Adhyaya 7

Verse 1

श्रीशुक उवाच भरतस्तु महाभागवतो यदा भगवतावनितलपरिपालनाय सञ्चिन्तितस्तदनुशासनपर: पञ्चजनीं विश्वरूपदुहितरमुपयेमे ॥ १ ॥

ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਭਰਤ ਮਹਾਰਾਜ ਮਹਾਭਾਗਵਤ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਰਿਪਾਲਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬਿਠਾਉਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਭਰਤ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜਕਾਜ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਸਮੂਹ ਭੂਮੰਡਲ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰਦਿਆਂ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਨੇ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਦੀ ਧੀ ਪੰਚਜਨੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।

Verse 2

तस्यामु ह वा आत्मजान् कार्त्स्‍न्येनानुरूपानात्मन: पञ्च जनयामास भूतादिरिव भूतसूक्ष्माणि सुमतिं राष्ट्रभृतं सुदर्शनमावरणं धूम्रकेतुमिति ॥ २ ॥

ਜਿਵੇਂ ਅਹੰਕਾਰ ਸੁਖਮ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਹਾਰਾਜ ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਪੰਚਜਨੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਨੁਰੂਪ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ—ਸੁਮਤੀ, ਰਾਸ਼ਟਰਭ੍ਰਿਤ, ਸੁਦਰਸ਼ਨ, ਆਵਰਣ ਅਤੇ ਧੂਮ੍ਰਕੇਤੁ।

Verse 3

अजनाभं नामैतद्वर्षं भारतमिति यत आरभ्य व्यपदिशन्ति ॥ ३ ॥

ਇਹ ਵਰ੍ਹਾ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਅਜਨਾਭ-ਵਰ੍ਹਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ; ਪਰ ਮਹਾਰਾਜ ਭਰਤ ਦੇ ਰਾਜ-ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਇਹ ‘ਭਾਰਤ-ਵਰ੍ਹਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 4

स बहुविन्महीपति: पितृपितामहवदुरुवत्सलतया स्वे स्वे कर्मणि वर्तमाना: प्रजा: स्वधर्ममनुवर्तमान: पर्यपालयत् ॥ ४ ॥

ਮਹਾਰਾਜ ਭਰਤ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਅਨੁਭਵੀ ਰਾਜਾ ਸਨ। ਉਹ ਆਪ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲਗਾਈ ਰੱਖਦੇ ਅਤੇ ਪਿਤਾ-ਪਿਤਾਮਹ ਵਾਂਗ ਮਹਾਨ ਵਾਤਸਲ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ।

Verse 5

ईजे च भगवन्तं यज्ञक्रतुरूपं क्रतुभिरुच्चावचै: श्रद्धयाऽऽहृताग्निहोत्रदर्शपूर्णमासचातुर्मास्यपशुसोमानां प्रकृतिविकृतिभिरनुसवनं चातुर्होत्रविधिना ॥ ५ ॥

ਮਹਾਰਾਜ ਭਰਤ ਨੇ ਵੱਡੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ-ਕ੍ਰਤੁ-ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਕੀਤੇ—ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ, ਦਰਸ਼, ਪੂਰਨਮਾਸ, ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ, ਪਸ਼ੂ-ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਸੋਮ-ਯਜ੍ਞ। ਕਦੇ ਪੂਰੇ ਤੇ ਕਦੇ ਅੰਸ਼ਿਕ, ਪਰ ਹਰ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਚਾਤੁਰ੍ਹੋਤ੍ਰ ਵਿਧੀ ਦੀ ਕੜੀ ਪਾਲਣਾ ਹੋਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ।

