Adhyaya 25

Verse 1

श्रीशुक उवाच तस्य मूलदेशे त्रिंशद्योजनसहस्रान्तर आस्ते या वै कला भगवतस्तामसी समाख्यातानन्त इति सात्वतीया द्रष्टृद‍ृश्ययो: सङ्कर्षणमहमित्यभिमानलक्षणं यं सङ्कर्षणमित्याचक्षते ॥ १ ॥

ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਪਾਤਾਲ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਤਾਮਸੀ ਕਲਾ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਨੰਤ ਜਾਂ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ‑ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲਾ ‘ਮੈਂ’‑ਭਾਵ ਰੂਪ ਅਹੰਕਾਰ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭੋਗਤਾ ਤੇ ਮਾਲਕ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 2

यस्येदं क्षितिमण्डलं भगवतोऽनन्तमूर्ते: सहस्रशिरस एकस्मिन्नेव शीर्षणि ध्रियमाणं सिद्धार्थ इव लक्ष्यते ॥ २ ॥

ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਭਗਵਾਨ ਅਨੰਤਦੇਵ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਫਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਫਣ ਉੱਤੇ ਇਹ ਧਰਤੀਮੰਡਲ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਮਹਾਨ ਫਣ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਚਿੱਟੀ ਸਰੋਂ ਦੇ ਦਾਣੇ ਵਰਗਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿੱਕਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

Verse 3

यस्य ह वा इदं कालेनोपसञ्जिहीर्षतोऽमर्षविरचितरुचिरभ्रमद्भ्रुवोरन्तरेण साङ्कर्षणो नाम रुद्र एकादशव्यूहस्‍त्र्यक्षस्त्रिशिखं शूलमुत्तम्भयन्नुदतिष्ठत् ॥ ३ ॥

ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਅਨੰਤਦੇਵ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਲਯ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਧਾਰੀ ਰੁਦ੍ਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਚੁੱਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਸਾਂਕਰਸ਼ਣ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇਹ ਰੁਦ੍ਰ ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ-ਸਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਲਈ ਉੱਠਦਾ ਹੈ।

Verse 4

यस्याङ्‌घ्रिकमलयुगलारुणविशदनखमणिषण्डमण्डलेष्वहिपतय: सह सात्वतर्षभैरेकान्तभक्तियोगेनावनमन्त: स्ववदनानि परिस्फुरत्कुण्डलप्रभामण्डितगण्डस्थलान्यतिमनोहराणि प्रमुदितमनस: खलु विलोकयन्ति ॥ ४ ॥

ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਗੁਲਾਬੀ, ਸਾਫ਼ ਨਖ ਐਸੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਦਰਪਣ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਰਤਨ। ਜਦੋਂ ਅਹਿਪਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਵੈਸ਼ਨਵ ਭਗਤ ਇਕਾਂਤ ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਵੇਖ ਕੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਚਮਕਦਾਰ ਕੁੰਡਲਾਂ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੱਲ੍ਹ ਹੋਰ ਵੀ ਸੋਹਣੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।

Verse 5

यस्यैव हि नागराजकुमार्य आशिष आशासानाश्चार्वङ्गवलयविलसितविशद विपुलधवलसुभगरुचिरभुजरजतस्तम्भेष्वगुरुचन्दनकुङ्कुमपङ्कानुलेपेनावलिम्पमानास्तदभिमर्शनोन्मथितहृदयमकरध्वजावेशरुचिरललितस्मितास्तदनुरागमदमुदितमद् विघूर्णितारुणकरुणावलोकनयनवदनारविन्दं सव्रीडं किल विलोकयन्ति ॥ ५ ॥

ਨਾਗਰਾਜਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਮਾਰੀਆਂ ਸ਼ੁਭ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਮਨੋਹਰ, ਕੰਗਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਚਿੱਟੀਆਂ ਭੁਜਾਂ ਉੱਤੇ—ਜੋ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਸਤੰਭਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ—ਅਗੁਰੂ, ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਕੁੰਕੁਮ ਦਾ ਲੇਪ ਲਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ-ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਮਕਰਧਵਜ (ਕਾਮਦੇਵ) ਦਾ ਆਵੇਸ਼ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਮਿੱਠੀ ਲਲਿਤ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਖਿੜ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਕਰੁਣਾਮਈ ਮੰਦ ਹਾਸ ਨਾਲ ਤੱਕਦੇ ਹਨ; ਭਕਤੀ-ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਆਨੰਦ ਮਦ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। ਤਦ ਉਹ ਲੱਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕਮਲ ਮੁਖ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 6

स एव भगवाननन्तोऽनन्तगुणार्णव आदिदेव उपसंहृतामर्षरोषवेगो लोकानां स्वस्तय आस्ते ॥ ६ ॥

ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ ਅਨੰਤਦੇਵ ਅਨੰਤ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਆਦਿ ਦੇਵ ਹੈ; ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖੋਤਮ ਤੋਂ ਅਭਿੰਨ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਵੇਗ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ।

Verse 7

ध्यायमान: सुरासुरोरगसिद्धगन्धर्वविद्याधरमुनिगणैरनवरतमदमुदितविकृतविह्वललोचन: सुललितमुखरिकामृतेनाप्यायमान: स्वपार्षदविबुधयूथपतीनपरिम्‍लानरागनवतुलसिकामोदमध्वासवेन माद्यन्मधुकरव्रातमधुरगीतश्रियं वैजयन्तीं स्वां वनमालां नीलवासा एककुण्डलो हलककुदि कृतसुभगसुन्दरभुजो भगवान्महेन्द्रो वारणेन्द्र इव काञ्चनीं कक्षामुदारलीलो बिभर्ति ॥ ७ ॥

ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੇਵਤੇ, ਦੈਤ, ਉਰਗ, ਸਿੱਧ, ਗੰਧਰਵ, ਵਿਦਿਆਧਰ ਅਤੇ ਮੁਨੀਗਣ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਦਮਸਤ ਜਿਹਾ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਹਵਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਖਿੜੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਡੋਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਾਰਸ਼ਦਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਨਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਇਕ ਕੁੰਡਲ ਧਾਰੇ, ਸੁੰਦਰ ਭੁਜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਹਲ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਮਰ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੀ ਕੱਛਾਬੰਧ ਅਤੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਸਦਾ-ਨਵੀਂ ਤੁਲਸੀ-ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵੈਜਯੰਤੀ ਮਾਲਾ ਸ਼ੋਭਦੀ ਹੈ। ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਸ਼ਹਿਦ ਵਰਗੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਮੱਤੇ ਭੌਰੇ ਮਧੁਰ ਗੂੰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਾਲਾ ਹੋਰ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਉਦਾਰ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 8

य एष एवमनुश्रुतो ध्यायमानो मुमुक्षूणामनादिकालकर्मवासनाग्रथितमविद्यामयं हृदयग्रन्थिं सत्त्वरजस्तमोमयमन्तर्हृदयं गत आशु निर्भिनत्ति तस्यानुभावान् भगवान् स्वायम्भुवो नारद: सह तुम्बुरुणा सभायां ब्रह्मण: संश्लोकयामास ॥ ८ ॥

ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਅਨੰਤਦੇਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸੰਗਕਰਸ਼ਣ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਮੈਲ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨਾਦੀ ਕਾਲ ਤੋਂ ਕਰਮ-ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਗੰਢੀ ਅਵਿਦਿਆ-ਮਈ ਕਠੋਰ ਹਿਰਦਾ-ਗੰਢ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਚੀਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਤੁੰਬੁਰੂ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਰਚੇ ਆਨੰਦਮਈ ਸ਼ਲੋਕ ਗਾ ਕੇ ਅਨੰਤਦੇਵ ਦਾ ਸਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 9

