Adhyaya 8

Verse 1

श्रीशुक उवाच एकदा तु महानद्यां कृताभिषेकनैयमिकावश्यको ब्रह्माक्षरमभिगृणानो मुहूर्तत्रयमुदकान्त उपविवेश ॥ १ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇੱਕ ਦਿਨ ਮਹਾਰਾਜ ਭਰਤ ਨੇ ਸਵੇਰ ਦੇ ਨਿੱਤ ਕਰਮ—ਸ਼ੌਚ, ਮੂਤਰ-ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਸਨਾਨ—ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ ਮਹਾਨਦੀ (ਗੰਡਕੀ) ਦੇ ਕੰਢੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਬੈਠ ਕੇ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

Verse 2

तत्र तदा राजन् हरिणी पिपासया जलाशयाभ्याशमेकैवोपजगाम ॥ २ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਸ ਵੇਲੇ ਜਦੋਂ ਭਰਤ ਮਹਾਰਾਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਤ੍ਰਿਹਾਈ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਇੱਕ ਹਰਣੀ ਇਕੱਲੀ ਹੀ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਲਈ ਜਲਾਸ਼ੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਗਈ।

Verse 3

तया पेपीयमान उदके तावदेवाविदूरेण नदतो मृगपतेरुन्नादो लोकभयङ्कर उदपतत् ॥ ३ ॥

ਉਹ ਹਿਰਣੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਪੀ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਇੰਨੇ ਵਿੱਚ ਨੇੜੇ ਹੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਗੱਜਣਾ ਉਠੀ। ਉਹ ਧੁਨੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਡਰਾਉਣੀ ਸੀ ਅਤੇ ਹਿਰਣੀ ਨੇ ਵੀ ਸੁਣ ਲਈ।

Verse 4

तमुपश्रुत्य सा मृगवधू: प्रकृतिविक्लवा चकितनिरीक्षणा सुतरामपिहरिभयाभिनिवेशव्यग्रहृदया पारिप्लवद‍ृष्टिरगततृषा भयात् सहसैवोच्चक्राम ॥ ४ ॥

ਉਹ ਗੱਜਣਾ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਮ੍ਰਿਗ-ਵਧੂ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾਈ ਅਤੇ ਚੌਂਕ ਕੇ ਚਾਰੀਂ ਪਾਸੀਂ ਵੇਖਣ ਲੱਗੀ। ਸਿੰਘ-ਭਯ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਵਿਹਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅੱਖਾਂ ਡੋਲਣ ਲੱਗੀਆਂ; ਪਿਆਸ ਨਾ ਮਿਟੀ ਹੋਣ ਬਾਵਜੂਦ ਡਰ ਨਾਲ ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਦਰਿਆ ਲੰਘ ਗਈ।

Verse 5

तस्या उत्पतन्त्या अन्तर्वत्‍न्या उरुभयावगलितो योनिनिर्गतो गर्भ: स्रोतसि निपपात ॥ ५ ॥

ਡਰ ਨਾਲ ਛਾਲ ਮਾਰਦੀ ਉਸ ਗਰਭਵਤੀ ਹਿਰਣੀ ਦੇ ਭਾਰੀ ਭਯ ਕਾਰਨ ਗਰਭ ਖਿਸਕ ਕੇ ਯੋਨੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਵਹਾਅ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

Verse 6

तत्प्रसवोत्सर्पणभयखेदातुरा स्वगणेन वियुज्यमाना कस्याञ्चिद्दर्यां कृष्णसारसती निपपाताथ च ममार ॥ ६ ॥

ਗਰਭਪਾਤ ਦੇ ਡਰ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਆਪਣੇ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੀ ਉਹ ਕਾਲੀ ਹਿਰਣੀ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਬਹੁਤ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਈ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਮਰ ਗਈ।

Verse 7

तं त्वेणकुणकं कृपणं स्रोतसानूह्यमानमभिवीक्ष्यापविद्धं बन्धुरिवानुकम्पया राजर्षिर्भरत आदाय मृतमातरमित्याश्रमपदमनयत् ॥ ७ ॥

ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਬੈਠੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਭਰਤ ਨੇ ਉਸ ਨਿੱਕੇ ਹਿਰਣ-ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਧਾਰ ਨਾਲ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਂ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਦਇਆ ਉੱਭਰੀ। ਸੱਚੇ ਮਿੱਤਰ ਵਾਂਗ ਉਸ ਨੇ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਿਆ।

Verse 8

तस्य ह वा एणकुणक उच्चैरेतस्मिन् कृतनिजाभिमानस्याहरहस्तत्पोषणपालनलालनप्रीणनानुध्यानेनात्मनियमा: सहयमा: पुरुषपरिचर्यादय एकैकश: कतिपयेनाहर्गणेन वियुज्यमाना: किल सर्व एवोदवसन् ॥ ८ ॥

ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਭਰਤ ਉਸ ਹਿਰਣ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਮੋਹ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਘਾਹ ਦੇ ਕੇ ਉਸਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰਦੇ, ਬਾਘ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੇ, ਖੁਜਲੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਹਲਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਚੁੰਮ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਸੁਖੀ ਰੱਖਦੇ। ਇਸ ਲਗਾਵ ਵਿੱਚ ਉਹ ਯਮ-ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਭਜਨਾ ਭੁੱਲ ਗਏ; ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਿਕ ਉੱਨਤੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵੀ ਮਿਟ ਗਈ।

Verse 9

अहो बतायं हरिणकुणक: कृपण ईश्वररथचरणपरिभ्रमणरयेण स्वगणसुहृद् बन्धुभ्य: परिवर्जित: शरणं च मोपसादितो मामेव मातापितरौ भ्रातृज्ञातीन् यौथिकांश्चैवोपेयाय नान्यं कञ्चन वेद मय्यतिविस्रब्धश्चात एव मया मत्परायणस्य पोषणपालनप्रीणनलालनमनसूयुनानुष्ठेयं शरण्योपेक्षादोषविदुषा ॥ ९ ॥

ਹਾਏ! ਇਹ ਬੇਸਹਾਰਾ ਹਿਰਣ ਦਾ ਬੱਚਾ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ—ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਹੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ—ਆਪਣੇ ਟੋਲੇ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਕੇ ਮੇਰੀ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਮਾਂ-ਪਿਉ, ਭਰਾ ਤੇ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਬਿਨਾ ਈਰਖਾ ਮੈਂ ਇਸਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ, ਰੱਖਿਆ, ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਤੇ ਲਾਡ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਾਂ; ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਵੱਡਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ।

Verse 10

नूनं ह्यार्या: साधव उपशमशीला: कृपणसुहृद एवंविधार्थे स्वार्थानपि गुरुतरानुपेक्षन्ते ॥ १० ॥

ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਆਰਯ ਤੇ ਸਾਧੂ ਜਨ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਐਸੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਵਾਰਥ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 11

इति कृतानुषङ्ग आसनशयनाटनस्‍नानाशनादिषु सह मृगजहुना स्‍नेहानुबद्धहृदय आसीत् ॥ ११ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿਰਣ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਕਰਕੇ ਮਹਾਰਾਜ ਭਰਤ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬੈਠਦੇ, ਸੌਂਦੇ, ਫਿਰਦੇ, ਨ੍ਹਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਖਾਂਦੇ ਵੀ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਦਾ ਦਿਲ ਉਸ ਮ੍ਰਿਗ-ਸ਼ਿਸ਼ੁ ਨਾਲ ਸਨੇਹ ਵਿੱਚ ਬੱਝ ਗਿਆ।

Verse 12

कुशकुसुमसमित्पलाशफलमूलोदकान्याहरिष्यमाणो वृकसालावृकादिभ्यो भयमाशंसमानो यदा सह हरिणकुणकेन वनं समाविशति ॥ १२ ॥

ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜ ਭਰਤ ਕੁਸ਼ ਘਾਹ, ਫੁੱਲ, ਸਮਿਧਾ, ਪੱਤੇ, ਫਲ, ਜੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਡਰਦੇ ਕਿ ਕੁੱਤੇ, ਗਿੱਦੜ, ਬਾਘ ਆਦਿ ਖੂੰਖਾਰ ਜਾਨਵਰ ਹਿਰਣ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਨਾ ਦੇਣ। ਇਸ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ।

