Adhyaya 26

Verse 1

राजोवाच महर्ष एतद्वैचित्र्यं लोकस्य कथमिति ॥ १ ॥

ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਲਤ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੀ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।

Verse 2

ऋषिरुवाच त्रिगुणत्वात्कर्तु: श्रद्धया कर्मगतय: पृथग्विधा: सर्वा एव सर्वस्य तारतम्येन भवन्ति ॥ २ ॥

ਰਿਸ਼ੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕਰਤਾ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਸ਼ਰਧਾ, ਓਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਕਰਮ-ਗਤੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਫਲ ਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਤਾਰਤਮ੍ਯ ਅਨੁਸਾਰ ਭਿੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 3

अथेदानीं प्रतिषिद्धलक्षणस्याधर्मस्य तथैव कर्तु: श्रद्धाया वैसाद‍ृश्यात्कर्मफलं विसद‍ृशं भवति या ह्यनाद्यविद्यया कृतकामानां तत्परिणामलक्षणा: सृतय: सहस्रश: प्रवृत्तास्तासां प्राचुर्येणानुवर्णयिष्याम: ॥ ३ ॥

ਹੁਣ ਨਿਸ਼ਿਧ ਲੱਛਣ ਵਾਲੇ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਕਰਤਾ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਫਰਕ ਕਰਕੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਵੱਖਰਾ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਨਾਦਿ ਅਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਪਰিণਾਮ ਰੂਪ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਰਕ-ਮਾਰਗ ਚੱਲ ਪਏ ਹਨ; ਮੈਂ ਯਥਾਸੰਭਵ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 4

राजोवाच नरका नाम भगवन्किं देशविशेषा अथवा बहिस्त्रिलोक्या आहोस्विदन्तराल इति ॥ ४ ॥

ਰਾਜਾ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਭਗਵਨ, ਨਰਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੀ ਇਹ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜਾਂ ਤ੍ਰਿਲੋਕੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ, ਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ?

Verse 5

ऋषिरुवाच अन्तराल एव त्रिजगत्यास्तु दिशि दक्षिणस्यामधस्ताद्भ‍ूमेरुपरिष्टाच्च जलाद्यस्यामग्निष्वात्तादय: पितृगणा दिशि स्वानां गोत्राणां परमेण समाधिना सत्या एवाशिष आशासाना निवसन्ति ॥ ५ ॥

ਰਿਸ਼ੀ ਬੋਲੇ—ਸਾਰੇ ਨਰਕ ਲੋਕ ਤ੍ਰਿਜਗਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ, ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ, ਭੂ-ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਅਤੇ ਗਰਭੋਦਕ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਜਲ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਸੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਵੀ ਹੈ; ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤ্ত ਆਦਿ ਪਿਤ੍ਰਗਣ ਪਰਮ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਗੋਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਦਾ ਸੱਚੀਆਂ ਆਸ਼ੀਸ਼ਾਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 6

यत्र ह वाव भगवान् पितृराजो वैवस्वत: स्वविषयं प्रापितेषु स्वपुरुषैर्जन्तुषु सम्परेतेषु यथाकर्मावद्यं दोषमेवानुल्लङ्घितभगवच्छासन: सगणो दमं धारयति ॥ ६ ॥

ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਯਮਰਾਜ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਯਮਦੂਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਪੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜਦੇ ਹਨ।

Verse 7

तत्र हैके नरकानेकविंशतिं गणयन्ति अथ तांस्ते राजन्नामरूपलक्षणतोऽनुक्रमिष्यामस्तामिस्रोऽन्धतामिस्रो रौरवो महारौरव: कुम्भीपाक: कालसूत्रमसिपत्रवनं सूकरमुखमन्धकूप: कृमिभोजन: सन्दंशस्तप्तसूर्मिर्वज्रकण्टकशाल्मली वैतरणी पूयोद: प्राणरोधो विशसनं लालाभक्ष: सारमेयादनमवीचिरय:पानमिति । किञ्च क्षारकर्दमो रक्षोगणभोजन: शूलप्रोतो दन्दशूकोऽवटनिरोधन: पर्यावर्तन: सूचीमुखमित्यष्टाविंशतिर्नरका विविधयातनाभूमय: ॥ ७ ॥

ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਇੱਕੀ ਨਰਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਅਠਾਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਨਰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ: ਤਾਮਿਸ੍ਰ, ਅੰਧਤਾਮਿਸ੍ਰ, ਰੌਰਵ, ਮਹਾਰੌਰਵ, ਕੁੰਭੀਪਾਕ, ਕਾਲਸੂਤਰ, ਅਸਿਪਤ੍ਰਵਨ, ਸੂਕਰਮੁਖ, ਅੰਧਕੂਪ, ਕ੍ਰਿਮਿਭੋਜਨ, ਸੰਦੰਸ਼, ਤਪਤਸੂਰਮਿ, ਵਜ੍ਰਕੰਟਕ-ਸ਼ਾਲਮਲੀ, ਵੈਤਰਣੀ, ਪੂਯੋਦ, ਪ੍ਰਾਣਰੋਧ, ਵਿਸ਼ਸਨ, ਲਾਲਾਭਕਸ਼, ਸਾਰਮੇਯਾਦਨ, ਅਵੀਚਿ, ਅਯਹਪਾਨ, ਕਸ਼ਾਰਕਰਦਮ, ਰਕਸ਼ੋਗਣ-ਭੋਜਨ, ਸ਼ੂਲਪ੍ਰੋਤ, ਦੰਦਸ਼ੂਕ, ਅਵਟ-ਨਿਰੋਧਨ, ਪਰਯਾਵਰਤਨ ਅਤੇ ਸੂਚੀਮੁਖ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਥਾਨ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਹਨ।

Verse 8

तत्र यस्तु परवित्तापत्यकलत्राण्यपहरति स हि कालपाशबद्धो यमपुरुषैरतिभयानकैस्तामिस्रे नरके बलान्निपात्यते अनशनानुदपानदण्डताडनसन्तर्जनादिभिर्यातनाभिर्यात्यमानो जन्तुर्यत्र कश्मलमासादित एकदैव मूर्च्छामुपयाति तामिस्रप्राये ॥ ८ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜੇ ਦੇ ਧਨ, ਬੱਚਿਆਂ ਜਾਂ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਹੜੱਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਭਿਆਨਕ ਯਮਦੂਤ ਕਾਲ ਦੇ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ 'ਤਾਮਿਸ੍ਰ' ਨਾਮਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਹਨੇਰੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ ਯਮਦੂਤ ਉਸਨੂੰ ਕੁੱਟਦੇ ਅਤੇ ਝਿੜਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾ ਕਾਰਨ ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 9

एवमेवान्धतामिस्रे यस्तु वञ्चयित्वा पुरुषं दारादीनुपयुङ्क्ते यत्र शरीरी निपात्यमानो यातनास्थो वेदनया नष्टमतिर्नष्टद‍ृष्टिश्च भवति यथा वनस्पतिर्वृश्‍च्यमानमूलस्तस्मादन्धतामिस्रं तमुपदिशन्ति ॥ ९ ॥

ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜੇ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇ ਕੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਮੰਜ਼ਿਲ 'ਅੰਧਤਾਮਿਸ੍ਰ' ਨਾਮਕ ਨਰਕ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਸਦੀ ਹਾਲਤ ਬਿਲਕੁਲ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਵੱਢੇ ਜਾ ਰਹੇ ਦਰੱਖਤ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਧਤਾਮਿਸ੍ਰ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਾਪੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਝੱਲਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੀੜਾਂ ਇੰਨੀਆਂ ਗੰਭੀਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰ ਗੁਆ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਵਿਦਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਇਸ ਨਰਕ ਨੂੰ ਅੰਧਤਾਮਿਸ੍ਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 10

यस्त्विह वा एतदहमिति ममेदमिति भूतद्रोहेण केवलं स्वकुटुम्बमेवानुदिनं प्रपुष्णाति स तदिह विहाय स्वयमेव तदशुभेन रौरवे निपतति ॥ १० ॥

ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਆਪ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਦੂਜੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਿੰਸਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੂਜੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰਨ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ 'ਰੌਰਵ' ਨਾਮਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 11

ये त्विह यथैवामुना विहिंसिता जन्तव: परत्र यमयातनामुपगतं त एव रुरवो भूत्वा तथा तमेव विहिंसन्ति तस्माद्रौरवमित्याहू रुरुरिति सर्पादतिक्रूरसत्त्वस्यापदेश: ॥ ११ ॥

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਈਰਖਾ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਹਿੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯਮਰਾਜ ਦੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਉੱਥੇ ‘ਰੁਰੂ’ ਨਾਮ ਦੇ ਜੰਤੂ ਬਣ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੋਰ ਪੀੜਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨਰਕ ਨੂੰ ‘ਰੌਰਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੁਰੂ ਸੱਪ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਕ੍ਰੂਰ ਤੇ ਦ੍ਵੈਸ਼ੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 12

एवमेव महारौरवो यत्र निपतितं पुरुषं क्रव्यादा नाम रुरवस्तं क्रव्येण घातयन्ति य: केवलं देहम्भर: ॥ १२ ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਮਹਾਰੌਰਵ’ ਨਾਮ ਦੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਲਈ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ‘ਕ੍ਰਵਿਆਦ’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰੁਰੂ ਉਸ ਨੂੰ ਤੜਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 13

यस्त्विह वा उग्र: पशून् पक्षिणो वा प्राणत उपरन्धयति तमपकरुणं पुरुषादैरपि विगर्हितममुत्र यमानुचरा: कुम्भीपाके तप्ततैले उपरन्धयन्ति ॥ १३ ॥

ਜੋ ਇੱਥੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਜੀਭ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਕਠੋਰ ਹੋ ਕੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਜਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਹੀ ਪਕਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਰਦਈ ਮਨੁੱਖ ਮਨੁੱਖ-ਭੱਖੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਨਿੰਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਯਮਦੂਤ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਕੁੰਭੀਪਾਕ’ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਉਬਲਦੇ ਤੇਲ ਵਿੱਚ ਪਕਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 14

यस्त्विह ब्रह्मध्रुक स कालसूत्रसंज्ञके नरके अयुतयोजनपरिमण्डले ताम्रमये तप्तखले उपर्यधस्तादग्‍न्‍यर्काभ्यामतितप्यमानेऽभिनिवेशित: क्षुत्पिपासाभ्यां च दह्यमानान्तर्बहि:शरीर आस्ते शेते चेष्टतेऽवतिष्ठति परिधावति च यावन्ति पशुरोमाणि तावद्वर्षसहस्राणि ॥ १४ ॥

ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆਰਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਕਾਲਸੂਤਰ’ ਨਾਮ ਦੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਰਕ ਤਾਂਬੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਯੁਤ-ਯੋਜਨ ਪਰਿਧੀ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਹੇਠਾਂ ਅੱਗ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਤਪਦਾ ਸੂਰਜ—ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਬਹੁਤ ਤਪਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਭੁੱਖ-ਤ੍ਰਿਹ ਨਾਲ ਅੰਦਰੋਂ ਅਤੇ ਅੱਗ-ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਬਾਹਰੋਂ ਸੜਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਕਦੇ ਲੇਟਦਾ, ਕਦੇ ਬੈਠਦਾ, ਕਦੇ ਖੜ੍ਹਦਾ ਅਤੇ ਕਦੇ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਦੌੜਦਾ ਹੈ। ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਜਿੰਨੇ ਵਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਉਹ ਇਹ ਯਾਤਨਾ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 15

यस्त्विह वै निजवेदपथादनापद्यपगत: पाखण्डं चोपगतस्तमसिपत्रवनं प्रवेश्य कशया प्रहरन्ति तत्र हासावितस्ततो धावमान उभयतोधारैस्तालवनासिपत्रैश्छिद्यमानसर्वाङ्गो हा हतोऽस्मीति परमया वेदनया मूर्च्छित: पदे पदे निपतति स्वधर्महा पाखण्डानुगतं फलं भुङ्क्ते ॥ १५ ॥

