Adhyaya 24

Verse 1

श्रीशुक उवाच अधस्तात्सवितुर्योजनायुते स्वर्भानुर्नक्षत्रवच्चरतीत्येके योऽसावमरत्वं ग्रहत्वं चालभत भगवदनुकम्पया स्वयमसुरापसद: सैंहिकेयो ह्यतदर्हस्तस्य तात जन्म कर्माणि चोपरिष्टाद्वक्ष्याम: ॥ १ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕੁਝ ਪੁਰਾਣ-ਵਕਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੇਠਾਂ ਸ੍ਵਰਭਾਨੁ (ਰਾਹੁ) ਨਾਮ ਦਾ ਗ੍ਰਹ ਹੈ, ਜੋ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਾਂਗ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਿੰਹਿਕਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਅਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਚ ਸੀ; ਦੇਵਤਾ ਜਾਂ ਗ੍ਰਹਾਧਿਪਤੀ ਬਣਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਅਮਰਤਾ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਹੋਰ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 2

यददस्तरणेर्मण्डलं प्रतपतस्तद्विस्तरतो योजनायुतमाचक्षते द्वादशसहस्रं सोमस्य त्रयोदशसहस्रं राहोर्य: पर्वणि तद्‌व्य‍वधानकृद्वैरानुबन्ध: सूर्याचन्द्रमसावभिधावति ॥ २ ॥

ਤਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਚੰਦਰ-ਮੰਡਲ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਅਤੇ ਰਾਹੂ ਤੇਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਵੈਰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰਾਹੂ ਪਰਬ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦਰ ਦੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੋਤ ਢੱਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 3

तन्निशम्योभयत्रापि भगवता रक्षणाय प्रयुक्तं सुदर्शनं नाम भागवतं दयितमस्त्रं तत्तेजसा दुर्विषहं मुहु: परिवर्तमानमभ्यवस्थितो मुहूर्तमुद्विजमानश्चकितहृदय आरादेव निवर्तते तदुपरागमिति वदन्ति लोका: ॥ ३ ॥

ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਰਾਹੂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ‘ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ’ ਨੂੰ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਅਤਿ-ਪਿਆਰਾ ਭਾਗਵਤ ਅਸਤ੍ਰ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਤਪਤ ਤੇਜਸ ਰਾਹੂ ਲਈ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਡਰ ਕੇ ਦੂਰ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 4

ततोऽधस्तात्सिद्धचारणविद्याधराणां सदनानि तावन्मात्र एव ॥ ४ ॥

ਰਾਹੂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਉਤਨੀ ਹੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸਿੱਧਲੋਕ, ਚਾਰਣਲੋਕ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰਲੋਕ ਨਾਮ ਦੇ ਲੋਕ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਧ, ਚਾਰਣ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 5

ततोऽधस्ताद्यक्षरक्ष: पिशाचप्रेतभूतगणानां विहाराजिरमन्तरिक्षं यावद्वायु: प्रवाति यावन्मेघा उपलभ्यन्ते ॥ ५ ॥

ਸਿੱਧ, ਚਾਰਣ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ‘ਅੰਤਰਿਕਸ਼’ ਨਾਮ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਪਿਸਾਚ, ਪ੍ਰੇਤ ਅਤੇ ਭੂਤ-ਗਣਾਂ ਦੇ ਵਿਹਾਰ-ਸਥਾਨ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਹਵਾ ਵਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਬੱਦਲ ਦਿਸਦੇ ਹਨ ਉੱਥੇ ਤੱਕ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਫੈਲਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹਵਾ ਨਹੀਂ।

Verse 6

ततोऽधस्ताच्छतयोजनान्तर इयं पृथिवी यावद्धंसभासश्येनसुपर्णादय: पतत्‍त्रिप्रवरा उत्पतन्तीति ॥ ६ ॥

ਯਕਸ਼-ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਵਿਹਾਰ-ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸੌ ਯੋਜਨ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਇਹ ਧਰਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਉੱਪਰੀ ਹੱਦ ਉਤਨੀ ਹੀ ਉੱਚੀ ਹੈ ਜਿੰਨੀ ਉੱਚਾਈ ਤੱਕ ਹੰਸ, ਬਾਜ਼, ਸ਼੍ਯੇਨ, ਸੁਪਰਨ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਪੰਛੀ ਉੱਡ ਸਕਦੇ ਹਨ।