Verse 13

पथिषु च मुग्धभावेन तत्र तत्र विषक्तमतिप्रणयभरहृदय: कार्पण्यात्स्कन्धेनोद्वहति एवमुत्सङ्ग उरसि चाधायोपलालयन्मुदं परमामवाप ॥ १३ ॥

ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਹਰਣ-ਬੱਚੇ ਦੀ ਬਾਲਸੁਭਾਵੀ ਚਾਲ-ਢਾਲ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜ ਭਰਤ ਦਾ ਮਨ ਓਥੇ ਓਥੇ ਉਸ ਨਾਲ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ। ਅਤਿ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹਿਰਦੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕਰੁਣਾ ਵਸ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ। ਕਦੇ ਗੋਦ ਵਿੱਚ, ਕਦੇ ਸੁੱਤਿਆਂ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਇਸੇ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ।

Verse 14

क्रियायां निर्वर्त्यमानायामन्तरालेऽप्युत्थायोत्थाय यदैनमभिचक्षीत तर्हि वाव स वर्षपति: प्रकृतिस्थेन मनसा तस्मा आशिष आशास्ते स्वस्ति स्ताद्वत्स ते सर्वत इति ॥ १४ ॥

ਮਹਾਰਾਜ ਭਰਤ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ, ਤਦ ਵੀ ਵਿਚ-ਵਿਚਕਾਰ ਕੰਮ ਅਧੂਰਾ ਛੱਡ ਕੇ ਉੱਠ ਉੱਠ ਕੇ ਵੇਖਦੇ ਕਿ ਹਰਣ ਕਿੱਥੇ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੁਖ ਨਾਲ ਬੈਠਿਆ ਦਿੱਸਦਾ, ਤਾਂ ਮਨ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਉਹ ਆਸੀਸ ਦਿੰਦੇ—“ਵਤਸ, ਤੈਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ।”

Verse 15

अन्यदा भृशमुद्विग्नमना नष्टद्रविण इव कृपण: सकरुणमतितर्षेण हरिणकुणक विरहविह्वलहृदयसन्तापस्तमेवानुशोचन् किल कश्मलं महदभिरम्भित इति होवाच ॥ १५ ॥

ਕਈ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਭਰਤ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਉਹ ਹਰਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ, ਤਾਂ ਮਨ ਬਹੁਤ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਉਸ ਕੰਜੂਸ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਜੋ ਧਨ ਪਾ ਕੇ ਫਿਰ ਗੁਆ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਹਰਣ-ਬੱਚੇ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਦਿਲ ਸੜਦਾ; ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਤੀਬਰ ਤਰਸ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ, ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਦੇ।

Verse 16

अपि बत स वै कृपण एणबालको मृतहरिणीसुतोऽहो ममानार्यस्य शठकिरातमतेरकृतसुकृतस्य कृतविस्रम्भ आत्मप्रत्ययेन तदविगणयन् सुजन इवागमिष्यति ॥ १६ ॥

“ਹਾਏ! ਉਹ ਬੇਚਾਰਾ ਹਰਣ-ਬੱਚਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਾਂ ਮਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਹਾਏ, ਮੈਂ ਕਿੰਨਾ ਅਨਾਰਯ ਹਾਂ! ਮੇਰਾ ਮਨ ਤਾਂ ਧੋਖੇ ਅਤੇ ਕਠੋਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਚਾਲਾਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਸਤਕਰਮ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ। ਕੀ ਉਹ ਸੱਜਣ ਵਾਂਗ ਮੇਰੀ ਬੇਵਫ਼ਾਈ ਨੂੰ ਨਾ ਗਿਣ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਰੋਸੇ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਮੁੜ ਆਵੇਗਾ?”

Verse 17

अपि क्षेमेणास्मिन्नाश्रमोपवने शष्पाणि चरन्तं देवगुप्तं द्रक्ष्यामि ॥ १७ ॥

“ਹਾਏ! ਕੀ ਮੈਂ ਇਸ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਸੁਖ-ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵੇਖਾਂਗਾ—ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ, ਬੱਘ ਆਦਿ ਤੋਂ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ, ਨਰਮ ਘਾਹ ਚਰਦਾ ਹੋਇਆ?”