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵੇਦਿਕ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਪਾਖੰਡ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਯਮਰਾਜ ਦੇ ਸੇਵਕ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਅਸਿਪਤ੍ਰਵਨ’ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਕੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਘੋਰ ਦਰਦ ਨਾਲ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਤਾਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਤਲਵਾਰ-ਧਾਰ ਵਰਗੇ ਪੱਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਕੱਟਦੇ ਹਨ। ‘ਹਾਏ, ਮੈਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ!’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਤੀਬਰ ਪੀੜ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਕਦਮ ਕਦਮ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲਾ ਪਾਖੰਡੀ ਇਹੀ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 16

यस्त्विह वै राजा राजपुरुषो वा अदण्ड्ये दण्डं प्रणयति ब्राह्मणे वा शरीरदण्डं स पापीयान्नरकेऽमुत्र सूकरमुखे निपतति तत्रातिबलैर्विनिष्पिष्यमाणावयवो यथैवेहेक्षुखण्ड आर्तस्वरेण स्वनयन् क्‍वचिन्मूर्च्छित: कश्मलमुपगतो यथैवेहाद‍ृष्टदोषा उपरुद्धा: ॥ १६ ॥

ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪਾਪੀ ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਜੋ ਕਿਸੇ ਬੇਕਸੂਰ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸੂਕਰਮੁਖ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਗੰਨੇ ਵਾਂਗ ਪੀੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 17

यस्त्विह वै भूतानामीश्वरोपकल्पितवृत्तीनामविविक्तपरव्यथानां स्वयं पुरुषोपकल्पितवृत्तिर्विविक्तपरव्यथो व्यथामाचरति स परत्रान्धकूपे तदभिद्रोहेण निपतति तत्र हासौ तैर्जन्तुभि: पशुमृगपक्षिसरीसृपैर्मशकयूकामत्कुणमक्षिकादिभिर्ये के चाभिद्रुग्धास्तै: सर्वतोऽभिद्रुह्यमाणस्तमसि विहतनिद्रानिर्वृतिरलब्धावस्थान: परिक्रामति यथा कुशरीरे जीव: ॥ १७ ॥

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਬੇਸਮਝ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਤਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਧਕੂਪ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਕੀੜੇ ਉਸਨੂੰ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਕੱਟਦੇ ਹਨ।

Verse 18

यस्त्विह वा असंविभज्याश्नाति यत्किञ्चनोपनतमनिर्मितपञ्चयज्ञो वायससंस्तुत: स परत्र कृमिभोजने नरकाधमे निपतति तत्र शतसहस्रयोजने कृमिकुण्डे कृमिभूत: स्वयं कृमिभिरेव भक्ष्यमाण: कृमिभोजनो यावत्तदप्रत्ताप्रहूतादोऽनिर्वेशमात्मानं यातयते ॥ १८ ॥

ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਵੰਡੇ ਬਿਨਾਂ ਆਪ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਂ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕ੍ਰਿਮੀਭੋਜਨ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਕੀੜਾ ਬਣ ਕੇ ਦੂਜੇ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 19

यस्त्विह वै स्तेयेन बलाद्वा हिरण्यरत्नादीनि ब्राह्मणस्य वापहरत्यन्यस्य वानापदि पुरुषस्तममुत्र राजन् यमपुरुषा अयस्मयैरग्निपिण्डै: सन्दंशैस्त्वचि निष्कुषन्ति ॥ १९ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸੰਕਟ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਸੋਨਾ ਚੋਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸੰਦੰਸ਼ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਗਰਮ ਲੋਹੇ ਦੇ ਚਿਮਟਿਆਂ ਨਾਲ ਨੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 20

यस्त्विह वा अगम्यां स्त्रियमगम्यं वा पुरुषं योषिदभिगच्छति तावमुत्र कशया ताडयन्तस्तिग्मया सूर्म्या लोहमय्या पुरुषमालिङ्गयन्ति स्त्रियं च पुरुषरूपया सूर्म्या ॥ २० ॥

ਜੋ ਮਰਦ ਜਾਂ ਔਰਤ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਪਤਸੂਰਮੀ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਕੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਰਦ ਨੂੰ ਗਰਮ ਲੋਹੇ ਦੀ ਔਰਤ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਔਰਤ ਨੂੰ ਮਰਦ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾਉਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

Verse 21

यस्त्विह वै सर्वाभिगमस्तममुत्र निरये वर्तमानं वज्रकण्टकशाल्मलीमारोप्य निष्कर्षन्ति ॥ २१ ॥

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 'ਵਜਰਕੰਟਕ-ਸ਼ਾਲਮਲੀ' ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਯਮਦੂਤ ਉਸਨੂੰ ਕੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਦਰੱਖਤ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਪਾਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 22

ये त्विह वै राजन्या राजपुरुषा वा अपाखण्डा धर्मसेतून् भिन्दन्ति ते सम्परेत्य वैतरण्यां निपतन्ति भिन्नमर्यादास्तस्यां निरयपरिखाभूतायां नद्यां यादोगणैरितस्ततो भक्ष्यमाणा आत्मना न वियुज्यमानाश्चासुभिरुह्यमाना: स्वाघेन कर्मपाकमनुस्मरन्तो विण्मूत्रपूयशोणितकेशनखास्थिमेदोमांसवसावाहिन्यामुपतप्यन्ते ॥ २२ ॥

ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਚੇ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 'ਵੈਤਰਣੀ' ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ। ਗੰਦਗੀ, ਲਹੂ ਅਤੇ ਪੀਕ ਨਾਲ ਭਰੀ ਇਸ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਜਲ-ਜੀਵ ਉਸਨੂੰ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 23

ये त्विह वै वृषलीपतयो नष्टशौचाचारनियमास्त्यक्तलज्जा: पशुचर्यां चरन्ति ते चापि प्रेत्य पूयविण्मूत्रश्लेष्ममलापूर्णार्णवे निपतन्ति तदेवातिबीभत्सितमश्नन्ति ॥ २३ ॥

ਜੋ ਬੇਸ਼ਰਮ ਲੋਕ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਬਣ ਕੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 'ਪੂਯੋਦ' ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ। ਪੀਕ, ਗੰਦਗੀ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹੀ ਘਿਣਾਉਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖਾਣੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 24

ये त्विह वै श्वगर्दभपतयो ब्राह्मणादयो मृगयाविहारा अतीर्थे च मृगान्निघ्नन्ति तानपि सम्परेताँल्लक्ष्यभूतान् यमपुरुषा इषुभिर्विध्यन्ति ॥ २४ ॥

ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਕੁੱਤਿਆਂ ਜਾਂ ਖੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਬੇਲੋੜਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 'ਪ੍ਰਾਣਰੋਧ' ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਯਮਦੂਤ ਉਸਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ।

Verse 25

ये त्विह वै दाम्भिका दम्भयज्ञेषु पशून् विशसन्ति तानमुष्मिँल्लोके वैशसे नरके पतितान्निरयपतयो यातयित्वा विशसन्ति ॥ २५ ॥

ਜੋ ਹੰਕਾਰੀ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਵੇ ਲਈ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਬਲੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 'ਵਿਸ਼ਸਨ' ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਯਮਦੂਤ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੇਅੰਤ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕੇ ਮਾਰਦੇ ਹਨ।

Verse 26

यस्त्विह वै सवर्णां भार्यां द्विजो रेत: पाययति काममोहितस्तं पापकृतममुत्र रेत:कुल्यायां पातयित्वा रेत: सम्पाययन्ति ॥ २६ ॥

ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਦ੍ਵਿਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ ਜਾਂ ਵੈਸ਼) ਕਾਮਵਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵੀਰਜ ਪੀਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ 'ਲਾਲਾਭਕਸ਼' ਨਾਮਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਵੀਰਜ ਦੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਕੇ ਵੀਰਜ ਪੀਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 27

ये त्विह वै दस्यवोऽग्निदा गरदा ग्रामान् सार्थान् वा विलुम्पन्ति राजानो राजभटा वा तांश्चापि हि परेत्य यमदूता वज्रदंष्ट्रा: श्वान: सप्तशतानि विंशतिश्च सरभसं खादन्ति ॥ २७ ॥