Verse 7

उपवर्णितं भूमेर्यथासन्निवेशावस्थानमवनेरप्यधस्तात् सप्त भूविवरा एकैकशो योजनायुतान्तरेणायामविस्तारेणोपक्‍ल‍ृप्ता अतलं वितलं सुतलं तलातलं महातलं रसातलं पातालमिति ॥ ७ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਅਤਲ, ਵਿਤਲ, ਸੁਤਲ, ਤਲਾਤਲ, ਮਹਾਤਲ, ਰਸਾਤਲ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ ਨਾਮ ਦੇ ਸੱਤ ਲੋਕ ਹਨ। ਭੂਮੰਡਲ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੱਸੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਅਧੋਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ-ਚੌੜਾਈ ਵੀ ਧਰਤੀ ਵਰਗੀ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ‘ਤੇ ਹਨ।

Verse 8

एतेषु हि बिलस्वर्गेषु स्वर्गादप्यधिककामभोगैश्वर्यानन्दभूतिविभूतिभि: सुसमृद्धभवनोद्यानाक्रीडविहारेषु दैत्यदानवकाद्रवेया नित्यप्रमुदितानुरक्तकलत्रापत्यबन्धुसुहृदनुचरा गृहपतय ईश्वरादप्यप्रतिहतकामा मायाविनोदा निवसन्ति ॥ ८ ॥

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਬਿਲ-ਸਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕਰ ਕਾਮ-ਭੋਗ, ਐਸ਼ਵਰਯ ਅਤੇ ਆਨੰਦ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦੈਤ, ਦਾਨਵ ਅਤੇ ਨਾਗ ਆਦਿ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਘਰਾਂ, ਬਾਗਾਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰੀੜਾ-ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਵਜੋਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਤਨੀ-ਪੁੱਤਰ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ-ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਮਾਇਆ-ਜਨਿਤ ਭੌਤਿਕ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਭੋਗ ਵਾਂਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।

Verse 9

येषु महाराज मयेन मायाविना विनिर्मिता: पुरो नानामणिप्रवरप्रवेकविरचितविचित्रभवनप्राकारगोपुरसभाचैत्यचत्वरायतनादिभिर्नागासुरमिथुनपारावतशुकसारिकाकीर्णकृत्रिमभूमिभिर्विवरेश्वरगृहोत्तमै: समलङ्कृताश्चकासति ॥ ९ ॥

ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਉਸ ਬਿਲ-ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਇਆਵੀ ਦੈਤ ਮਯ ਦਾਨਵ ਨੇ ਅਨੇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਾਏ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਣੀਆਂ ਨਾਲ ਰਚੇ ਵਿਲੱਖਣ ਭਵਨਾਂ, ਪ੍ਰਾਕਾਰਾਂ, ਗੋਪੁਰਾਂ, ਸਭਾ-ਗ੍ਰਿਹਾਂ, ਚੈਤਿਆਂ, ਚੌਕਾਂ ਅਤੇ ਮੰਦਰ-ਪਰਿਸਰਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਨਾਗ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਜੋੜਿਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਹੈ ਅਤੇ ਕਬੂਤਰ, ਤੋਤੇ, ਮੈਨਾ ਆਦਿ ਪੰਛੀ ਵੀ ਛਾਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਲੋਕਾਧਿਪਤੀਆਂ ਦੇ ਰਤਨ-ਜੜਿਤ ਉੱਤਮ ਗ੍ਰਿਹਾਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ ਉਹ ਨਗਰ ਅਤਿ ਮਨੋਹਰ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।