Verse 18

अपि च न वृक: सालावृकोऽन्यतमो वा नैकचर एकचरो वा भक्षयति ॥ १८ ॥

ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ; ਉਸ ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਭੇੜੀਆ ਜਾਂ ਕੁੱਤਾ, ਜਾਂ ਝੁੰਡ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੇ ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ, ਜਾਂ ਇਕੱਲਾ ਫਿਰਦਾ ਬਾਘ ਖਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 19

निम्‍लोचति ह भगवान् सकलजगत्क्षेमोदयस्त्रय्यात्माद्यापि मम न मृगवधून्यास आगच्छति ॥ १९ ॥

ਹਾਏ! ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੀ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਉਤ्थਾਨ ਦੇ ਕਾਰਣ, ਵੇਦ-ਸਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਸੂਰਜ ਹੁਣ ਅਸਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਪਰ ਮਾਂ ਦੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਉਹ ਮ੍ਰਿਗੀ ਅਜੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਆਈ।

Verse 20

अपिस्विदकृतसुकृतमागत्य मां सुखयिष्यति हरिणराजकुमारो विविधरुचिरदर्शनीयनिजमृगदारकविनोदैरसन्तोषं स्वानामपनुदन् ॥ २० ॥

ਕੀ ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਵਰਗਾ ਹਿਰਣ ਮੁੜ ਆ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਵੇਗਾ? ਕਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਮਨੋਹਰ ਖੇਡਾਂ ਤੇ ਰਮਣੀਅ ਚਾਲਾਂ ਨਾਲ ਫਿਰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਕੇ ਮੇਰੇ ਜਖ਼ਮੀ ਦਿਲ ਨੂੰ ਠੰਢ ਪਾਵੇਗਾ? ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਪੁੰਨ ਨਹੀਂ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਹੁਣ ਤੱਕ ਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ।

Verse 21

क्ष्वेलिकायां मां मृषासमाधिनाऽऽमीलितदृशं प्रेमसंरम्भेण चकितचकित आगत्य पृषदपरुषविषाणाग्रेण लुठति ॥ २१ ॥

ਹਾਏ! ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਿੱਕਾ ਹਿਰਣ, ਮੈਨੂੰ ਝੂਠੀ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ ਮੂੰਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਰੁੱਸੇ ਨਾਲ ਚੌਂਕਦਾ ਚੌਂਕਦਾ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਵਰਗੇ ਨਰਮ ਸਿੰਗਾਂ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਡਰਦਾ ਡਰਦਾ ਮੈਨੂੰ ਛੂਹਦਾ।

Verse 22

आसादितहविषि बर्हिषि दूषिते मयोपालब्धो भीतभीत: सपद्युपरतरास ऋषिकुमारवदवहितकरणकलाप आस्ते ॥ २२ ॥

ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਯੱਗ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਕੁਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਰੱਖਦਾ, ਤਾਂ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਿਰਣ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਕੁਸ਼ਾ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਅਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਧੱਕ ਕੇ ਡਾਂਟਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਡਰ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ-ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਨਿਸ਼ਚਲ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਖੇਡ ਰੋਕ ਦਿੰਦਾ।

Verse 23

किं वा अरे आचरितं तपस्तपस्विन्यानया यदियमवनि: सविनयकृष्णसारतनयतनुतरसुभगशिवतमाखरखुरपदपङ्क्तिभिर्द्रविणविधुरातुरस्य कृपणस्य मम द्रविणपदवीं सूचयन्त्यात्मानं च सर्वत: कृतकौतुकं द्विजानां स्वर्गापवर्गकामानां देवयजनं करोति ॥ २३ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨਮੱਤ ਵਾਂਗ ਬੋਲ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜ ਭਰਤ ਉੱਠ ਕੇ ਬਾਹਰ ਗਿਆ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹਿਰਣ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਬਦਕਿਸਮਤ ਭਰਤ! ਮੇਰਾ ਤਪ ਤਾਂ ਨਿੱਕਾ ਹੈ; ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੇ ਮਹਾਨ ਤਪ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਸ਼ੁਭ, ਕੋਮਲ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਸਾਰ-ਸ਼ਾਵਕ ਦੇ ਛੋਟੇ ਖੁਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਇੱਥੇ ਅੰਕਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੀ ਹਿਰਣ-ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਧਨਹੀਨ ਤੇ ਦਿਨ ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਰਾਹ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਗੁਆਚਿਆ ‘ਧਨ’ ਮੁੜ ਲੱਭਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਧਰਤੀ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਮੋਖਸ਼ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਦੇਵ-ਯਜ्ञ ਕਰਨ ਯੋਗ ਥਾਂ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।”

