Adhyaya 5

Verse 1

ऋषभ उवाच नायं देहो देहभाजां नृलोके कष्टान् कामानर्हते विड्भुजां ये । तपो दिव्यं पुत्रका येन सत्त्वं शुद्ध्येद्यस्माद् ब्रह्मसौख्यं त्वनन्तम् ॥ १ ॥

਋ਸ਼ਭਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪੁੱਤਰੋ, ਮਨੁੱਖਾ ਦੇਹ ਪਾ ਕੇ ਕੁੱਤੇ-ਸੂਰ ਵਰਗੇ ਮਲਭੱਖੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਇੰਦ੍ਰੀ ਸੁਖ ਲਈ ਦਿਨ ਰਾਤ ਕਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਦਿਵ੍ਯ ਤਪ ਕਰੋ; ਇਸ ਨਾਲ ਹਿਰਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ ਅਨੰਤ ਬ੍ਰਹਮ-ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ॥

Verse 2

महत्सेवां द्वारमाहुर्विमुक्ते- स्तमोद्वारं योषितां सङ्गिसङ्गम् । महान्तस्ते समचित्ता: प्रशान्ता विमन्यव: सुहृद: साधवो ये ॥ २ ॥

ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਆਸਕਤ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅੰਧਕਾਰ (ਨਰਕ) ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ। ਮਹਾਤਮਾ ਸਮਦਰਸ਼ੀ, ਸ਼ਾਂਤ, ਕ੍ਰੋਧ-ਰਹਿਤ, ਸਭ ਦੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਾਧੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲੀਨ॥

Verse 3

ये वा मयीशे कृतसौहृदार्था जनेषु देहम्भरवार्तिकेषु॒ । गृहेषु जायात्मजरातिमत्सु न प्रीतियुक्ता यावदर्थाश्च लोके ॥ ३ ॥

ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਵਧਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਸੰਬੰਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ। ਦੇਹ-ਪਾਲਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਘਰ, ਪਤਨੀ, ਬੱਚੇ, ਮਿੱਤਰ ਜਾਂ ਧਨ ਨਾਲ ਆਸਕਤ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਕਰਤੱਬ ਤੋਂ ਬੇਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ—ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਲਈ ਜਿੰਨਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੋਵੇ ਉਤਨਾ ਹੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ॥

Verse 4

नूनं प्रमत्त: कुरुते विकर्म यदिन्द्रियप्रीतय आपृणोति । न साधु मन्ये यत आत्मनोऽय- मसन्नपि क्लेशद आस देह: ॥ ४ ॥

ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀ ਸੁਖ ਨੂੰ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੱਤ ਹੋ ਕੇ ਪਾਪਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਕੁਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦੇਹ ਮਿਲੀ ਹੈ; ਇਹ ਨਾਸਵੰਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਲਈ ਮੁੜ ਮੁੜ ਇੰਦ੍ਰੀ ਭੋਗ ਲਈ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ॥

Verse 5

पराभवस्तावदबोधजातो यावन्न जिज्ञासत आत्मतत्त्वम् । यावत्क्रियास्तावदिदं मनो वै कर्मात्मकं येन शरीरबन्ध: ॥ ५ ॥

ਜਦ ਤੱਕ ਆਤਮ-ਤੱਤ ਦੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹਾਰ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੁੰਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਾਪ—ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਮਨ ਕਰਮਾਤਮਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਦੇਹ-ਬੰਧਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਫਲਾਸਕਤੀ ਰਹੇ ਤਾਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਦੇਹ ਧਾਰਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ॥

Verse 6

एवं मन: कर्मवशं प्रयुङ्क्ते अविद्ययाऽऽत्मन्युपधीयमाने । प्रीतिर्न यावन्मयि वासुदेवे न मुच्यते देहयोगेन तावत् ॥ ६ ॥

ਅਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਜੀਵ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਮਨ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਮੇਰੇ—ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ—ਪ੍ਰੇਮ ਨਹੀਂ ਜਾਗਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਦੇਹ ਧਾਰਣ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।

