੇਗਾ ਮੰਨ ਕੇ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਖਿੜੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਡਿਕਾ (ਕਾਲੀ) ਦੇ ਮੰਦਰ ਲੈ ਗਏ।
Verse 15
अथ पणयस्तं स्वविधिनाभिषिच्याहतेन वाससाऽऽच्छाद्य भूषणालेपस्रक्तिलकादिभिरुपस्कृतं भुक्तवन्तं धूपदीपमाल्यलाजकिसलयाङ्कुरफलोपहारोपेतया वैशससंस्थयामहता गीतस्तुतिमृदङ्गपणवघोषेण च पुरुषपशुं भद्रकाल्या: पुरत उपवेशयामासु: ॥ १५ ॥
ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਚੋਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਲਪਿਤ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਜੜਭਰਤ ਨੂੰ ਨ੍ਹੁਆਇਆ, ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਾਏ, ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਲੇਪ ਲਗਾਇਆ, ਤਿਲਕ-ਚੰਦਨ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਹਿਨਾਈਆਂ। ਉਸ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰਾਇਆ ਅਤੇ ਧੂਪ-ਦੀਪ, ਮਾਲਾ, ਲਾਜ, ਨਵੇਂ ਪੱਤੇ, ਅੰਕੁਰ, ਫਲ-ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰਕੇ ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਵੱਡੇ ਗੀਤ-ਸਤੁਤੀ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਦੰਗ-ਪਣਵ ਦੇ ਨਾਦ ਵਿਚਕਾਰ ਉਸ ‘ਮਨੁੱਖ-ਪਸ਼ੂ’ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 16
अथ वृषलराजपणि: पुरुषपशोरसृगासवेन देवीं भद्रकालीं यक्ष्यमाणस्तदभिमन्त्रितमसिमतिकरालनिशितमुपाददे ॥ १६ ॥
ਉਸ ਵੇਲੇ ਚੋਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਮੁੱਖ ਪੂਜਾਰੀ ਵਾਂਗ ਵਰਤਦਾ ਹੋਇਆ, ‘ਮਨੁੱਖ-ਪਸ਼ੂ’ ਜੜਭਰਤ ਦੇ ਲਹੂ ਨੂੰ ਮਦਿਰਾ ਸਮਝ ਕੇ ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਤਿੱਖੀ ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕ ਲਈ।
Verse 17
इति तेषां वृषलानां रजस्तम:प्रकृतीनां धनमदरजउत्सिक्तमनसां भगवत्कलावीरकुलं कदर्थीकृत्योत्पथेन स्वैरं विहरतां हिंसाविहाराणां कर्मातिदारुणं यद्ब्रह्मभूतस्य साक्षाद्ब्रह्मर्षिसुतस्य निर्वैरस्य सर्वभूतसुहृद: सूनायामप्यननुमतमालम्भनं तदुपलभ्य ब्रह्मतेजसातिदुर्विषहेण दन्दह्यमानेन वपुषा सहसोच्चचाट सैव देवी भद्रकाली ॥ १७ ॥
ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਜੋ ਅਤੇ ਤਮੋ ਗੁਣੀ ਡਾਕੂਆਂ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਭਗਤ ਜੜ ਭਰਤ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਦੇਵੀ ਭੱਦਰਕਾਲੀ ਇਹ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀ। ਉਹ ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਬਲ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 18
भृशममर्षरोषावेशरभसविलसितभ्रुकुटिविटपकुटिलदंष्ट्रारुणेक्षणाटोपातिभयानकवदना हन्तुकामेवेदं महाट्टहासमतिसंरम्भेण विमुञ्चन्ती तत उत्पत्य पापीयसां दुष्टानां तेनैवासिना विवृक्णशीर्ष्णां गलात्स्रवन्तमसृगासवमत्युष्णं सह गणेन निपीयातिपानमदविह्वलोच्चैस्तरां स्वपार्षदै: सह जगौ ननर्त च विजहार च शिर:कन्दुकलीलया ॥ १८ ॥
ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਿਆਨਕ ਦੰਦ ਅਤੇ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਦਿਖਾਈਆਂ। ਉਸਨੇ ਉਸੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਪਾਪੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਵੱਢ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਰਮ ਖੂਨ ਪੀ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਢੇ ਹੋਏ ਸਿਰਾਂ ਨਾਲ ਗੇਂਦ ਵਾਂਗ ਖੇਡਣ ਲੱਗੀ।
Verse 19
एवमेव खलु महदभिचारातिक्रम: कार्त्स्न्येनात्मने फलति ॥ १९ ॥
ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਪਰਾਧੀ ਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 20
न वा एतद्विष्णुदत्त महदद्भुतं यदसम्भ्रम: स्वशिरश्छेदन आपतितेऽपि विमुक्तदेहाद्यात्मभावसुदृढहृदयग्रन्थीनां सर्वसत्त्वसुहृदात्मनां निर्वैराणां साक्षाद्भगवतानिमिषारिवरायुधेनाप्रमत्तेन तैस्तैर्भावै: परिरक्ष्यमाणानां तत्पादमूलमकुतश्चिद्भयमुपसृतानां भागवतपरमहंसानाम् ॥ २० ॥
ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਜਿਹੜੇ ਭਗਤ ਸਰੀਰਕ ਮੋਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੌਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਡਰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
Having remembered his prior fall due to misplaced attachment and association, he feared renewed entanglement through social interaction with non-devotees. By adopting jaḍa-vṛtti (a deliberate appearance of incapacity), he prevented others from drawing him into household ambitions, debate, or worldly obligations, while internally remaining absorbed in nāma-kīrtana and meditation on the Lord’s lotus feet. The Bhāgavatam presents this as a protective discipline: external anonymity safeguards internal bhakti.
Bhadra Kālī is a fierce manifestation of the Lord’s external potency (śakti) functioning within dharma to punish adharma. The dacoits, driven by rajo-guṇa and tamo-guṇa and greedy for wealth, violate Vedic injunctions by attempting to sacrifice a self-realized brāhmaṇa devotee. Their act constitutes grave aparādha; therefore Kālī, intolerant of the offense to a great Vaiṣṇava, manifests from the deity form and executes immediate justice using the same sword intended for the devotee.
The chapter culminates in Śukadeva’s principle: those who know the self as distinct from the body, are free from the heart-knot (hṛdaya-granthi), are engaged in welfare for all beings, and never contemplate harming anyone are protected by the Supreme Lord, who acts as kāla and as the wielder of Sudarśana. Such devotees remain unagitated even under threat of death because their shelter is the Lord’s lotus feet, not bodily survival.