Verse 6

सम्प्रचरत्सु नानायागेषु विरचिताङ्गक्रियेष्वपूर्वं यत्तत्क्रियाफलं धर्माख्यं परे ब्रह्मणि यज्ञपुरुषे सर्वदेवतालिङ्गानां मन्त्राणामर्थनियामकतया साक्षात्कर्तरि परदेवतायां भगवति वासुदेव एव भावयमान आत्मनैपुण्यमृदितकषायो हवि:ष्वध्वर्युभिर्गृह्यमाणेषु स यजमानो यज्ञभाजो देवांस्तान् पुरुषावयवेष्वभ्यध्यायत् ॥ ६ ॥

ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯਜ੍ਞਾਂ ਦੀਆਂ ਅੰਗ-ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਕੇ ਮਹਾਰਾਜ ਭਰਤ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ‘ਧਰਮ’ ਨਾਮਕ ਫਲ ਪਰਬ੍ਰਹਮ, ਯਜ੍ਞਪੁਰੁਸ਼, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪਰਦੇਵਤਾ ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਆਸਕਤੀ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਲੋਭ ਆਦਿ ਮਲਿਨਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਅਧਵਰ੍ਯੁ ਪੁਰੋਹਿਤ ਹਵਿ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਲਈ ਲੈਂਦੇ, ਤਦ ਯਜਮਾਨ ਭਰਤ ਇਹ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਵਤਾ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਅਵਯਵ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਉਸ ਦੀ ਭੁਜਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਉਸ ਦੀ ਅੱਖ ਹੈ।

Verse 7

एवं कर्मविशुद्ध्या विशुद्धसत्त्वस्यान्तर्हृदयाकाशशरीरे ब्रह्मणि भगवति वासुदेवे महापुरुषरूपोपलक्षणे श्रीवत्सकौस्तुभवनमालारिदरगदादिभिरुपलक्षिते निजपुरुषहृल्लिखितेनात्मनि पुरुषरूपेण विरोचमान उच्चैस्तरां भक्तिरनुदिनमेधमानरयाजायत ॥ ७ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਜ ਭਰਤ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਰੂਪ ਵਾਸੁਦੇਵ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਵਧਦੀ ਗਈ। ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ, ਕੌਸਤੁਭ, ਵਨਮਾਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ-ਚੱਕਰ-ਗਦਾ-ਪਦਮ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਰੂਪ ਉਹ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 8

एवं वर्षायुतसहस्रपर्यन्तावसितकर्मनिर्वाणावसरोऽधिभुज्यमानं स्वतनयेभ्यो रिक्थं पितृपैतामहं यथादायं विभज्य स्वयं सकलसम्पन्निकेतात्स्वनिकेतात् पुलहाश्रमं प्रवव्राज ॥ ८ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਭੋਗ ਦਾ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜ ਭਰਤ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਨਿਵ੍ਰਿਤ ਹੋਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਪੈਤਾਮਹਿਕ ਧਨ ਯਥੋਚਿਤ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਭ ਐਸ਼ਵਰਜ ਦੇ ਧਾਮ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪੁਲਹਾਸ਼੍ਰਮ (ਹਰਿਦੁਆਰ) ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 9

यत्र ह वाव भगवान् हरिरद्यापि तत्रत्यानां निजजनानां वात्सल्येन सन्निधाप्यत इच्छारूपेण ॥ ९ ॥

ਪੁਲਹਾਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਵਾਤਸਲ੍ਯ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨ੍ਹਿਧੀ ਦੇ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 10

यत्राश्रमपदान्युभयतोनाभिभिर्दृषच्चक्रैश्चक्रनदी नाम सरित्प्रवरा सर्वत: पवित्रीकरोति ॥ १० ॥

ਪੁਲਹਾਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਚਕ੍ਰਨਦੀ ਨਾਮ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਦੀ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਮਿਲਦੀਆਂ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ-ਸ਼ਿਲਾਵਾਂ (ਦ੍ਰਿਸ਼ੱਚਕ੍ਰ) ਹਰ ਥਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਿਲਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਉੱਪਰ-ਹੇਠਾਂ ਨਾਭੀ ਵਰਗੇ ਚੱਕਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।