Verse 7

यदा न पश्यत्ययथा गुणेहां स्वार्थे प्रमत्त: सहसा विपश्चित् । गतस्मृतिर्विन्दति तत्र तापा- नासाद्य मैथुन्यमगारमज्ञ: ॥ ७ ॥

ਜਦੋਂ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਇਸ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਸਿਮਰਨ ਭੁਲਾ ਕੇ ਮੈਥੁਨ-ਆਧਾਰਿਤ ਘਰ ਵਿੱਚ ਫਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਅਨੇਕ ਦੁੱਖ-ਤਾਪ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 8

पुंस: स्त्रिया मिथुनीभावमेतं तयोर्मिथो हृदयग्रन्थिमाहु: । अतो गृहक्षेत्रसुताप्तवित्तै- र्जनस्य मोहोऽयमहं ममेति ॥ ८ ॥

ਮਰਦ ਤੇ ਔਰਤ ਦਾ ਪਰਸਪਰ ਆਕਰਸ਼ਣ ਹੀ ਭੌਤਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਦਿਲ ਦੀ ਗੰਢ ਬੱਝਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਹ, ਘਰ, ਜ਼ਮੀਨ, ਪੁੱਤਰ, ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ ਤੇ ਧਨ ਵਿੱਚ ‘ਮੈਂ’ ਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਦਾ ਮੋਹ ਵਧਦਾ ਹੈ।

Verse 9

यदा मनोहृदयग्रन्थिरस्य कर्मानुबद्धो द‍ृढ आश्लथेत । तदा जन: सम्परिवर्ततेऽस्माद् मुक्त: परं यात्यतिहाय हेतुम् ॥ ९ ॥

ਜਦੋਂ ਕਰਮ-ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਤੇ ਦਿਲ ਦੀ ਪੱਕੀ ਗੰਢ ਢਿੱਲੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਘਰ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਲਗਨ ਤੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ‘ਮੈਂ-ਮੇਰਾ’ ਵਾਲਾ ਮੂਲ ਭਰਮ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 10

हंसे गुरौ मयि भक्त्यानुवृत्या वितृष्णया द्वन्द्वतितिक्षया च । सर्वत्र जन्तोर्व्यसनावगत्या जिज्ञासया तपसेहानिवृत्त्या ॥ १० ॥ मत्कर्मभिर्मत्कथया च नित्यं मद्देवसङ्गाद् गुणकीर्तनान्मे । निर्वैरसाम्योपशमेन पुत्रा जिहासया देहगेहात्मबुद्धे: ॥ ११ ॥ अध्यात्मयोगेन विविक्तसेवया प्राणेन्द्रियात्माभिजयेन सध्य्रक् । सच्छ्रद्धया ब्रह्मचर्येण शश्वद् असम्प्रमादेन यमेन वाचाम् ॥ १२ ॥ सर्वत्र मद्भ‍ावविचक्षणेन ज्ञानेन विज्ञानविराजितेन । योगेन धृत्युद्यमसत्त्वयुक्तो लिङ्गं व्यपोहेत्कुशलोऽहमाख्यम् ॥ १३ ॥

ਹੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰੋ, ਪਰਮਹੰਸ ਅਵਸਥਾ ਵਾਲੇ ਉੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਮੇਰੇ—ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ—ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਟਿਕਾਓ। ਵਿਸ਼ੇ-ਭੋਗ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤੀ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੇ ਦਵੰਦ ਨੂੰ ਸਹਿਣਾ, ਹਰ ਥਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਦੁਖਦਾਈ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ, ਤੱਤਵ-ਜਿਗਿਆਸਾ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਲਈ ਤਪ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਕਰੋ। ਮੇਰੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ, ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰੋ, ਮੇਰੇ ਗੁਣ ਗਾਓ, ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖੋ, ਵੈਰ ਛੱਡੋ, ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਦੇਹ-ਘਰ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਮੰਨਣ ਵਾਲੀ ਬੁੱਧੀ ਤਿਆਗੋ। ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹੋ, ਇਕਾਂਤ ਸਾਧਨਾ ਕਰੋ, ਪ੍ਰਾਣ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ-ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤੋ, ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖੋ, ਨਿੱਤ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਪਾਲੋ, ਪ੍ਰਮਾਦ ਤੋਂ ਬਚੋ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਯਮ ਕਰੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਗਿਆਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਝੂਠਾ ਅਹੰਕਾਰ ਦੂਰ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 11

हंसे गुरौ मयि भक्त्यानुवृत्या वितृष्णया द्वन्द्वतितिक्षया च । सर्वत्र जन्तोर्व्यसनावगत्या जिज्ञासया तपसेहानिवृत्त्या ॥ १० ॥ मत्कर्मभिर्मत्कथया च नित्यं मद्देवसङ्गाद् गुणकीर्तनान्मे । निर्वैरसाम्योपशमेन पुत्रा जिहासया देहगेहात्मबुद्धे: ॥ ११ ॥ अध्यात्मयोगेन विविक्तसेवया प्राणेन्द्रियात्माभिजयेन सध्य्रक् । सच्छ्रद्धया ब्रह्मचर्येण शश्वद् असम्प्रमादेन यमेन वाचाम् ॥ १२ ॥ सर्वत्र मद्भ‍ावविचक्षणेन ज्ञानेन विज्ञानविराजितेन । योगेन धृत्युद्यमसत्त्वयुक्तो लिङ्गं व्यपोहेत्कुशलोऽहमाख्यम् ॥ १३ ॥

ਹੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਚੇ ਪਰਮਹੰਸ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 12

हंसे गुरौ मयि भक्त्यानुवृत्या वितृष्णया द्वन्द्वतितिक्षया च । सर्वत्र जन्तोर्व्यसनावगत्या जिज्ञासया तपसेहानिवृत्त्या ॥ १० ॥ मत्कर्मभिर्मत्कथया च नित्यं मद्देवसङ्गाद् गुणकीर्तनान्मे । निर्वैरसाम्योपशमेन पुत्रा जिहासया देहगेहात्मबुद्धे: ॥ ११ ॥ अध्यात्मयोगेन विविक्तसेवया प्राणेन्द्रियात्माभिजयेन सध्य्रक् । सच्छ्रद्धया ब्रह्मचर्येण शश्वद् असम्प्रमादेन यमेन वाचाम् ॥ १२ ॥ सर्वत्र मद्भ‍ावविचक्षणेन ज्ञानेन विज्ञानविराजितेन । योगेन धृत्युद्यमसत्त्वयुक्तो लिङ्गं व्यपोहेत्कुशलोऽहमाख्यम् ॥ १३ ॥

ਸੱਚ ਬਾਰੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਭਗਤੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰੋ। ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਭੋਗ ਦੇ ਯਤਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਓ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਓ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਸੁਣੋ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰੋ।

Verse 13

हंसे गुरौ मयि भक्त्यानुवृत्या वितृष्णया द्वन्द्वतितिक्षया च । सर्वत्र जन्तोर्व्यसनावगत्या जिज्ञासया तपसेहानिवृत्त्या ॥ १० ॥ मत्कर्मभिर्मत्कथया च नित्यं मद्देवसङ्गाद् गुणकीर्तनान्मे । निर्वैरसाम्योपशमेन पुत्रा जिहासया देहगेहात्मबुद्धे: ॥ ११ ॥ अध्यात्मयोगेन विविक्तसेवया प्राणेन्द्रियात्माभिजयेन सध्य्रक् । सच्छ्रद्धया ब्रह्मचर्येण शश्वद् असम्प्रमादेन यमेन वाचाम् ॥ १२ ॥ सर्वत्र मद्भ‍ावविचक्षणेन ज्ञानेन विज्ञानविराजितेन । योगेन धृत्युद्यमसत्त्वयुक्तो लिङ्गं व्यपोहेत्कुशलोऽहमाख्यम् ॥ १३ ॥

ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਜਪ ਕਰੋ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਦੇਖੋ। ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਛੱਡੋ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਸੋਗ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰੋ। ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਘਰ ਨਾਲ ਆਪੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨਾ ਛੱਡ ਦਿਓ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੋ।

Verse 14

कर्माशयं हृदयग्रन्थिबन्ध- मविद्ययासादितमप्रमत्त: । अनेन योगेन यथोपदेशं सम्यग्व्यपोह्योपरमेत योगात् ॥ १४ ॥

ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰੋ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੋ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤੁਸੀਂ ਫਲਦਾਇਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੋਗੇ, ਅਤੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਬੰਧਨ ਦੀ ਗੰਢ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇਗੀ।

Verse 15

पुत्रांश्च शिष्यांश्च नृपो गुरुर्वा मल्लोककामो मदनुग्रहार्थ: । इत्थं विमन्युरनुशिष्यादतज्ज्ञान् न योजयेत्कर्मसु कर्ममूढान् । कं योजयन्मनुजोऽर्थं लभेत निपातयन्नष्टद‍ृशं हि गर्ते ॥ १५ ॥

ਜੇ ਕੋਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਜੋ ਫਲਦਾਇਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਭਗਤੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 16

लोक: स्वयं श्रेयसि नष्टद‍ृष्टि- र्योऽर्थान् समीहेत निकामकाम: । अन्योन्यवैर: सुखलेशहेतो- रनन्तदु:खं च न वेद मूढ: ॥ १६ ॥

ਅਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਜਿਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਭਲਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝ ਕੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਯ-ਭੋਗ ਹੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੰਦ੍ਰੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਈਰਖਾ-ਵੈਰ ਦਾ ਸਮਾਜ ਬਣਾਕੇ ਅਨੰਤ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ।

Verse 17

कस्तं स्वयं तदभिज्ञो विपश्चिद् अविद्यायामन्तरे वर्तमानम् । दृष्ट्वा पुनस्तं सघृण: कुबुद्धिं प्रयोजयेदुत्पथगं यथान्धम् ॥ १७ ॥

ਜੋ ਅਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਾਹ ਦਾ ਆਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਕੁਬੁੱਧੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹੜਾ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਦਇਆਲੂ ਉਸ ਨੂੰ ਫਲ-ਲੋਭੀ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾ ਕੇ ਹੋਰ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸਾਵੇਗਾ? ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਗਲਤ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੇਣਾ ਕਿਹੜਾ ਸੱਜਣ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰੇਗਾ?

Verse 18

गुरुर्न स स्यात्स्वजनो न स स्यात् पिता न स स्याज्जननी न सा स्यात् । दैवं न तत्स्यान्न पतिश्च स स्या- न्न मोचयेद्य: समुपेतमृत्युम् ॥ १८ ॥

ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਸਰੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ-ਮੌਤ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਛੁਡਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਕਦੇ ਗੁਰੂ, ਸਵਜਨ, ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਪਤੀ ਜਾਂ ਪੂਜਣਯੋਗ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 19

इदं शरीरं मम दुर्विभाव्यं सत्त्वं हि मे हृदयं यत्र धर्म: । पृष्ठे कृतो मे यदधर्म आराद् अतो हि मामृषभं प्राहुरार्या: ॥ १९ ॥

ਮੇਰਾ ਇਹ ਦੇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਸੱਚਿਦਾਨੰਦ-ਵਿਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਹੈ। ਮੈਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਦੇਹ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ; ਆਪਣੀ ਮਧੁਰ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਸੱਤ੍ਵਮਯ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਭਕਤੀਯੋਗ ਦਾ ਮਾਰਗ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਅਧਰਮ ਅਤੇ ਅਭਕਤੀ ਕਰਮ ਮੈਂ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਆਰਯ ਜਨ ਮੈਨੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 20