Verse 10

उद्यानानि चातितरां मनइन्द्रियानन्दिभि: कुसुमफलस्तबकसुभगकिसलयावनतरुचिरविटपविटपिनां लताङ्गालिङ्गितानां श्रीभि: समिथुनविविधविहङ्गमजलाशयानाममलजलपूर्णानां झषकुलोल्लङ्घनक्षुभितनीरनीरजकुमुदकुवलयकह्लारनीलोत्पल लोहितशतपत्रादिवनेषुकृतनिकेतनानामेकविहाराकुलमधुरविविधस्वनादिभिरिन्द्रि-योत्सवैरमरलोकश्रियमतिशयितानि ॥ १० ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਸਵਰਗਾਂ ਦੇ ਬਾਗ ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਝੁਕੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਆਲਿੰਗਨ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛਲਾਂਗਾਂ ਮਾਰਦੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਲਹਿਰਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਨੀਰਜ, ਕਮੁਦ, ਕੁਵਲਯ, ਕਹਲਾਰ, ਨੀਲੇ ਤੇ ਲਾਲ ਕਮਲ ਅਤੇ ਸ਼ਤਪਤ੍ਰ ਆਦਿ ਫੁੱਲ ਖਿੜੇ ਹਨ। ਚਕਰਵਾਕ ਆਦਿ ਜਲ-ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਉੱਥੇ ਘੋਂਸਲੇ ਬਣਾ ਕੇ ਮਿੱਠੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਉਤਸਵ ਰਚਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਬਾਗ ਅਮਰਲੋਕ ਦੀ ਸ਼੍ਰੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਹਨ।

Verse 11

यत्र ह वाव न भयमहोरात्रादिभि: कालविभागैरुपलक्ष्यते ॥ ११ ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਧੋਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਇਸ ਲਈ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਆਦਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਦਾ ਭਾਗ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਾਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਡਰ ਵੀ ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 12

यत्र हि महाहिप्रवरशिरोमणय: सर्वं तम: प्रबाधन्ते ॥ १२ ॥

ਉੱਥੇ ਮਹਾਨ ਸੱਪ ਆਪਣੇ ਫਣਾਂ ਉੱਤੇ ਮਣੀਆਂ ਧਾਰ ਕੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਮਣੀਆਂ ਦੀ ਜੋਤ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 13

न वा एतेषु वसतां दिव्यौषधिरसरसायनान्नपानस्‍नानादिभिराधयो व्याधयो वलीपलितजरादयश्च देहवैवर्ण्यदौर्गन्ध्यस्वेदक्लमग्लानिरिति वयोऽवस्थाश्च भवन्ति ॥ १३ ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਦਿਵ੍ਯ ਜੜੀਆਂ ਦੇ ਰਸ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣ ਪੀਂਦੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਚਿੰਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਨਾ ਰੋਗ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਂ ਸਫੈਦ ਵਾਲ, ਨਾਂ ਝੁਰਰੀਆਂ, ਨਾਂ ਬੁਢਾਪੇ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ; ਦੇਹ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਮੰਦ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ, ਪਸੀਨੇ ਵਿੱਚ ਬਦਬੂ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਕਾਰਨ ਥਕਾਵਟ ਜਾਂ ਉਤਸ਼ਾਹ-ਹੀਨਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

Verse 14

न हि तेषां कल्याणानां प्रभवति कुतश्चन मृत्युर्विना भगवत्तेजसश्चक्रापदेशात् ॥ १४ ॥

ਉਹ ਬਹੁਤ ਮੰਗਲਮਈ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ; ਕਿਸੇ ਪਾਸੋਂ ਵੀ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ, ਕੇਵਲ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ—ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਦੇ ਤੇਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ—ਮੌਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

Verse 15

यस्मिन् प्रविष्टेऽसुरवधूनां प्राय: पुंसवनानि भयादेव स्रवन्ति पतन्ति च ॥ १५ ॥

ਜਦੋਂ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਉਹਨਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਤੇਜ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਦੈਤਾਂ ਦੀਆਂ ਗਰਭਵਤੀ ਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਅਕਸਰ ਗਰਭ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 16

अथातले मयपुत्रोऽसुरो बलो निवसति येन ह वा इह सृष्टा: षण्णवतिर्माया: काश्चनाद्यापि मायाविनो धारयन्ति यस्य च जृम्भमाणस्य मुखतस्त्रय: स्त्रीगणा उदपद्यन्त स्वैरिण्य: कामिन्य: पुंश्चल्य इति या वै बिलायनं प्रविष्टं पुरुषं रसेन हाटकाख्येन साधयित्वा स्वविलासावलोकनानुरागस्मितसंलापोपगूहनादिभि: स्वैरं किल रमयन्ति यस्मिन्नुपयुक्ते पुरुष ईश्वरोऽहं सिद्धोऽहमित्ययुतमहागजबलमात्मानमभिमन्यमान: कत्थते मदान्ध इव ॥ १६ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਅਤਲ ਲੋਕ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਉੱਥੇ ਮਯ ਦਾਨਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਸੁਰ ਬਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੇ ਛਿਆਨਵੇਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਇਆਵੀਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਰਚੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਕੁਝ ਕਥਿਤ ਯੋਗੀ-ਸਵਾਮੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਠੱਗਣ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜੰਭਾਈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ—ਸਵੈਰਿਣੀ, ਕਾਮਿਣੀ ਅਤੇ ਪੁੰਸ਼ਚਲੀ। ਸਵੈਰਿਣੀਆਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਰਗ ਦੇ ਮਰਦ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਾਮਿਣੀਆਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਰਗ ਦੇ ਮਰਦ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੁੰਸ਼ਚਲੀਆਂ ਇਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਕ ਪਤੀ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਮਰਦ ਅਤਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ‘ਹਾਟਕ’ ਨਾਮਕ ਨਸ਼ੀਲੇ ਦ੍ਰਵ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਪੇਯ ਪਿਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਕਾਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਬਹੁਤ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਲੁਭਾਉਣੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ, ਨੇੜਲੇ ਬੋਲ, ਪ੍ਰੇਮ-ਭਰੀ ਮੁਸਕਾਨ ਅਤੇ ਆਲਿੰਗਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮੋਹ ਕੇ ਆਪਣੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਤੱਕ ਭੋਗ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਧੀ ਹੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਥੀਆਂ ਜਿਤਨਾ ਬਲਵਾਨ ਮੰਨ ਕੇ ‘ਮੈਂ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹੀ ਸਿੱਧ ਹਾਂ’ ਕਹਿੰਦਾ ਗਰਵ-ਅੰਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 17

ततोऽधस्ताद्वितले हरो भगवान् हाटकेश्वर: स्वपार्षदभूतगणावृत: प्रजापतिसर्गोपबृंहणाय भवो भवान्या सह मिथुनीभूत आस्ते यत: प्रवृत्ता सरित्प्रवरा हाटकी नाम भवयोर्वीर्येण यत्र चित्रभानुर्मातरिश्वना समिध्यमान ओजसा पिबति तन्निष्ठ्यूतं हाटकाख्यं सुवर्णं भूषणेनासुरेन्द्रावरोधेषु पुरुषा: सह पुरुषीभिर्धारयन्ति ॥ १७ ॥

ਅਤਲ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵਿਤਲ ਲੋਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ‘ਹਾਟਕੇਸ਼ਵਰ’—ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਖਾਣਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ—ਆਪਣੇ ਭੂਤ-ਗਣ ਆਦਿ ਪਾਰਸ਼ਦਾਂ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਜਾ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਲਈ ਉਹ ਭਵਾਨੀ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੀਰਯ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਤੋਂ ‘ਹਾਟਕੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਦੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਵਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਅੱਗ ਉਸ ਨਦੀ ਦਾ ਜਲ ਪੀ ਕੇ ਉਗਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ‘ਹਾਟਕ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸੋਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਪਾ ਕੇ ਅਸੁਰ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸੁਖ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 18

ततोऽधस्तात्सुतले उदारश्रवा: पुण्यश्लोको विरोचनात्मजो बलिर्भगवता महेन्द्रस्य प्रियं चिकीर्षमाणेनादितेर्लब्धकायो भूत्वा वटुवामनरूपेण पराक्षिप्तलोकत्रयो भगवदनुकम्पयैव पुन: प्रवेशित इन्द्रादिष्वविद्यमानया सुसमृद्धया श्रियाभिजुष्ट: स्वधर्मेणाराधयंस्तमेव भगवन्तमाराधनीयमपगतसाध्वस आस्तेऽधुनापि ॥ १८ ॥

ਵਿਤਲ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਸੂਤਲ ਲੋਕ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਵਿਰੋਚਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਪੁਣ੍ਯਸ਼ਲੋਕ ਅਤੇ ਉਦਾਰ-ਕੀਰਤੀ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਅੱਜ ਵੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਮਹੇਂਦਰ ਇੰਦਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਵਾਮਨ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆਏ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਕਦਮ ਧਰਤੀ ਮੰਗ ਕੇ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਲੈ ਲਏ; ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਬਲੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੂਤਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਸ਼੍ਰੀ-ਐਸ਼ਵਰਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸੇ ਆਰਾਧ੍ਯ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 19

नो एवैतत्साक्षात्कारो भूमिदानस्य यत्तद्भ‍गवत्यशेषजीवनिकायानां जीवभूतात्मभूते परमात्मनि वासुदेवे तीर्थतमे पात्र उपपन्ने परया श्रद्धया परमादरसमाहितमनसा सम्प्रतिपादितस्य साक्षादपवर्गद्वारस्य यद्ब‍िलनिलयैश्वर्यम् ॥ १९ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਬਿਲ-ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਹਾਨ ਐਸ਼ਵਰਯ ਮਿਲਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਭੂਮੀ-ਦਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਫਲ ਨਾ ਸਮਝੋ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਆਧਾਰ, ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਜੋਂ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਵਾਸੁਦੇਵ—ਜੋ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਲੀ ਨੇ ਪਰਮ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਪਰਮ ਆਦਰ ਨਾਲ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਕਰਕੇ ਸਰਵਸਵ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ; ਇਹੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦਾ ਫਲ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਨਾ ਮੰਨੋ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਹ ਐਸ਼ਵਰਯ ਮਿਲਿਆ।

Verse 20

यस्य ह वाव क्षुतपतनप्रस्खलनादिषु विवश: सकृन्नामाभिगृणन् पुरुष: कर्मबन्धनमञ्जसा विधुनोति यस्य हैव प्रतिबाधनं मुमुक्षवोऽन्यथैवोपलभन्ते ॥ २० ॥

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਵੇ, ਡਿੱਗ ਪਵੇ ਜਾਂ ਠੋਕਰ ਖਾ ਕੇ ਬੇਬਸ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਜੇ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮ ਇਕ ਵਾਰ—ਚਾਹੇ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਇੱਛਾ ਦੇ—ਉਚਾਰ ਲਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਦੇ ਫਲਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਸੇ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਲੋਕ ਯੋਗ ਆਦਿ ਉਪਾਅਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 21

तद्भ‍क्तानामात्मवतां सर्वेषामात्मन्यात्मद आत्मतयैव ॥ २१ ॥

ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਆਤਮਵਾਨ ਭਗਤਾਂ ਲਈ, ਜੋ ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਜੋਂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਆਤਮ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 22

न वै भगवान्नूनममुष्यानुजग्राह यदुत पुनरात्मानुस्मृतिमोषणं मायामयभोगैश्वर्यमेवातनुतेति ॥ २२ ॥

ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਸੁਖ ਤੇ ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਦੇ ਕੇ ਕਿਰਪਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਇਆਮਈ ਭੋਗ-ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਭਰੀ ਸੇਵਾ ਦੀ ਯਾਦ ਖੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 23

यत्तद्भ‍गवतानधिगतान्योपायेन याच्ञाच्छलेनापहृतस्वशरीरावशेषितलोकत्रयो वरुणपाशैश्च सम्प्रतिमुक्तो गिरिदर्यां चापविद्ध इति होवाच ॥ २३ ॥

ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਤੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਲੈਣ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਢੰਗ ਨਾ ਦਿੱਸਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਭਿਖਿਆ ਮੰਗਣ ਦੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਹੜਪ ਲਏ। ਸਿਰਫ਼ ਦੇਹ ਬਚੀ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਾ ਹੋਇਆ; ਵਰੁਣ ਦੇ ਪਾਸਿਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਸਭ ਕੁਝ ਖੋਹ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਮਹਾਂਭਗਤ ਬਲੀ ਨੇ ਇਉਂ ਕਿਹਾ।

Verse 24

नूनं बतायं भगवानर्थेषु न निष्णातो योऽसाविन्द्रो यस्य सचिवो मन्त्राय वृत एकान्ततो बृहस्पतिस्तमतिहाय स्वयमुपेन्द्रेणात्मानमयाचतात्मनश्चाशिषो नो एव तद्दास्यमतिगम्भीरवयस: कालस्य मन्वन्तरपरिवृत्तं कियल्लोकत्रयमिदम् ॥ २४ ॥

ਹਾਏ, ਸੁਰਗਰਾਜ ਇੰਦਰ ਕਿੰਨਾ ਦਇਆਜਨਕ ਹੈ! ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਤਮਿਕ ਉੱਨਤੀ ਬਾਰੇ ਅਗਿਆਨ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਵੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਉਪੇਂਦ੍ਰ ਵਾਮਨਦੇਵ ਇੰਦਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਖੜੇ ਸਨ, ਪਰ ਇੰਦਰ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮਭਰੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮੰਗਣ ਦੀ ਥਾਂ, ਇੰਦ੍ਰੀ ਸੁਖ ਲਈ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਭਿਖਿਆ ਮੰਗਣ ਵਿੱਚ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਤਿੰਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਤুচ্ছ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਭੌਤਿਕ ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰ ਤੱਕ ਹੀ ਟਿਕਦਾ ਹੈ—ਅਨੰਤ ਸਮੇਂ ਦਾ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਅੰਸ਼।

Verse 25

यस्यानुदास्यमेवास्मत्पितामह: किल वव्रे न तु स्वपित्र्यं यदुताकुतोभयं पदं दीयमानं भगवत: परमिति भगवतोपरते खलु स्वपितरि ॥ २५ ॥

ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੇਰੇ ਦਾਦਾ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਮਹਾਰਾਜ ਹੀ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਹਿਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਸਨ। ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੇ ਪਿਤਾ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਭਗਵਾਨ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹਦੇਵ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦਾ ਰਾਜ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮੋਖਸ਼ ਵੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਨਹੀਂ ਲਏ। ਉਸ ਨੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਮੋਖਸ਼ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਵੀ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਕਰਮ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਫਲ ਨਾ ਮੰਗ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਾਸ ਦੇ ਦਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 26

तस्य महानुभावस्यानुपथममृजितकषाय: को वास्मद्विध: परिहीणभगवदनुग्रह उपजिगमिषतीति ॥ २६ ॥

ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਲੋਕ—ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮੈਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹਨ—ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਭਗਤ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਪਰਮ ਮਾਰਗ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।

Verse 27

तस्यानुचरितमुपरिष्टाद्विस्तरिष्यते यस्य भगवान् स्वयमखिलजगद्गुरुर्नारायणो द्वारि गदापाणिरवतिष्ठते निजजनानुकम्पितहृदयो येनाङ्गुष्ठेन पदा दशकन्धरो योजनायुतायुतं दिग्विजय उच्चाटित: ॥ २७ ॥

ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦੀ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਾਂ? ਜਿਸ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਆਪ ਅਖਿਲ ਜਗਤ-ਗੁਰੂ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਗਦਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਗਤ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਨਾਲ ਦ੍ਰਵਿਤ ਹਿਰਦੇ ਹੋ ਕੇ ਖੜੇ ਹਨ। ਦਿਗਵਿਜੈ ਲਈ ਆਏ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਵਾਮਨਦੇਵ ਨੇ ਪੈਰ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਅੱਗੇ ਆਵੇਗਾ।

Verse 28

ततोऽधस्तात्तलातले मयो नाम दानवेन्द्रस्त्रिपुराधिपतिर्भगवता पुरारिणा त्रिलोकीशं चिकीर्षुणा निर्दग्धस्वपुरत्रयस्तत्प्रसादाल्लब्धपदो मायाविनामाचार्यो महादेवेन परिरक्षितो विगतसुदर्शनभयो महीयते ॥ २८ ॥

ਉਸ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਤਲਾਤਲ ਲੋਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਯ ਨਾਮ ਦਾ ਦਾਨਵ-ਇੰਦਰ, ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ, ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਪੁਰਾਰੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰ ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁਰ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ; ਫਿਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹੀ ਰਾਜ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਮਯ ਦਾਨਵ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਝੂਠੇ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਡਰ ਨਹੀਂ।