Verse 11

तस्मिन् वाव किल स एकल: पुलहाश्रमोपवने विविधकुसुमकिसलयतुलसिकाम्बुभि: कन्दमूलफलोपहारैश्च समीहमानो भगवत आराधनं विविक्त उपरतविषयाभिलाष उपभृतोपशम: परां निर्वृतिमवाप ॥ ११ ॥

ਪੁਲਹਾਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਉਪਵਨ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜ ਭਰਤ ਇਕੱਲਾ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲ, ਕੋਮਲ ਕਲੀਆਂ, ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤੇ, ਚਕ੍ਰਨਦੀ ਦਾ ਜਲ, ਅਤੇ ਕੰਦ-ਮੂਲ-ਫਲ ਆਦਿ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ। ਵਿਸ਼ਯ-ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਮਿਟ ਗਈ; ਚਿੱਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

Verse 12

तयेत्थमविरतपुरुषपरिचर्यया भगवति प्रवर्धमानानुरागभरद्रुतहृदयशैथिल्य: प्रहर्षवेगेनात्मन्युद्भ‍िद्यमानरोमपुलककुलक औत्कण्ठ्यप्रवृत्तप्रणयबाष्पनिरुद्धावलोकनयन एवं निजरमणारुणचरणारविन्दानुध्यानपरिचितभक्तियोगेन परिप्लुतपरमाह्लादगम्भीरहृदयह्रदावगाढधिषणस्तामपि क्रियमाणां भगवत्सपर्यां न सस्मार ॥ १२ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਭਾਗਵਤ ਮਹਾਰਾਜ ਭਰਤ ਨਿਰੰਤਰ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹੇ। ਵਾਸੁਦੇਵ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਵਧਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਿਰਦਾ ਪਿਘਲ ਗਿਆ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਨਿਯਮਤ ਕਰਤੱਬਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਛੁੱਟ ਗਿਆ। ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਰੋਮਾਂਚ ਹੋਇਆ, ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਮ-ਅੰਸੂ ਵਹੇ ਅਤੇ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਦੇਖ ਸਕੇ। ਉਹ ਸਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅਰੁਣ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ; ਭਕਤੀਯੋਗ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਦਾ ਸਰੋਵਰ ਪਰਮਾਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਨ ਉਸ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਣ ਕਾਰਨ ਚੱਲ ਰਹੀ ਨਿਯਮਤ ਸੇਵਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਨਾ ਰਹੀ।

Verse 13

इत्थं धृतभगवद्‌व्रत ऐणेयाजिनवाससानुसवनाभिषेकार्द्रकपिशकुटिलजटाकलापेन च विरोचमान: सूर्यर्चा भगवन्तं हिरण्मयं पुरुषमुज्जिहाने सूर्यमण्डलेऽभ्युपतिष्ठन्नेतदु होवाच ॥ १३ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਦ-ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਹਾਰਾਜ ਭਰਤ ਹਰਣ-ਚਮੜਾ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ। ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਪਿਸ਼ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਘੁੰਘਰਾਲੀਆਂ ਜਟਾਂ ਭਿੱਜੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੇ ਲੱਗਦੇ। ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵੇਲੇ ਉਹ ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸੁਵਰਨਮਯ ਪੁਰੁਸ਼—ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ—ਦੀ ਰਿਗਵੇਦੋਕਤ ਸ্তুਤੀਆਂ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਬੋਲੇ।

Verse 14

परोरज: सवितुर्जातवेदो देवस्य भर्गो मनसेदं जजान । सुरेतसाद: पुनराविश्य चष्टे हंसं गृध्राणं नृषद्रिङ्गिरामिम: ॥ १४ ॥

ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੁੱਧ ਸੱਤਵ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਉਹ ਜਾਤਵੇਦ ਸਵਿਤਾ ਵਾਂਗ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਕਤਾਂ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਰਚਿਆ; ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬੁੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।