Verse 24

अपिस्विदसौ भगवानुडुपतिरेनं मृगपतिभयान्मृतमातरं मृगबालकं स्वाश्रमपरिभ्रष्टमनुकम्पया कृपणजनवत्सल: परिपाति ॥ २४ ॥

ਕੀ ਉਹ ਦीनਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਲੂ ਉਡੁਪਤੀ—ਚੰਦਰਮਾ—ਸਿੰਹ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਮਾਂ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਭਟਕਿਆ ਮੇਰਾ ਹਿਰਣ-ਬੱਚਾ ਜਾਣ ਕੇ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਠਿਕਾਣਾ ਦੇ ਕੇ ਉਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ?

Verse 25

किं वाऽऽत्मजविश्लेषज्वरदवदहनशिखाभिरुपतप्यमानहृदयस्थलनलिनीकं मामुपसृतमृगीतनयं शिशिरशान्तानुरागगुणितनिजवदनसलिलामृतमयगभस्तिभि: स्वधयतीति च ॥ २५ ॥

ਜਾਂ ਫਿਰ, ਪੁੱਤਰ-ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਜ਼ੁਕਾਮੀ ਜ਼ੋਰ ਵਰਗੇ ਦਾਵਾਨਲ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ ਸੜਦੇ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ ਉਸ ਹਿਰਣੀ ਦੇ ਬੱਚੇ ਕਰਕੇ, ਚੰਦਰਮਾ ਆਪਣੀਆਂ ਠੰਢੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ—ਮਾਨੋ ਮੁਖ-ਜਲ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ—ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਤਰ ਤੇਜ਼ ਬੁਖਾਰ ਵਾਲੇ ਮਿੱਤਰ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕ ਕੇ ਠੰਡ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 26

एवमघटमानमनोरथाकुलहृदयो मृगदारकाभासेन स्वारब्धकर्मणा योगारम्भणतो विभ्रंशित: स योगतापसो भगवदाराधनलक्षणाच्च कथमितरथा जात्यन्तर एणकुणक आसङ्ग: साक्षान्नि:श्रेयसप्रतिपक्षतया प्राक्परित्यक्तदुस्त्यजहृदयाभिजातस्य तस्यैवमन्तरायविहत योगारम्भणस्य राजर्षेर्भरतस्य तावन्मृगार्भकपोषणपालनप्रीणनलालनानुषङ्गेणाविगणयत आत्मानमहिरिवाखुबिलं दुरतिक्रम: काल: करालरभस आपद्यत ॥ २६ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿਰਣ-ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਬੇਕਾਬੂ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਰਤ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਪੂਰਵ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਕਰਕੇ ਉਹ ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ, ਤਪ ਅਤੇ ਭਗਵਦ-ਆਰਾਧਨਾ ਦੇ ਲੱਛਣ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਜੇ ਪੂਰਵ ਕਰਮ ਨਾ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਜਿਸ ਨੇ ਪੁੱਤਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸੰਗ ਨੂੰ ਨਿਃਸ਼੍ਰੇਯਸ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਜਾਣ ਕੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੋਰ ਜਾਤ ਦੇ ਹਿਰਣ-ਸ਼ਾਵਕ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਆਸਕਤ ਹੁੰਦਾ? ਕਰਮਵਸ਼ ਉਹ ਮ੍ਰਿਗ-ਸ਼ਾਵਕ ਦੀ ਪਾਲਣਾ, ਪੋਸ਼ਣ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲਾਡ-ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਇੰਨਾ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਕਿ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਹਿਤ ਨੂੰ ਗਿਣਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਤਦ ਕਾਲ—ਚੂਹੇ ਦੇ ਬਿਲ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸਦੇ ਵਿਸ਼ੈਲੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ—ਅਟੱਲ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।

Verse 27

तदानीमपि पार्श्ववर्तिनमात्मजमिवानुशोचन्तमभिवीक्षमाणो मृग एवाभिनिवेशितमना विसृज्य लोकमिमं सह मृगेण कलेवरं मृतमनु न मृतजन्मानुस्मृतिरितरवन्मृगशरीरमवाप ॥ २७ ॥

ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਹਿਰਣ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰਾਜੇ ਦਾ ਮਨ ਹਿਰਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆਂ ਵਾਂਗ—ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਲੋਕ, ਉਹ ਹਿਰਣ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਿਰਣ ਦਾ ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਾਭ ਰਿਹਾ—ਮਨੁੱਖੀ ਦੇਹ ਗੁਆ ਕੇ ਵੀ ਹਿਰਣ-ਦੇਹ ਮਿਲਣ ਉਪਰੰਤ ਉਸ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਭੁਲੀਆਂ।

Verse 28

तत्रापि ह वा आत्मनो मृगत्वकारणं भगवदाराधनसमीहानुभावेनानुस्मृत्य भृशमनुतप्यमान आह ॥ २८ ॥

ਹਿਰਣ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਰਤ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕਠੋਰ ਭਗਵਦ-ਭਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਇਸ ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਣ ਸਮਝ ਲਿਆ। ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਪਛਤਾਵੇ ਨਾਲ ਇਉਂ ਬੋਲੇ।

Verse 29

अहो कष्टं भ्रष्टोऽहमात्मवतामनुपथाद्यद्विमुक्तसमस्तसङ्गस्य विविक्तपुण्यारण्यशरणस्यात्मवत आत्मनि सर्वेषामात्मनां भगवति वासुदेवे तदनुश्रवणमननसङ्कीर्तनाराधनानुस्मरणाभियोगेनाशून्यसकलयामेन कालेन समावेशितं समाहितं कार्त्स्‍न्येन मनस्तत्तु पुनर्ममाबुधस्यारान्मृगसुतमनु परिसुस्राव ॥ २९ ॥

ਹਾਏ, ਕਿੰਨੀ ਮੁਸੀਬਤ! ਮੈਂ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਸਾਰਾ ਸੰਗ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਇਕਾਂਤ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲਿਆ, ਸ਼ਮ-ਦਮ ਨਾਲ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਸ਼੍ਰਵਣ, ਮਨਨ, ਕੀਰਤਨ, ਆਰਾਧਨਾ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨੂੰ ਹਰ ਵੇਲੇ ਲੀਨ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰੀ ਮੂਰਖਤਾ ਨਾਲ ਮਨ ਮੁੜ ਹਿਰਣ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਹਿਰਣ ਦਾ ਦੇਹ ਪਾ ਕੇ ਮੈਂ ਭਕਤੀ-ਆਚਰਨ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਡਿੱਗ ਗਿਆ।

Verse 30

इत्येवं निगूढनिर्वेदो विसृज्य मृगीं मातरं पुनर्भगवत्क्षेत्रमुपशमशीलमुनिगणदयितं शालग्रामं पुलस्त्यपुलहाश्रमं कालञ्जरात्प्रत्याजगाम ॥ ३० ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਸਭ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਉਪਰਾਮ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਕਾਲੰਜਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਹਿਰਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਮੁੜ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਅਤੇ ਪੁਲਸਤ੍ਯ-ਪੁਲਹ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਪਰਤ ਗਿਆ।

Verse 31

तस्मिन्नपि कालं प्रतीक्षमाणः सङ्गाच्च भृशमुद्विग्नः । आत्मसहचरः शुष्कपर्णतृणवीरुधा वर्तमानो मृगत्वनिमित्तावसानमेव ॥ गणयन्मृगशरीरं तीर्थोदकक्लिन्नमुत्ससर्ज ॥ ३१ ॥

ਉਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਕੁਸੰਗ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਾਵਧਾਨ ਰਿਹਾ। ਆਪਣਾ ਪਿਛਲਾ ਹਾਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਾ ਦੱਸ ਕੇ ਉਹ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤੇ ਤੇ ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਖਾਂਦਾ ਰਿਹਾ; ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਉਸ ਦਾ ਸਹਚਰ ਸੀ। ਹਿਰਣ-ਭਾਵ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਹੀ ਗਿਣਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਹਿਰਣ ਦਾ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।