उत्पत्तिस्थितिलयहेतवोऽस्य कल्पा: सत्त्वाद्या: प्रकृतिगुणा यदीक्षयाऽऽसन्॒ । यद्रूपं ध्रुवमकृतं यदेकमात्मन् नानाधात्कथमु ह वेद तस्य वर्त्म ॥ ९ ॥

ਉਸ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸੱਤਵ ਆਦਿ ਗੁਣ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਕਾਰਣ ਬਣ ਕੇ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਨੰਤ ਤੇ ਅਨਾਦੀ ਹੈ; ਇਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਸਮਾਜ ਉਸ ਪਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝ ਸਕੇ?

Verse 10

मूर्तिं न: पुरुकृपया बभार सत्त्वं संशुद्धं सदसदिदं विभाति तत्र । यल्लीलां मृगपतिराददेऽनवद्या- मादातुं स्वजनमनांस्युदारवीर्य: ॥ १० ॥

ਅਪਾਰ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧ ਸੱਤਵਮਈ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁਖਮ ਅਤੇ ਸਥੂਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇ ਧਨੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਉਦਾਰ ਭਗਵਾਨ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਮਨ ਜਿੱਤਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਵਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਨਿਰਮਲ ਲੀਲਾਵਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 11

यन्नाम श्रुतमनुकीर्तयेदकस्मा- दार्तो वा यदि पतित: प्रलम्भनाद्वा । हन्त्यंह: सपदि नृणामशेषमन्यं कं शेषाद्भ‍गवत आश्रयेन्मुमुक्षु: ॥ ११ ॥

ਜੋ ਕੋਈ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮ ਜਪਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਤਿਤ—ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਜ਼ਾਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਅਚਾਨਕ ਵੀ ਨਾਮ ਲੈਣ ਨਾਲ ਉਹ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ੇਸ਼-ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕਿਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਵੇ?

Verse 12

मूर्धन्यर्पितमणुवत्सहस्रमूर्ध्नो भूगोलं सगिरिसरित्समुद्रसत्त्वम् । आनन्त्यादनिमितविक्रमस्य भूम्न: को वीर्याण्यधिगणयेत्सहस्रजिह्व: ॥ १२ ॥

ਪ੍ਰਭੂ ਅਨੰਤ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਲਾ ਸਕਦਾ। ਪਹਾੜਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਉਸ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਫਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਫਣ ਉੱਤੇ ਪਰਮਾਣੂ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਕੀ ਹਜ਼ਾਰ ਜੀਭਾਂ ਵਾਲਾ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਿਣ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 13

एवम्प्रभावो भगवाननन्तो दुरन्तवीर्योरुगुणानुभाव: । मूले रसाया: स्थित आत्मतन्त्रो यो लीलया क्ष्मां स्थितये बिभर्ति ॥ १३ ॥

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮਹਾਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਭਗਵਾਨ ਅਨੰਤਦੇਵ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਮਹਿਮਾਮਈ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਦੀ ਵੀਰਤਾ ਅਸੀਮ ਹੈ। ਉਹ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਭ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਰਸਾਤਲ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਉਹ ਲੀਲਾ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 14

एता ह्येवेह नृभिरुपगन्तव्या गतयो यथाकर्मविनिर्मिता यथोपदेशमनुवर्णिता: कामान् कामयमानै: ॥ १४ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਫਲ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਭੌਤਿਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਭੌਤਿਕ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮਫਲ ਮੁਤਾਬਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 15

एतावतीर्हि राजन् पुंस: प्रवृत्तिलक्षणस्य धर्मस्य विपाकगतय उच्चावचा विसदृशा यथाप्रश्नं व्याचख्ये किमन्यत्कथयाम इति ॥ १५ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਲક્ષણ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਰਮ-ਵਿਪਾਕ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ-ਨੀਚੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਤੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਜੋ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਂ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ; ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਆਖਾਂ?