Adhyaya 3
Nābhi’s Sacrifice and Lord Viṣṇu’s Promise to Appear as a Son (Ṛṣabhadeva’s Advent Prelude)
ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ–ਆਗਨੀਧ੍ਰ ਵੰਸ਼ ਕਥਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜ ਨਾਭਿ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼੍ਰੀਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਯਜ੍ਞ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੇਸ਼‑ਕਾਲ‑ਮੰਤ੍ਰ‑ਰਿਤ੍ਵਿਜ‑ਦਕਸ਼ਿਣਾ‑ਨਿਯਮ‑ਹਵਿਰ ਆਦਿ ਵਿਧੀਆਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਸੰਮਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅਧਿਆਇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਮੂਲ ਸਾਧਨ ਭਕਤੀ ਹੈ, ਸਾਮਗਰੀ ਨਹੀਂ। ਨਾਭਿ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਚਾਰ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲੇ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭਾ ਅਦਭੁਤ ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਿਤ੍ਵਿਜ ਗੰਭੀਰ ਸਤੁਤੀਆਂ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਸੀਮਿਤ ਸਮਝ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਨਾਮ‑ਕੀਰਤਨ ਨੂੰ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ‘ਭਗਵਾਨ ਵਰਗਾ ਪੁੱਤਰ’ ਮੰਗਣ ਵਾਲੀ ਸੰਸਾਰੀ ਇੱਛਾ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਖ਼ਿਮਾ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਭਗਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਹ ਅੰਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਕੇ ਮੇਰੁਦੇਵੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਗੇ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਤੇ ਅੱਗੇ ਧਰਮੋਪਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਅਪਵਰਗ ਮਾਰਗ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच नाभिरपत्यकामोऽप्रजया मेरुदेव्या भगवन्तं यज्ञपुरुषमवहितात्मायजत ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਜ ਨਾਭੀ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮੇਰੁਦੇਵੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਨਿਸੰਤਾਨ ਸੀ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞਪੁਰੁਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 2
तस्य ह वाव श्रद्धया विशुद्धभावेन यजत: प्रवर्ग्येषु प्रचरत्सु द्रव्यदेशकालमन्त्रर्त्विग्दक्षिणाविधानयोगोपपत्त्या दुरधिगमोऽपि भगवान् भागवतवात्सल्यतया सुप्रतीक आत्मानमपराजितं निजजनाभिप्रेतार्थविधित्सया गृहीतहृदयो हृदयङ्गमं मनोनयनानन्दनावयवाभिराममाविश्चकार ॥ २ ॥
ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਵਰਗ੍ਯ ਆਦਿ ਯਜ੍ਞਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਦੇਸ਼, ਕਾਲ, ਮੰਤ੍ਰ, ਰਿਤ੍ਵਿਕ, ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਮਗਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ—ਉਹ ਭਕਤਵਤਸਲ ਭਗਵਾਨ ਨਾਭੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਭਕਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ, ਅਜਿਤ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਚਤੁਰਭੁਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਜੋ ਭਕਤਾਂ ਦੇ ਮਨ ਅਤੇ ਨੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 3
अथ ह तमाविष्कृतभुजयुगलद्वयं हिरण्मयं पुरुषविशेषं कपिशकौशेयाम्बरधरमुरसि विलसच्छ्रीवत्सललामं दरवरवनरुहवनमालाच्छूर्यमृतमणिगदादिभिरुपलक्षितं स्फुटकिरणप्रवरमुकुटकुण्डलकटककटिसूत्रहारकेयूरनूपुराद्यङ्गभूषणविभूषितमृत्विक् सदस्यगृहपतयोऽधना इवोत्तमधनमुपलभ्य सबहुमानमर्हणेनावनतशीर्षाण उपतस्थु: ॥ ३ ॥
ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਚਾਰ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲੇ, ਸੁਵਰਨਮਯ ਤੇਜ ਨਾਲ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਪੁਰੁਸ਼-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਹ ਪੀਤ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸ਼ੰਖ, ਚਕ੍ਰ, ਗਦਾ ਅਤੇ ਪਦਮ, ਵਨਮਾਲਾ ਅਤੇ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਨਾਲ ਉਹ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਸਨ। ਕਿਰਣਾਂ ਛੱਡਦਾ ਮੁਕੁਟ, ਕੁੰਡਲ, ਕਟਕ, ਕਟਿਸੂਤਰ, ਹਾਰ, ਕੇਯੂਰ, ਨੂਪੁਰ ਆਦਿ ਰਤਨ-ਜੜਿਤ ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਦੇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਨਾਭੀ ਮਹਾਰਾਜ, ਰਿਤ੍ਵਿਕ, ਸਭਾਸਦ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਪਤੀ ਐਸੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਜਿਵੇਂ ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਮਹਾਧਨ ਮਿਲ ਜਾਵੇ; ਉਹ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 4
ऋत्विज ऊचु: अर्हसि मुहुरर्हत्तमार्हणमस्माकमनुपथानां नमो नम इत्येतावत्सदुपशिक्षितं कोऽर्हति पुमान् प्रकृतिगुणव्यतिकरमतिरनीश ईश्वरस्य परस्य प्रकृतिपुरुषयोरर्वाक्तनाभिर्नामरूपाकृतिभी रूपनिरूपणम् ॥ ४ ॥ सकलजननिकायवृजिननिरसनशिवतमप्रवरगुणगणैकदेशकथनादृते ॥ ५ ॥
ਰਿਤ੍ਵਿਕ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਪੂਜਣਯੋਗ! ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਅਨੁਗਾਮੀ ਦਾਸ ਹਾਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਵਾਰੰਵਾਰ ਸਾਡੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਸੇਵਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ। ਵੇਦ ਅਤੇ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਇਤਨਾ ਹੀ ਸਿਖਾਇਆ ਹੈ—‘ਨਮੋ ਨਮಃ’, ਅਰਥਾਤ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਣਾਮ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਅਸਮਰਥ ਜੀਵ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਨਾਮ-ਰੂਪ-ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਵਰਣਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ, ਮੰਗਲਮਯ, ਸ਼ਿਵਤਮ ਉੱਤਮ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਅੰਸ਼ ਕੀਰਤਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਿਮਰਦੇ ਹਾਂ; ਇਹੀ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਮੰਗਲ ਹੈ।
Verse 5
ऋत्विज ऊचु: अर्हसि मुहुरर्हत्तमार्हणमस्माकमनुपथानां नमो नम इत्येतावत्सदुपशिक्षितं कोऽर्हति पुमान् प्रकृतिगुणव्यतिकरमतिरनीश ईश्वरस्य परस्य प्रकृतिपुरुषयोरर्वाक्तनाभिर्नामरूपाकृतिभी रूपनिरूपणम् ॥ ४ ॥ सकलजननिकायवृजिननिरसनशिवतमप्रवरगुणगणैकदेशकथनादृते ॥ ५ ॥
ऋत्विज बोले: हे ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਪੂਜਣਯੋਗ ਪ੍ਰਭੂ! ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਿੱਤ ਦੇ ਦਾਸ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਡੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਸੇਵਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ। ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਆਚਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸੀਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ‘ਨਮੋ ਨਮਹ’ ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਜੀਵ ਕਦੇ ਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਭੌਤਿਕ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ। ਤੁਹਾਡਾ ਨਾਮ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਗੁਣ ਅਤੀੰਦ੍ਰਿਯ ਹਨ; ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪਕੜੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੌਣ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਨਮਸਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਹੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡੇ ਮੰਗਲ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਸਭ ਦੇ ਪਾਪ ਮਿਟਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਪਰਮ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੀ ਅਲੌਕਿਕ ਮਹਿਮਾ ਕੁਝ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
Verse 6
परिजनानुरागविरचितशबलसंशब्दसलिलसितकिसलयतुलसिकादूर्वाङ्कुरैरपि सम्भृतया सपर्यया किल परम परितुष्यसि ॥ ६ ॥
ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ! ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਆਰੇ ਭਗਤ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਕੰਬਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜਲ, ਕੋਮਲ ਚਿੱਟੇ ਕਲੀਆਂ, ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਦੂਬ ਦੇ ਨਵੇਂ ਅੰਕੁਰ ਭੇਟ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹੋ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।
Verse 7
अथानयापि न भवत इज्ययोरुभारभरया समुचितमर्थमिहोपलभामहे ॥ ७ ॥
ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਯੱਗ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਤਿਆਰੀ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
Verse 8
आत्मन एवानुसवनमञ्जसाव्यतिरेकेण बोभूयमानाशेषपुरुषार्थस्वरूपस्य किन्तु नाथाशिष आशासानानामेतदभिसंराधनमात्रं भवितुमर्हति ॥ ८ ॥
ਹੇ ਨਾਥ! ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰਯ ਹਰ ਪਲ ਆਪਣੇ ਆਪ, ਨਿਰੰਤਰ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਧਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਸਤ-ਚਿਤ-ਆਨੰਦ ਸਰੂਪ ਹੋ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਭੋਗ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਯੱਗ ਦੀਆਂ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੀਏ।
Verse 9
श्लोक ५.३.९ तद्यथा बालिशानां स्वयमात्मन: श्रेय: परमविदुषां परमपरमपुरुष प्रकर्षकरुणया स्वमहिमानं चापवर्गाख्यमुपकल्पयिष्यन् स्वयं नापचित एवेतरवदिहोपलक्षित: ॥ ९ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਪਰਮ ਪਰਮ ਪੁਰਖ! ਅਸੀਂ ਬਿਲਕੁਲ ਅਗਿਆਨੀ ਹਾਂ; ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵਨ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਿਵੇਂ ਪੂਜਾ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹੋ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣ ਲਈ ਹੀ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹੋ। ਆਪਣੀ ਅਪਾਰ, ਕਾਰਣ-ਰਹਿਤ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਹਿਤ ਲਈ ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ—‘ਅਪਵਰਗ’ ਨਾਮ ਦੀ ਮੁਕਤੀ—ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਆਏ ਹੋ। ਸਾਡੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹੋ।
Verse 10
अथायमेव वरो ह्यर्हत्तम यर्हि बर्हिषि राजर्षेर्वरदर्षभो भवान्निजपुरुषेक्षणविषय आसीत् ॥ १० ॥
ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੂਜਣਯੋਗ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਰਦਾਤਾ ਹੋ। ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਨਾਭੀ ਦੇ ਯੱਗ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਪ੍ਰਾਕਟ ਹੋਣਾ ਸਾਡੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਵਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।
Verse 11
असङ्गनिशितज्ञानानलविधूताशेषमलानां भवत्स्वभावानामात्मारामाणां मुनीनामनवरतपरिगुणितगुणगण परममङ्गलायनगुणगणकथनोऽसि ॥ ११ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਜੋ ਮਹਾ-ਮੁਨੀ ਅਸੰਗ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੀਖੀ ਗਿਆਨ-ਅਗਨੀ ਨੇ ਸਾਰੀ ਮਲਿਨਤਾ ਸਾੜ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਆਤਮਾਰਾਮ ਹੋ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ—ਉਹ ਨਿਰੰਤਰ ਤੁਹਾਡੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੀ ਗੁਣਕਥਾ ਹੀ ਪਰਮ ਮੰਗਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।
Verse 12
अथ कथञ्चित्स्खलनक्षुत्पतनजृम्भणदुरवस्थानादिषु विवशानां न: स्मरणाय ज्वरमरणदशायामपि सकलकश्मलनिरसनानि तव गुणकृतनामधेयानि वचनगोचराणि भवन्तु ॥ १२ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਠੋਕਰ ਲੱਗਣ, ਭੁੱਖ, ਡਿੱਗ ਪੈਣ, ਜੰਭਾਈ ਜਾਂ ਹੋਰ ਦੁੱਖਦਾਈ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਬੁਖ਼ਾਰ ਨਾਲ ਮੌਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਵੀ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡਾ ਨਾਮ-ਰੂਪ-ਗੁਣ ਯਾਦ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀਏ—ਇਹ ਡਰ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮ ਅਤੇ ਗੁਣਕਥਾ ਸਾਡੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਰਹਿਣ, ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੋ।
Verse 13
किञ्चायं राजर्षिरपत्यकाम: प्रजां भवादृशीमाशासान ईश्वरमाशिषां स्वर्गापवर्गयोरपि भवन्तमुपधावति प्रजायामर्थप्रत्ययो धनदमिवाधन: फलीकरणम् ॥ १३ ॥
ਅਤੇ ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਇਹ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਨਾਭੀ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਆਸ ਕਰਕੇ, ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਵੀ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਤੁਹਾਡੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਗਰੀਬ ਧਨਵਾਨ ਕੋਲੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਅਨਾਜ ਮੰਗੇ।
Verse 14
को वा इह तेऽपराजितोऽपराजितया माययानवसितपदव्यानावृतमतिर्विषयविषरयानावृतप्रकृतिरनुपासितमहच्चरण: ॥ १४ ॥
ਹੇ ਅਪਰਾਜਿਤ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਹਾਡੀ ਅਪਰਾਜਿਤ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ? ਜੋ ਮਹਾਨ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਚਰਨਕਮਲਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਯ-ਭੋਗ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮਾਇਆ ਦਾ ਰਾਹ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 15
यदु ह वाव तव पुनरदभ्रकर्तरिह समाहूतस्तत्रार्थधियां मन्दानां नस्तद्यद्देवहेलनं देवदेवार्हसि साम्येन सर्वान् प्रतिवोढुमविदुषाम् ॥ १५ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਅਦਭੁਤ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋ। ਇਸ ਮਹਾਂ ਯੱਗ ਦਾ ਸਾਡਾ ਮਕਸਦ ਕੇਵਲ ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੀ ਬੁੱਧੀ ਮੰਦ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਅਣਜਾਣ ਹਾਂ। ਤੱਛ ਭੌਤਿਕ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਬੁਲਾ ਕੇ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ! ਆਪਣੀ ਅਹੇਤੁਕ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਅਪਰਾਧ ਮਾਫ਼ ਕਰੋ।
Verse 16
श्रीशुक उवाच इति निगदेनाभिष्टूयमानो भगवाननिमिषर्षभो वर्षधराभिवादिताभिवन्दितचरण: सदयमिदमाह ॥ १६ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਦ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਤੁਤ ਹੋ ਰਹੇ ਅਨਿਮਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ, ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨਾਭਿਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰੇ ਗਏ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਭਗਵਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਦਇਆ ਨਾਲ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੋਲੇ।
