Adhyaya 4
Ṛṣabhadeva’s Enthronement, Exemplary Household Life, and the Birth of Bharata and the Nine Yogendras
ਨਾਭੀ ਦੀ ਸਫਲ ਭਗਵਦ-ਆਰਾਧਨਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਲੱਛਣ ਤੇ ਗੁਣ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਕਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਜਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ੍ਯਾਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੰਦਰ ਦੀ ਈਰਖਾ ਕਾਰਨ ਵਰਖਾ ਰੁਕ ਕੇ ਅਕਾਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਯੋਗਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੁੜ ਵਰਖਾ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸਰਵੋਚਤਾ ਸਾਬਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯੋਗਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰ-ਵਾਤਸਲ੍ਯ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਨਾਭੀ ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਮੇਰੁਦੇਵੀ ਸਮੇਤ ਬਦਰੀਕਾਸ਼੍ਰਮ ਜਾ ਕੇ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੈਕੁੰਠ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਧਰਮ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਗੁਰੁਕੁਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਚਰ੍ਯ, ਗੁਰੁ-ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ, ਇੰਦਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਜਯੰਤੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰਤ (ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਪਵਿੱਤਰ), ਨੌਂ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਯੋਗੇਂਦ੍ਰ (ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਭਾਗਵਤ ਪ੍ਰਚਾਰਕ) ਅਤੇ ਇਕਿਆਸੀ ਪੁੱਤਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਿਕਸ਼ਿਤ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾਵਰਤ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਦੇ ਜਨ-ਸਮੱਖ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਲਈ ਮੰਚ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथ ह तमुत्पत्त्यैवाभिव्यज्यमानभगवल्लक्षणं साम्योपशमवैराग्यैश्वर्यमहाविभूतिभिरनुदिनमेधमानानुभावं प्रकृतय: प्रजा ब्राह्मणा देवताश्चावनितलसमवनायातितरां जगृधु: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਨਾਭੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਲੱਛਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਧਵਜ ਆਦਿ ਚਿੰਨ੍ਹ। ਉਹ ਸਮਦਰਸ਼ੀ, ਸ਼ਾਂਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਸੀ; ਸਭ ਐਸ਼ਵਰਯ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਭੋਗ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ। ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਜਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸ਼ਭਦੇਵ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਬਣੇ।
Verse 2
तस्य ह वा इत्थं वर्ष्मणा वरीयसा बृहच्छ्लोकेन चौजसा बलेन श्रिया यशसा वीर्यशौर्याभ्यां च पिता ऋषभ इतीदं नाम चकार ॥ २ ॥
ਜਦੋਂ ਨਾਭੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਕਵੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਣਿਤ ਸਾਰੇ ਗੁਣ—ਉੱਤਮ ਦੇਹ, ਵੱਡੀ ਕੀਰਤੀ, ਤੇਜ, ਬਲ, ਸ਼੍ਰੀ, ਯਸ਼, ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਵੀਰਯ-ਸ਼ੌਰਯ—ਸਪਸ਼ਟ ਦਿਸੇ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਪਿਤਾ ਨਾਭੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨ ਕੇ ‘ਸ਼ਭ’ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ।
Verse 3
यस्य हीन्द्र: स्पर्धमानो भगवान् वर्षे न ववर्ष तदवधार्य भगवानृषभदेवो योगेश्वर: प्रहस्यात्मयोगमायया स्ववर्षमजनाभं नामाभ्यवर्षत् ॥ ३ ॥
ਇੰਦਰ ਨੇ ਈਰਖਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਭਦੇਵ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਰਖਾ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਮਕਸਦ ਸਮਝ ਕੇ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਭਦੇਵ ਹੌਲੀ ਜਿਹਾ ਹੱਸੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਯੋਗ-ਮਾਇਆ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ‘ਅਜਨਾਭ’ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵਰਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
Verse 4
नाभिस्तु यथाभिलषितं सुप्रजस्त्वमवरुध्यातिप्रमोदभरविह्वलो गद्गदाक्षरया गिरा स्वैरं गृहीत नरलोकसधर्मं भगवन्तं पुराणपुरुषं मायाविलसितमतिर्वत्स तातेति सानुरागमुपलालयन् परां निर्वृतिमुपगत: ॥ ४ ॥