ਜੋ ਲੋਕ ਲੁਟੇਰੇ ਬਣ ਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਰਾਜੇ ਜਾਂ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਦੇ ਹਨ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਸਾਰਮੇਯਾਦਨ' ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਵਜਰ ਵਰਗੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ 720 ਕੁੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੋਚ-ਨੋਚ ਕੇ ਖਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 28

यस्त्विह वा अनृतं वदति साक्ष्ये द्रव्यविनिमये दाने वा कथञ्चित्स वै प्रेत्य नरकेऽवीचिमत्यध:शिरा निरवकाशे योजनशतोच्छ्रायाद् गिरिमूर्ध्न: सम्पात्यते यत्र जलमिव स्थलमश्मपृष्ठमवभासते तदवीचिमत्तिलशो विशीर्यमाणशरीरो न म्रियमाण: पुनरारोपितो निपतति ॥ २८ ॥

ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਝੂਠੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 'ਅਵੀਚਿਮਤ' ਨਰਕ ਵਿੱਚ 800 ਮੀਲ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਸਿਰ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੱਥਰੀਲੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਮਰਦਾ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 29

यस्त्विह वै विप्रो राजन्यो वैश्यो वा सोमपीथस्तत्कलत्रं वा सुरां व्रतस्थोऽपि वा पिबति प्रमादतस्तेषां निरयं नीतानामुरसि पदाऽऽक्रम्यास्ये वह्निना द्रवमाणं कार्ष्णायसं निषिञ्चन्ति ॥ २९ ॥

ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਜਾਂ ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸੋਮਰਸ ਪੀਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਅਯਹਪਾਨ' ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਯਮਦੂਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛਾਤੀ 'ਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਿਘਲਿਆ ਹੋਇਆ ਗਰਮ ਲੋਹਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 30

अथ च यस्त्विह वा आत्मसम्भावनेन स्वयमधमो जन्मतपोविद्याचारवर्णाश्रमवतो वरीयसो न बहु मन्येत स मृतक एव मृत्वा क्षारकर्दमे निरयेऽवाक्‌शिरा निपातितो दुरन्ता यातना ह्यश्नुते ॥ ३० ॥

ਜੋ ਨੀਚ ਵਿਅਕਤੀ ਝੂਠੇ ਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਉੱਤਮ (ਜਨਮ, ਤਪ, ਵਿੱਦਿਆ ਜਾਂ ਆਚਰਣ ਵਿੱਚ) ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ਮਰੇ ਹੋਏ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ 'ਕਸ਼ਾਰਕਰਦਮ' ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਦੇ ਭਾਰ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 31

ये त्विह वै पुरुषा: पुरुषमेधेन यजन्ते याश्च स्त्रियो नृपशून्खादन्ति तांश्च ते पशव इव निहता यमसदने यातयन्तो रक्षोगणा: सौनिका इव स्वधितिनावदायासृक्‌पिबन्ति नृत्यन्ति च गायन्ति च हृष्यमाणा यथेह पुरुषादा: ॥ ३१ ॥

ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਮਰਦ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਹਨ ਜੋ ਭੈਰਵ ਜਾਂ ਭਦਰਕਾਲੀ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਬਲੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੀੜਤਾਂ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਯਮਰਾਜ ਦੇ ਘਰ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੀੜਤ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿੱਖੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਆਦਮਖੋਰ ਖੂਨ ਪੀ ਕੇ ਨੱਚਦੇ-ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉੱਥੇ ਉਹ ਪੀੜਤ ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖੂਨ ਪੀ ਕੇ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 32

ये त्विह वा अनागसोऽरण्ये ग्रामे वा वैश्रम्भकैरुपसृतानुपविश्रम्भय्य जिजीविषून् शूलसूत्रादिषूपप्रोतान्क्रीडनकतया यातयन्ति तेऽपि च प्रेत्य यमयातनासु शूलादिषु प्रोतात्मान: क्षुत्तृड्भ्यां चाभिहता: कङ्कवटादिभिश्चेतस्ततस्तिग्मतुण्डैराहन्यमाना आत्मशमलं स्मरन्ति ॥ ३२ ॥