Verse 17
श्रीभगवानुवाच अहो बताहमृषयो भवद्भिरवितथगीर्भिर्वरमसुलभमभियाचितो यदमुष्यात्मजो मया सदृशो भूयादिति ममाहमेवाभिरूप: कैवल्यादथापि ब्रह्मवादो न मृषा भवितुमर्हति ममैव हि मुखं यद् द्विजदेवकुलम् ॥ १७ ॥
ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਰਿਸ਼ਿਓ! ਤੁਹਾਡੇ ਸੱਚੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਰਾਜਾ ਨਾਭੀ ਲਈ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਵਰ ਮੰਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵਰ ਬਹੁਤ ਦੁਲੱਭ ਹੈ। ਮੈਂ ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਜਿਹਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮਿਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਯੋਗ੍ਯ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋ; ਤੁਹਾਡੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਾਣੀ ਝੂਠੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਣਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਕੁਲ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮੁਖ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।
Verse 18
तत आग्नीध्रीयेंऽशकलयावतरिष्याम्यात्मतुल्यमनुपलभमान: ॥ १८ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਸਮਾਨ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਅੰਸ਼-ਕਲਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰ ਕੇ ਆਗਨੀਧ੍ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਰਾਜ ਨਾਭੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮੇਰੁਦੇਵੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵਾਂਗਾ।
Verse 19
श्रीशुक उवाच इति निशामयन्त्या मेरुदेव्या: पतिमभिधायान्तर्दधे भगवान् ॥ १९ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜ ਨਾਭੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ; ਕੋਲ ਬੈਠੀ ਰਾਣੀ ਮੇਰੁਦੇਵੀ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਏ।
Verse 20
बर्हिषि तस्मिन्नेव विष्णुदत्त भगवान् परमर्षिभि: प्रसादितो नाभे: प्रियचिकीर्षया तदवरोधायने मेरुदेव्यां धर्मान्दर्शयितुकामो वातरशनानां श्रमणानामृषीणामूर्ध्वमन्थिनां शुक्लया तनुवावततार ॥ २० ॥
ਉਸ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੁਦੱਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਮਹਾਰਾਜ ਨਾਭੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਉਹ ਮੇਰੁਦੇਵੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁੱਧ, ਗੁਣਾਤੀਤ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Frequently Asked Questions
Although yajña includes authorized procedures, the chapter states that the Lord is not compelled by ritual paraphernalia; He is moved by bhakti. Nābhi’s worship was marked by faith and a pure, uncontaminated mind, so Viṣṇu appeared out of affection for His devotee, demonstrating that devotion is the decisive cause of divine revelation (darśana).
Their prayer follows śruti and ācārya guidance: the transcendent cannot be grasped by experimental or material cognition, but He can be approached through submissive hearing, glorification, and obeisance. By chanting His qualities (guṇa-kīrtana) and names, the heart is purified, sins are destroyed, and partial realization arises—not by mastering Him, but by being transformed in relation to Him.
Merudevī is Mahārāja Nābhi’s queen. She participates in worship while childless and later becomes the chosen womb for the Lord’s advent. The chapter highlights that she hears Viṣṇu’s promise directly, establishing the certainty of the avatāra narrative that follows.
Viṣṇu explains that He is the Supreme Person without a second (advitīya), with no equal; therefore an identical counterpart cannot exist. Yet to keep the brāhmaṇas’ truthful words from becoming false, He resolves the tension by expanding as His own plenary portion—thus the ‘son like Me’ is fulfilled by His avatāra.
The priests anticipate practical obstacles at death (illness, fever, weakness) that can disrupt memory. They therefore petition the Lord’s grace to remember and utter His names and activities, indicating that liberation (apavarga) depends not on bodily strength but on divinely supported remembrance cultivated through devotion.