Verse 29

ततोऽधस्तान्महातले काद्रवेयाणां सर्पाणां नैकशिरसां क्रोधवशो नाम गण: कुहकतक्षककालियसुषेणादिप्रधाना महाभोगवन्त: पतत्‍त्रिराजाधिपते: पुरुषवाहादनवरतमुद्विजमाना: स्वकलत्रापत्यसुहृत्कुटुम्बसङ्गेन क्‍वचित्प्रमत्ता विहरन्ति ॥ २९ ॥

ਤਲਾਤਲ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਮਹਾਤਲ ਲੋਕ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਕਦਰੂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ, ਬਹੁ-ਫਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸੱਪ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਹਕ, ਤਕਸ਼ਕ, ਕਾਲੀਆ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੇਣ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਹਾਨਾਗ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਣੁ-ਵਾਹਨ ਗਰੁੜ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਉਹ ਸਦਾ ਘਬਰਾਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਕਦੇ ਕਦੇ ਪਤਨੀ, ਬੱਚਿਆਂ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਸੰਗ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਖੇਡਦੇ ਹਨ।

Verse 30

ततोऽधस्ताद्रसातले दैतेया दानवा: पणयो नाम निवातकवचा: कालेया हिरण्यपुरवासिन इति विबुधप्रत्यनीका उत्पत्त्या महौजसो महासाहसिनो भगवत: सकललोकानुभावस्य हरेरेव तेजसा प्रतिहतबलावलेपा बिलेशया इव वसन्ति ये वै सरमयेन्द्रदूत्या वाग्भिर्मन्त्रवर्णाभिरिन्द्राद्ब‍िभ्यति ॥ ३० ॥

ਮਹਾਤਲ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਰਸਾਤਲ ਲੋਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦਿਤੀ ਅਤੇ ਦਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੈਤ੍ਯ-ਦਾਨਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਣੀ, ਨਿਵਾਤਕਵਚ, ਕਾਲੇਯ ਅਤੇ ਹਿਰਣ੍ਯਪੁਰਵਾਸੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਹਨ; ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਦਲੇਰ, ਪਰ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਦੇ ਤੇਜ ਅਤੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਲ-ਅਹੰਕਾਰ ਸਦਾ ਟੁੱਟਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਬਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੰਦਰ ਦੀ ਦੂਤੀ ਸਰਮਾ ਜਦ ਮੰਤ੍ਰਮਈ ਸ਼ਾਪ-ਵਾਣੀ ਉਚਾਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਡਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 31

ततोऽधस्तात्पाताले नागलोकपतयो वासुकिप्रमुखा: शङ्खकुलिकमहाशङ्खश्वेतधनञ्जयधृतराष्ट्रशङ्खचूडकम्बलाश्वतरदेवदत्तादयो महाभोगिनो महामर्षा निवसन्ति येषामु ह वै पञ्चसप्तदशशतसहस्रशीर्षाणां फणासु विरचिता महामणयो रोचिष्णव: पातालविवरतिमिरनिकरं स्वरोचिषा विधमन्ति ॥ ३१ ॥

ਰਸਾਤਲ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਪਾਤਾਲ ਜਾਂ ਨਾਗਲੋਕ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਵਾਸੁਕੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਗਲੋਕਪਤੀ—ਸ਼ੰਖ, ਕੁਲਿਕ, ਮਹਾਸ਼ੰਖ, ਸ਼ਵੇਤ, ਧਨੰਜਯ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਸ਼ੰਖਚੂੜ, ਕੰਬਲ, ਅਸ਼ਵਤਰ, ਦੇਵਦੱਤ ਆਦਿ—ਮਹਾਭੋਗੀ ਅਤੇ ਮਹਾਕ੍ਰੋਧੀ ਨਾਗ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਣਾਂ ਉੱਤੇ ਮਹਾਮਣੀਆਂ ਜੜੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਪੰਜ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਸੱਤ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਦਸ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਸੌ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਫਣ ਹਨ; ਉਹ ਮਣੀਆਂ ਦੀ ਜੋਤ ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।