ਇਸ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਲੋਕ ਪਿੰਡ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਆਏ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿਣਗੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੇਜਿਆਂ ਜਾਂ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹ ਕੇ ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ਖੇਡਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਦਰਦ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਯਮਦੂਤ 'ਸ਼ੂਲਪ੍ਰੋਤ' ਨਾਮਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਸੂਈ ਵਰਗੇ ਤਿੱਖੇ ਨੇਜਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਤੜਫਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਗਿਰਝਾਂ ਤੇ ਬਗਲਿਆਂ ਵਰਗੇ ਤਿੱਖੀ ਚੁੰਝ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨੋਚਦੇ ਹਨ। ਤਸੀਹੇ ਝੱਲਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 33

ये त्विह वै भूतान्युद्वेजयन्ति नरा उल्बणस्वभावा यथा दन्दशूकास्तेऽपि प्रेत्य नरके दन्दशूकाख्ये निपतन्ति यत्र नृप दन्दशूका: पञ्चमुखा: सप्तमुखा उपसृत्य ग्रसन्ति यथा बिलेशयान् ॥ ३३ ॥

ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਇਸ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਈਰਖਾਲੂ ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 'ਦੰਦਸ਼ੂਕ' ਨਾਮਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਜਾਂ ਸੱਤ ਫਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸੱਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੱਪ ਅਜਿਹੇ ਪਾਪੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਵੇਂ ਹੀ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਚੂਹਿਆਂ ਨੂੰ ਖਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 34

ये त्विह वा अन्धावटकुसूलगुहादिषु भूतानि निरुन्धन्ति तथामुत्र तेष्वेवोपवेश्य सगरेण वह्निना धूमेन निरुन्धन्ति ॥ ३४ ॥

ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਇਸ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਖੂਹਾਂ, ਅਨਾਜ ਭੰਡਾਰਾਂ ਜਾਂ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 'ਅਵਟ-ਨਿਰੋਧਨ' ਨਾਮਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁਦ ਹਨੇਰੇ ਖੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਧੂੰਆਂ ਅਤੇ ਭਾਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਮ ਘੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਝੱਲਦੇ ਹਨ।

Verse 35

यस्त्विह वा अतिथीनभ्यागतान् वा गृहपतिरसकृदुपगतमन्युर्दिधक्षुरिव पापेन चक्षुषा निरीक्षते तस्य चापि निरये पापद‍ृष्टेरक्षिणी वज्रतुण्डा गृध्रा: कङ्ककाकवटादय: प्रसह्योरु- बलादुत्पाटयन्ति ॥ ३५ ॥

ਜਿਹੜਾ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਜਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਬੇਰਹਿਮ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਸੁਆਹ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ, ਉਸਨੂੰ 'ਪਰਿਆਵਰਤਨ' ਨਾਮਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਵਜਰ ਵਰਗੀ ਸਖ਼ਤ ਚੁੰਝ ਵਾਲੇ ਗਿਰਝਾਂ, ਬਗਲੇ, ਕਾਂ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਹੋਰ ਪੰਛੀ ਉਸ ਵੱਲ ਘੂਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਝਪਟ ਮਾਰ ਕੇ ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕੱਢ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 36

यस्त्विह वा आढ्याभिमतिरहङ्कृतिस्तिर्यक्प्रेक्षण: सर्वतोऽभिविशङ्की अर्थव्ययनाशचिन्तया परिशुष्यमाणहृदयवदनो निर्वृतिमनवगतो ग्रह इवार्थमभिरक्षति स चापि प्रेत्य तदुत्पादनोत्कर्षणसंरक्षणशमलग्रह: सूचीमुखे नरके निपतति यत्र ह वित्तग्रहं पापपुरुषं धर्मराजपुरुषा वायका इव सर्वतोऽङ्गेषु सूत्रै: परिवयन्ति ॥ ३६ ॥