तस्माद्भवन्तो हृदयेन जाता: सर्वे महीयांसममुं सनाभम् । अक्लिष्टबुद्ध्या भरतं भजध्वं शुश्रूषणं तद्भरणं प्रजानाम् ॥ २० ॥

ਇਸ ਲਈ, ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰੋ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹੋ—ਜੋ ਆਤਮਿਕ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਸਨ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਭੌਤਿਕ ਤੇ ਈਰਖਾਲੂ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਨਾ ਬਣੋ। ਨਿਰਮਲ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਭਰਤ ਨੂੰ ਭਜੋ ਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰੋ; ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਸ਼ਾਸਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 21

भूतेषु वीरुद्‍भ्य उदुत्तमा ये सरीसृपास्तेषु सबोधनिष्ठा: । ततो मनुष्या: प्रमथास्ततोऽपि गन्धर्वसिद्धा विबुधानुगा ये ॥ २१ ॥ देवासुरेभ्यो मघवत्प्रधाना दक्षादयो ब्रह्मसुतास्तु तेषाम् । भव: पर: सोऽथ विरिञ्चवीर्य: स मत्परोऽहं द्विजदेवदेव: ॥ २२ ॥

ਜੜ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲੋਂ ਜੀਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਬੂਟੇ-ਰੁੱਖ ਉੱਚੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਸਰਿਸ੍ਰਪ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਮਨੁੱਖ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲੋਂ ਪ੍ਰਮਥ; ਫਿਰ ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਸਿੱਧ—ਇਉਂ ਉੱਚਤਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 22

भूतेषु वीरुद्‍भ्य उदुत्तमा ये सरीसृपास्तेषु सबोधनिष्ठा: । ततो मनुष्या: प्रमथास्ततोऽपि गन्धर्वसिद्धा विबुधानुगा ये ॥ २१ ॥ देवासुरेभ्यो मघवत्प्रधाना दक्षादयो ब्रह्मसुतास्तु तेषाम् । भव: पर: सोऽथ विरिञ्चवीर्य: स मत्परोऽहं द्विजदेवदेव: ॥ २२ ॥

ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ; ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਕਸ਼ ਆਦਿ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਮੇਰੇ ਅਧੀਨ ਹੈ; ਮੈਂ ਦਵਿਜਾਂ ਦਾ ਦੇਵ—ਦਵਿਜਦੇਵਦੇਵ—ਹਾਂ।

Verse 23

न ब्राह्मणैस्तुलये भूतमन्यत् पश्यामि विप्रा: किमत: परं तु । यस्मिन्नृभि: प्रहुतं श्रद्धयाह- मश्नामि कामं न तथाग्निहोत्रे ॥ २३ ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਲੋਕ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਮੁਖ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਅੰਨ ਮੈਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਅਗਨਿਹੋਤਰ ਵਿੱਚ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਅੰਨ ਤੋਂ ਇੰਨਾ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

Verse 24

धृता तनूरुशती मे पुराणी येनेह सत्त्वं परमं पवित्रम् । शमो दम: सत्यमनुग्रहश्च तपस्तितिक्षानुभवश्च यत्र ॥ २४ ॥

ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੇ ਉਜਲੀ ਦੇਹ-ਰੂਪ ਵਾਣੀ ਹੀ ਵੇਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਸੱਤਵ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮ, ਦਮ, ਸਤ, ਕਿਰਪਾ, ਤਪ, ਤਿਤિક્ષਾ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਅਨੁਭਵ—ਇਹ ਗੁਣ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।

Verse 25

मत्तोऽप्यनन्तात्परत: परस्मात् स्वर्गापवर्गाधिपतेर्न किञ्चित् । येषां किमु स्यादितरेण तेषा- मकिञ्चनानां मयि भक्तिभाजाम् ॥ २५ ॥

ਮੈਂ ਅਨੰਤ, ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ, ਸਵਰਗ-ਸੁਖ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਜੋ ਅਕਿੰਚਨ ਮੇਰੇ ਭਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਥੋਂ ਭੋਗ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦੇ। ਜੋ ਕੇਵਲ ਮੇਰੀ ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਕੀ ਲੋੜ?

Verse 26

सर्वाणि मद्धिष्ण्यतया भवद्भ‍ि- श्चराणि भूतानि सुता ध्रुवाणि । सम्भावितव्यानि पदे पदे वो विविक्तद‍ृग्भिस्तदु हार्हणं मे ॥ २६ ॥

ਹੇ ਪੁੱਤਰੋ, ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਅਚਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੀਵ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਨਾ ਕਰੋ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਮੈਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਹਰ ਪਲ ਸਭ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰੋ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 27

मनोवचोद‍ृक्करणेहितस्य साक्षात्कृतं मे परिबर्हणं हि । विना पुमान् येन महाविमोहात् कृतान्तपाशान्न विमोक्तुमीशेत् ॥ २७ ॥

ਮਨ, ਬਾਣੀ, ਨਜ਼ਰ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਕੰਮ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਣ। ਜਦ ਤੱਕ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਐਸੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀਆਂ, ਜੀਵ ਯਮਰਾਜ ਦੇ ਕਠੋਰ ਪਾਸੇ ਵਰਗੇ ਇਸ ਮਹਾ-ਮੋਹਮਈ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ।

Verse 28

श्रीशुक उवाच एवमनुशास्यात्मजान् स्वयमनुशिष्टानपि लोकानुशासनार्थं महानुभाव: परमसुहृद्भगवानृषभापदेश उपशमशीलानामुपरतकर्मणां महामुनीनां भक्तिज्ञानवैराग्यलक्षणं पारमहंस्यधर्ममुपशिक्षमाण: स्वतनयशतज्येष्ठं परमभागवतं भगवज्जनपरायणं भरतं धरणिपालनायाभिषिच्य स्वयं भवन एवोर्वरितशरीरमात्रपरिग्रह उन्मत्त इव गगनपरिधान: प्रकीर्णकेश आत्मन्यारोपिताहवनीयो ब्रह्मावर्तात्प्रवव्राज ॥ २८ ॥

ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਪਰਮ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਆਦਰਸ਼ ਬਣਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸੁਸ਼ਿਖਿਆਤ ਤੇ ਸੁਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਨ। ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਉਪਸ਼ਮਸ਼ੀਲ, ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਮਹਾਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭਕਤੀ-ਗਿਆਨ-ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਲੱਛਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮਹੰਸ ਧਰਮ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੇਠੇ, ਪਰਮ ਭਾਗਵਤ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵ-ਜਨ ਪਰਾਯਣ ਭਰਤ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜ ਲਈ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਨਮੱਤ ਵਰਗਾ, ਦਿਗੰਬਰ ਤੇ ਬਿਖਰੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦਾ ਰਿਹਾ; ਯਜ੍ਞ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲੀਨ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾਵਰਤ ਛੱਡ ਕੇ ਸੰਸਾਰ-ਭ੍ਰਮਣ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪਿਆ।

Verse 29

जडान्धमूकबधिरपिशाचोन्मादकवदवधूतवेषोऽभिभाष्यमाणोऽपि जनानां गृहीतमौनव्रतस्तूष्णीं बभूव ॥ २९ ॥

ਅਵਧੂਤ ਦਾ ਵੇਸ ਧਾਰ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਜੜ, ਅੰਨ੍ਹੇ, ਗੂੰਗੇ-ਬਹਿਰੇ, ਭੂਤ ਜਾਂ ਉਨਮੱਤ ਵਰਗਾ ਫਿਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਲੋਕ ਜਿਹੜੇ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਬੁਲਾਉਣ, ਉਹ ਮੌਨ-ਵ੍ਰਤ ਧਾਰ ਕੇ ਚੁੱਪ ਹੀ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਾ ਬੋਲਿਆ।

Verse 30

तत्र तत्र पुरग्रामाकरखेटवाटखर्वटशिबिरव्रजघोषसार्थगिरिवनाश्रमादिष्वनुपथमवनिचरापसदै: परिभूयमानो मक्षिकाभिरिव वनगजस्तर्जनताडनावमेहनष्ठीवनग्रावशकृद्रज:प्रक्षेपपूतिवातदुरुक्तै- स्तदविगणयन्नेवासत्संस्थान एतस्मिन् देहोपलक्षणे सदपदेश उभयानुभवस्वरूपेण स्वमहिमावस्थानेनासमारोपिताहंममाभिमानत्वादविखण्डितमना: पृथिवीमेकचर: परिबभ्राम ॥ ३० ॥

ਉਹ ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਪਿੰਡਾਂ, ਖਾਣਾਂ, ਦੇਹਾਤਾਂ, ਘਾਟੀਆਂ, ਬਾਗਾਂ, ਫੌਜੀ ਕੈਂਪਾਂ, ਗੋਸ਼ਾਲਿਆਂ, ਗੋਪਾਂ ਦੇ ਵ੍ਰਜਾਂ, ਸਰਾਇਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਰਾਹ ਰਾਹ ਤੁਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜਾਂਦਾ, ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਆਏ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਮੱਖੀਆਂ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਧਮਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਤੇ ਥੁੱਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ; ਕਦੇ ਪੱਥਰ, ਗੰਦਗੀ ਤੇ ਧੂੜ ਸੁੱਟੀ ਜਾਂਦੀ, ਕਦੇ ਬਦਬੂਦਾਰ ਹਵਾ ਛੱਡੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਕੌੜੇ ਬੋਲ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ। ਪਰ ਉਹ ਇਹ ਸਭ ਅਣਗਿਣਤ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਦੇਹ ਐਸੇ ਹੀ ਅੰਤ ਲਈ ਹੈ। ਆਤਮਿਕ ਪੱਧਰ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਪਦਾਰਥ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਕੇ, ਦੇਹ-ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 31

अतिसुकुमारकरचरणोर:स्थलविपुलबाह्वंसगलवदनाद्यवयवविन्यास: प्रकृतिसुन्दरस्वभावहाससुमुखो नवनलिनदलायमानशिशिरतारारुणायतनयनरुचिर: सद‍ृशसुभगकपोलकर्णकण्ठनासो विगूढस्मितवदनमहोत्सवेन पुरवनितानां मनसि कुसुमशरासनमुपदधान: परागवलम्बमानकुटिलजटिलकपिशकेशभूरिभारोऽवधूतमलिननिजशरीरेण ग्रहगृहीत इवाद‍ृश्यत ॥ ३१ ॥

ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਦੇ ਹੱਥ, ਪੈਰ ਅਤੇ ਵਕਸ਼ਸਥਲ ਲੰਮੇ ਸਨ; ਮੋਢੇ, ਮੁਖ ਅਤੇ ਅੰਗ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕੋਮਲ ਤੇ ਸਮਮਿਤ ਸਨ। ਕੁਦਰਤੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਉਹਦਾ ਮੁਖ ਸ਼ੋਭਦਾ ਸੀ; ਸਵੇਰ ਦੀ ਓਸ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਨਵੇਂ ਕਮਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਫੈਲੇ ਲਾਲਿਮਾ-ਯੁਕਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੇਤਰ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਸਨ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨਮਾਤਰ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ ਦੂਰ ਕਰਦੇ। ਮੱਥਾ, ਕੰਨ, ਗਲ੍ਹ, ਨੱਕ ਆਦਿ ਸਭ ਲੱਛਣ ਮਨੋਹਰ; ਉਹਦੀ ਮਿੱਠੀ ਹਾਸੀ ਐਸੀ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਵਿਆਹੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵੀ ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਵਾਂਗ ਬਿੰਧੇ ਹੋਏ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਵੰਕੜੇ-ਜਟਿਲ ਭੂਰੇ ਵਾਲਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਸੀ; ਦੇਹ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਕਰਕੇ ਵਾਲ ਬਿਖਰੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਭੂਤ-ਗ੍ਰਸਤ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ।

Verse 32

यर्हि वाव स भगवान् लोकमिमं योगस्याद्धा प्रतीपमिवाचक्षाणस्तत्प्रतिक्रियाकर्म बीभत्सितमिति व्रतमाजगरमास्थित: शयान एवाश्नाति पिबति खादत्यवमेहति हदति स्म चेष्टमान उच्चरित आदिग्धोद्देश: ॥ ३२ ॥

ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਆਮ ਲੋਕ ਉਸ ਦੀ ਯੋਗ-ਚਰਿਆ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਅਜਗਰ-ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਇਕ ਥਾਂ ਲੇਟਿਆ ਰਹਿੰਦਾ; ਲੇਟੇ-ਲੇਟੇ ਹੀ ਖਾਂਦਾ-ਪੀੰਦਾ, ਮਲ-ਮੂਤਰ ਤਿਆਗਦਾ ਅਤੇ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਲੋਟ ਕੇ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਲਿਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਰੋਧੀ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਤੰਗ ਨਾ ਕਰਨ।

Verse 33

तस्य ह य: पुरीषसुरभिसौगन्ध्यवायुस्तं देशं दशयोजनं समन्तात् सुरभिं चकार ॥ ३३ ॥

ਉਹ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਤੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ; ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਤੋਂ ਬਦਬੂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਉਲਟ, ਉਸ ਦੀ ਸੁਗੰਧੀ ਹਵਾ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਦਸ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਮਹਿਕਾ ਦਿੰਦੀ ਸੀ।

Verse 34

एवं गोमृगकाकचर्यया व्रजंस्तिष्ठन्नासीन: शयान: काकमृगगोचरित: पिबति खादत्यवमेहति स्म ॥ ३४ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਗਾਂ, ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਕਾਂ ਵਾਂਗ ਚਰਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਕਦੇ ਤੁਰਦਾ, ਕਦੇ ਇਕ ਥਾਂ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਕਦੇ ਬੈਠਦਾ, ਕਦੇ ਲੇਟ ਜਾਂਦਾ—ਬਿਲਕੁਲ ਗਾਂ, ਹਿਰਨ ਤੇ ਕਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਉਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਹ ਖਾਂਦਾ-ਪੀੰਦਾ, ਮਲ-ਮੂਤਰ ਤਿਆਗਦਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੁਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਪਾਂਦਾ ਸੀ।

Verse 35

इति नानायोगचर्याचरणो भगवान् कैवल्यपतिऋर्षभोऽविरतपरममहानन्दानुभव आत्मनि सर्वेषां भूतानामात्मभूते भगवति वासुदेव आत्मनोऽव्यवधानानन्तरोदरभावेन सिद्धसमस्तार्थपरिपूर्णो योगैश्वर्याणि वैहायसमनोजवान्तर्धानपरकायप्रवेशदूरग्रहणादीनि यद‍ृच्छयोपगतानि नाञ्जसा नृप हृदयेनाभ्यनन्दत् ॥ ३५ ॥

ਹੇ ਰਾਜਾ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ! ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਯੋਗ-ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਨੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਯੋਗ-ਚਰਿਆਵਾਂ ਅਪਣਾਕੇ ਅਦਭੁਤ ਲੀਲਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਹ ਕੈਵਲ੍ਯ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਸਨ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ। ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਆਤਮਾ ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਵਿਛਿੰਨ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਇਕਰਸ ਸਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਸਨ। ਮਨੋਵੇਗ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼-ਗਮਨ, ਅੰਤರ್ಧਾਨ-ਪ੍ਰਕਟਤਾ, ਪਰਕਾਇਆ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਆਦਿ ਯੋਗੈਸ਼ਵਰ੍ਯ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਏ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਵਰਤਿਆ ਨਹੀਂ।