ਮਨਚਾਹਾ ਉੱਤਮ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਨਾਭੀ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਗਦਗਦ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਉਹ ‘ਵਤਸ! ਤਾਤ!’ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਂਦਾ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣ-ਪੁਰੁਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨ ਕੇ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪਾਲਦਾ। ਭਗਵਾਨ ਵੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਧਾਰਣ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਵਰਤਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਭੀ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰੇਮ, ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਪਰਮ ਨਿਰਵ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।
Verse 5
विदितानुरागमापौरप्रकृति जनपदो राजा नाभिरात्मजं समयसेतुरक्षायामभिषिच्य ब्राह्मणेषूपनिधाय सह मेरुदेव्या विशालायां प्रसन्ननिपुणेन तपसा समाधियोगेन नरनारायणाख्यं भगवन्तं वासुदेवमुपासीन: कालेन तन्महिमानमवाप ॥ ५ ॥
ਰਾਜਾ ਨਾਭੀ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਪ੍ਰਜਾ ਅਤੇ ਰਾਜ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵੇਦਿਕ ਧਰਮ-ਸੇਤੂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਸਮਰਾਟ ਵਜੋਂ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਨਾਭੀ ਮਹਾਰਾਜ ਮੇਰੁਦੇਵੀ ਸਮੇਤ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਬਦਰੀਕਾਸ਼੍ਰਮ ਗਏ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਤੇ ਸਮਾਧੀ-ਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ; ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਉਹ ਵੈਕੁੰਠ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
Verse 6
यस्य ह पाण्डवेय श्लोकावुदाहरन्ति— को नु तत्कर्म राजर्षेर्नाभेरन्वाचरेत्पुमान् । अपत्यतामगाद्यस्य हरि: शुद्धेन कर्मणा ॥ ६ ॥
ਹੇ ਪਾਂਡਵੇਯ! ਨਾਭੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਲਈ ਪੁਰਾਤਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੋ ਸ਼ਲੋਕ ਕਹੇ— “ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਨਾਭੀ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਅਨੁਕਰਣ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿਸ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਮ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਹਰੀ ਆਪ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣਨ ਨੂੰ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਗਿਆ।”
Verse 7
ब्रह्मण्योऽन्य: कुतो नाभेर्विप्रा मङ्गलपूजिता: । यस्य बर्हिषि यज्ञेशं दर्शयामासुरोजसा ॥ ७ ॥
“ਨਾਭੀ ਮਹਾਰਾਜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਪੂਜਕ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਸਨੇ ਮੰਗਲਮਈ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ; ਤਦ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਯੱਗ-ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਯੱਗੇਸ਼ਵਰ ਨਾਰਾਇਣ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦਿਖਾ ਗਏ।”
Verse 8
अथ ह भगवानृषभदेव: स्ववर्षं कर्मक्षेत्रमनुमन्यमान: प्रदर्शितगुरुकुलवासो लब्धवरैर्गुरुभिरनुज्ञातो गृहमेधिनां धर्माननुशिक्षमाणो जयन्त्यामिन्द्रदत्तायामुभयलक्षणं कर्म समाम्नायाम्नातमभियुञ्जन्नात्मजानामात्मसमानानां शतं जनयामास ॥ ८ ॥
ਨਾਭੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਬਦਰੀਕਾਸ਼੍ਰਮ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਕਰਮ-ਖੇਤਰ ਮੰਨਿਆ। ਆਦਰਸ਼ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਅਪਣਾ ਕੇ ਗੁਰੁਕੁਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ। ਵਿਦਿਆ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੇ ਗੁਰੂ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ, ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਇੰਦਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਜਯੰਤੀ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਬਣਾਇਆ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ ਗੁਣ-ਬਲ ਵਾਲੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ।
Verse 9
येषां खलु महायोगी भरतो ज्येष्ठ: श्रेष्ठगुण आसीद्येनेदं वर्षं भारतमिति व्यपदिशन्ति ॥ ९ ॥
ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੇਠਾ ਭਰਤ ਮਹਾਯੋਗੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਮਹਾਨ ਭਗਤ ਸੀ; ਉਸ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਹ ਧਰਤੀ ‘ਭਾਰਤਵਰਸ਼’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 10
तमनु कुशावर्त इलावर्तो ब्रह्मावर्तो मलय: केतुर्भद्रसेन इन्द्रस्पृग्विदर्भ: कीकट इति नव नवति प्रधाना: ॥ १० ॥
ਭਰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਹੋਰ ਨਿਨਿਆਣਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ—ਕੁਸ਼ਾਵਰਤ, ਇਲਾਵਰਤ, ਬ੍ਰਹਮਾਵਰਤ, ਮਲਯ, ਕੇਤੁ, ਭਦ੍ਰਸੇਨ, ਇੰਦਰਸਪ੍ਰਿਕ, ਵਿਦਰਭ ਅਤੇ ਕੀਕਟ—ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਨੇ ਗਏ।
Verse 11
कविर्हविरन्तरिक्ष: प्रबुद्ध: पिप्पलायन: । आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमस: करभाजन: ॥ ११ ॥ इति भागवतधर्मदर्शना नव महाभागवतास्तेषां सुचरितं भगवन्महिमोपबृंहितं वसुदेवनारदसंवादमुपशमायनमुपरिष्टाद्वर्णयिष्याम: ॥ १२ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਵੀ, ਹਵੀ, ਅੰਤਰિક્ષ, ਪ੍ਰਬੁੱਧ, ਪਿੱਪਲਾਯਨ, ਆਵਿਰ੍ਹੋਤ੍ਰ, ਦ੍ਰੁਮਿਲ, ਚਮਸ ਅਤੇ ਕਰਭਾਜਨ ਵੀ ਸਨ। ਇਹ ਭਾਗਵਤ-ਧਰਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਕ ਨੌਂ ਮਹਾਭਾਗਵਤ, ਸ਼੍ਰੀਮਦ-ਭਾਗਵਤ ਦੇ ਅਧਿਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਚਾਰਕ, ਅਤੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਸਨ। ਮਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਅੱਗੇ ਵਾਸੁਦੇਵ-ਨਾਰਦ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 12
कविर्हविरन्तरिक्ष: प्रबुद्ध: पिप्पलायन: । आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमस: करभाजन: ॥ ११ ॥ इति भागवतधर्मदर्शना नव महाभागवतास्तेषां सुचरितं भगवन्महिमोपबृंहितं वसुदेवनारदसंवादमुपशमायनमुपरिष्टाद्वर्णयिष्याम: ॥ १२ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਵੀ, ਹਵੀ, ਅੰਤਰिक्ष, ਪ੍ਰਬੁੱਧ, ਪਿੱਪਲਾਯਨ, ਆਵਿਰ੍ਹੋਤ੍ਰ, ਦ੍ਰੁਮਿਲ, ਚਮਸ ਅਤੇ ਕਰਭਾਜਨ ਵੀ ਸਨ। ਇਹ ਭਾਗਵਤ-ਧਰਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਕ ਨੌਂ ਮਹਾਭਾਗਵਤ, ਸ਼੍ਰੀਮਦ-ਭਾਗਵਤ ਦੇ ਅਧਿਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਚਾਰਕ, ਅਤੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਸਨ। ਮਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਅੱਗੇ ਵਾਸੁਦੇਵ-ਨਾਰਦ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 13
यवीयांस एकाशीतिर्जायन्तेया: पितुरादेशकरा महाशालीना महाश्रोत्रिया यज्ञशीला: कर्मविशुद्धा ब्राह्मणा बभूवु: ॥ १३ ॥
ਉਪਰ ਦੱਸੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਅਤੇ ਜਯੰਤੀ ਤੋਂ ਇਕਿਆਸੀ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਜਨਮੇ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਸੁਸੰਸਕਾਰਿਤ, ਸਦਾਚਾਰੀ, ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁੱਧ, ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਅਤੇ ਯਜ್ಞਸ਼ੀਲ ਬਣੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਭ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋ ਗਏ।
Verse 14
भगवानृषभसंज्ञ आत्मतन्त्र: स्वयं नित्यनिवृत्तानर्थपरम्पर: केवलानन्दानुभव ईश्वर एव विपरीतवत्कर्माण्यारभमाण: कालेनानुगतं धर्ममाचरणेनोपशिक्षयन्नतद्विदां सम उपशान्तो मैत्र: कारुणिको धर्मार्थयश: प्रजानन्दामृतावरोधेन गृहेषु लोकं नियमयत् ॥ १४ ॥
ਪਰਮ ਪੁਰਖੋਤਮ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਚਿਨਮਯ, ਨਿਤ੍ਯ ਅਤੇ ਪਰਮਾਨੰਦਮਯ ਸੀ। ਜਨਮ-ਮੌਤ-ਬੁਢਾਪਾ-ਰੋਗ ਵਾਲੀ ਭੌਤਿਕ ਦੁੱਖ-ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਆਸਕਤੀ। ਉਹ ਸਮਦਰਸ਼ੀ, ਸ਼ਾਂਤ, ਮਿਤ੍ਰਭਾਵੀ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾਮਯ ਸਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਬੱਧ ਜੀਵ ਵਾਂਗ ਵਰਤ ਕੇ, ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਪੇਖਿਤ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਆਪ ਆਚਰ ਕੇ ਅਜਾਣ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਯਸ਼, ਸੰਤਾਨ, ਭੋਗ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਮ੍ਰਿਤ-ਸਰੂਪ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਇਆ।
Verse 15
यद्यच्छीर्षण्याचरितं तत्तदनुवर्तते लोक: ॥ १५ ॥
ਵੱਡਾ ਪੁਰਖ ਜੋ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਮ ਲੋਕ ਉਹੀ ਅਨੁਸਰਦੇ ਹਨ।
Verse 16
यद्यपि स्वविदितं सकलधर्मं ब्राह्मं गुह्यं ब्राह्मणैर्दर्शितमार्गेण सामादिभिरुपायैर्जनतामनुशशास ॥ १६ ॥
ਭਾਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਸਮੇਤ ਗੁਪਤ ਵੈਦਿਕ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸੀ, ਤੱਥਾਪਿ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਦਿਖਾਏ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਮ ਆਦਿ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਨ-ਇੰਦ੍ਰੀ ਸੰਯਮ, ਖ਼ਿਮਾ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 17
द्रव्यदेशकालवय:श्रद्धर्त्विग्विविधोद्देशोपचितै: सर्वैरपि क्रतुभिर्यथोपदेशं शतकृत्व इयाज ॥ १७ ॥
ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਨੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਦੇਸ਼, ਕਾਲ, ਉਮਰ, ਸ਼ਰਧਾ, ਰਿਤਵਿਜ਼ ਅਤੇ ਵਿਧੀ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਯਜਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸੌ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 18
भगवतर्षभेण परिरक्ष्यमाण एतस्मिन् वर्षे न कश्चन पुरुषो वाञ्छत्यविद्यमानमिवात्मनोऽन्यस्मात्कथञ्चन किमपि कर्हिचिदवेक्षते भर्तर्यनुसवनं विजृम्भितस्नेहातिशयमन्तरेण ॥ १८ ॥
ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਇਸ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਕੋਲੋਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦਾ ਸੀ; ਰਾਜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਪਲ ਪਲ ਵਧਦੇ ਸਨੇਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵੱਲ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
Verse 19
स कदाचिदटमानो भगवानृषभो ब्रह्मावर्तगतो ब्रह्मर्षिप्रवरसभायां प्रजानां निशामयन्तीनामात्मजानवहितात्मन: प्रश्रयप्रणयभरसुयन्त्रितानप्युपशिक्षयन्निति होवाच ॥ १९ ॥
ਇੱਕ ਵਾਰ ਸੰਸਾਰ-ਭ੍ਰਮਣ ਕਰਦਿਆਂ ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾਵਰਤ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਮਹਾਸਭਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਸੁਣ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ—ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਿਮਰ, ਪ੍ਰੇਮਭਾਵ ਨਾਲ ਸੰਯਮਿਤ ਅਤੇ ਯੋਗ ਸਨ—ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਰਾਜ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਿਆਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।
Frequently Asked Questions
Indra’s action arises from envy of Ṛṣabhadeva’s growing glory and authority. Ṛṣabhadeva’s calm smile and immediate restoration of rainfall through yoga-māyā demonstrates that devas are not independent controllers; their powers operate under Bhagavān. The episode teaches divine sovereignty (aiśvarya) and the futility of pride, while also showing the Lord’s protective role toward His subjects.
Nābhi retires to Badarikāśrama and worships Nara-Nārāyaṇa in samādhi with austerity and devotion, culminating in elevation to Vaikuṇṭha. The narrative highlights that kingship is not the final goal; when duties are completed, śāstra supports vānaprastha/renunciation oriented to bhagavad-upāsanā. Nara-Nārāyaṇa represents the Lord’s ascetic, dharma-protecting manifestation, fitting Nābhi’s transition from rule to tapas.
Kavi, Havi, Antarikṣa, Prabuddha, Pippalāyana, Āvirhotra, Drumila, Camasa, and Karabhājana are described as exalted devotees and authorized preachers of Śrīmad-Bhāgavatam. Their importance unfolds later through their teachings (notably in dialogues involving Nārada and Vasudeva), where they articulate mature bhakti philosophy, making them a key transmission line of devotional wisdom.
The chapter states that Ṛṣabhadeva’s eldest son, Bharata, was a great devotee with the best qualities, and the planet (region) became known as Bhārata-varṣa in his honor. The naming signals vaṁśānucarita: sacred history where geography becomes devotional memory, and it prepares for Bharata’s later narrative as a paradigmatic case of spiritual attainment and vigilance.
Ṛṣabhadeva remains fully transcendental yet follows brahmacarya, guru-sevā, marriage, sacrifice, and social regulation to teach the public a workable path. The point is not that ritual and social duty are ultimate, but that when performed under brāhmaṇical guidance and for Viṣṇu’s satisfaction, they purify the heart and mature into bhakti—showing how household life can culminate in perfection rather than bondage.