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਧਨ ਦੇ ਮਾਣ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਦਾ, ਟੇਢੀ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਦਾ ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਧਨ ਦੇ ਖਰਚ ਜਾਂ ਨਾਸ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਜਿਸ ਦਾ ਦਿਲ ਤੇ ਮੂੰਹ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗ੍ਰਹਿ ਵਾਂਗ ਧਨ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਧਨ ਕਮਾਉਣ, ਵਧਾਉਣ ਤੇ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੇ ਪਾਪਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ‘ਸੂਚੀਮੁਖ’ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਯਮਰਾਜ ਦੇ ਦੂਤ ਬੁਣਕਰਾਂ ਵਾਂਗ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਧਾਗਾ ਪਾ ਕੇ ਸੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 37

एवंविधा नरका यमालये सन्ति शतश: सहस्रशस्तेषु सर्वेषु च सर्व एवाधर्मवर्तिनो ये केचिदिहोदिता अनुदिताश्चावनिपते पर्यायेण विशन्ति तथैव धर्मानुवर्तिन इतरत्र इह तु पुनर्भवे त उभयशेषाभ्यां निविशन्ति ॥ ३७ ॥

ਯਮਰਾਜ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਰਕ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਧਰਮੀਆਂ ਦਾ ਮੈਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਭ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਉਹਨਾਂ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਵਲੋਕ ਆਦਿ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਪੁੰਨ ਜਾਂ ਪਾਪ ਦਾ ਫਲ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਮੁੜ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 38

निवृत्तिलक्षणमार्ग आदावेव व्याख्यात: । एतावानेवाण्डकोशो यश्चतुर्दशधा पुराणेषु विकल्पित उपगीयते यत्तद्भ‍गवतो नारायणस्य साक्षान्महापुरुषस्य स्थविष्ठं रूपमात्ममायागुणमयमनुवर्णितमाद‍ृत: पठति श‍ृणोति श्रावयति स उपगेयं भगवत: परमात्मनोऽग्राह्यमपि श्रद्धाभक्तिविशुद्धबुद्धिर्वेद ॥ ३८ ॥

ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਲੱਛਣ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਮੈਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਅੰਡਾਕਾਰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਜੋ ਵਰਣਨ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਖਾਤ ਮਹਾਪੁਰੁਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਸਥੂਲ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਹੈ—ਉਸ ਦੀ ਆਤਮ-ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ‘ਵਿਰਾਟ-ਰੂਪ’। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਡੂੰਘੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦਾ, ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਭਾਗਵਤ-ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਬੁੱਧੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਠਿਨ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਸ਼ः ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 39

श्रुत्वा स्थूलं तथा सूक्ष्मं रूपं भगवतो यति: । स्थूले निर्जितमात्मानं शनै: सूक्ष्मं धिया नयेदिति ॥ ३९ ॥

ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਸਥੂਲ (ਵਿਰਾਟ) ਅਤੇ ਸੂਖਮ (ਆਧਿਆਤਮਿਕ) ਰੂਪ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਯਤੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸੂਖਮ ਰੂਪ ਵੱਲ ਮਨ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਸੱਚਿਦਾਨੰਦ ਵਿਗ੍ਰਹ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 40

भूद्वीपवर्षसरिदद्रिनभ:समुद्र- पातालदिङ्‌नरकभागणलोकसंस्था । गीता मया तव नृपाद्भ‍ुतमीश्वरस्य स्थूलं वपु: सकलजीवनिकायधाम ॥ ४० ॥ तस्मात् सङ्कीर्तनं विष्णोर्जगन्मङ्गलमंहसाम् । महतामपि कौरव्य विद्ध्यैकान्तिकनिष्कृतम् ॥ ३१ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਧਰਤੀ, ਹੋਰ ਲੋਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਰਸ਼, ਨਦੀਆਂ, ਪਹਾੜ, ਆਕਾਸ਼, ਸਮੁੰਦਰ, ਪਾਤਾਲ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਨਰਕ ਲੋਕ ਅਤੇ ਤਾਰੇ—ਇਹ ਸਭ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਸਥੂਲ ਵਿਰਾਟ-ਵਪੁ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।