Adhyaya 23

Verse 1

श्रीशुक उवाच अथ तस्मात्परतस्त्रयोदशलक्षयोजनान्तरतो यत्तद्विष्णो: परमं पदमभिवदन्ति यत्र ह महाभागवतो ध्रुव औत्तानपादिरग्निनेन्द्रेण प्रजापतिना कश्यपेन धर्मेण च समकालयुग्भि: सबहुमानं दक्षिणत: क्रियमाण इदानीमपि कल्पजीविनामाजीव्य उपास्ते तस्येहानुभाव उपवर्णित: ॥ १ ॥

ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਤੇਰਾਂ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਉਹ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਪਰਮ ਪਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਭਾਗਵਤ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਕਲਪਾਂਤ ਤੱਕ ਜੀਊਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਅੱਜ ਵੀ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਹਨ। ਅਗਨੀ, ਇੰਦਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਅਤੇ ਧਰਮ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੱਜਾ ਪਾਸਾ ਰੱਖ ਕੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਹੈ।

Verse 2

स हि सर्वेषां ज्योतिर्गणानां ग्रहनक्षत्रादीनामनिमिषेणाव्यक्तरंहसा भगवता कालेन भ्राम्यमाणानां स्थाणुरिवावष्टम्भ ईश्वरेण विहित: शश्वदवभासते ॥ २ ॥

ਧ੍ਰੁਵਲੋਕ ਸਾਰੇ ਜੋਤਿਰ-ਗਣਾਂ—ਗ੍ਰਹ, ਨਕਸ਼ਤਰ ਆਦਿ—ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਧੁਰੇ ਵਾਂਗ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਉਹ ਧ੍ਰੁਵਤਾਰਾ ਸਦਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਤੇ ਅਤਿ-ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕਾਲ-ਤੱਤਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਰੁਕੇ ਉਸ ਦੇ ਗੇੜੇ ਘੁਮਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 3

यथा मेढीस्तम्भ आक्रमणपशव: संयोजितास्त्रिभिस्त्रिभि: सवनैर्यथास्थानं मण्डलानि चरन्त्येवं भगणा ग्रहादय एतस्मिन्नन्तर्बहिर्योगेन कालचक्र आयोजिता ध्रुवमेवावलम्ब्य वायुनोदीर्यमाणा आकल्पान्तं परिचङ्‍क्रमन्ति नभसि यथा मेघा: श्येनादयो वायुवशा: कर्मसारथय: परिवर्तन्ते एवं ज्योतिर्गणा: प्रकृतिपुरुषसंयोगानुगृहीता: कर्मनिर्मितगतयो भुवि न पतन्ति ॥ ३ ॥

ਜਿਵੇਂ ਧਾਨ ਕੁੱਟਣ ਲਈ ਬਲਦਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਖੰਭੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਘੇਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਹਨ—ਇੱਕ ਨੇੜੇ, ਇੱਕ ਵਿਚਕਾਰ, ਇੱਕ ਬਾਹਰ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧ੍ਰੁਵਲੋਕ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਬਣਾ ਕੇ ਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤਾਰੇ ਆਪਣੀਆਂ-ਆਪਣੀਆਂ ਕੱਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਉੱਚੇ ਕੋਈ ਨੀਵੇਂ, ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਮ-ਫਲ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਯੰਤਰ ਨਾਲ ਜਕੜਿਆ ਹੈ; ਹਵਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਉਹ ਕਲਪਾਂਤ ਤੱਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਭਾਰੀ ਜਲ-ਭਾਰ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲ ਤੈਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸ਼੍ਯੇਨ ਆਦਿ ਮਹਾਪੰਛੀ ਕਰਮਵਸ਼ ਉੱਚੇ ਉੱਡ ਕੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦੇ।

Verse 4

केचनैतज्ज्योतिरनीकं शिशुमारसंस्थानेन भगवतो वासुदेवस्य योगधारणायामनुवर्णयन्ति ॥ ४ ॥

ਕੁਝ ਆਚਾਰ੍ਯ ਇਸ ਗ੍ਰਹ-ਨਕਸ਼ਤਰਮਯ ਮਹਾਨ ਯੰਤਰ ਨੂੰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ (ਡੌਲਫ਼ਿਨ) ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਰਗਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਯੋਗ-ਧਾਰਣਾ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰੂਪ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।

Verse 5

यस्य पुच्छाग्रेऽवाक्‌शिरस: कुण्डलीभूतदेहस्य ध्रुव उपकल्पितस्तस्य लाङ्गूले प्रजापतिरग्निरिन्द्रो धर्म इति पुच्छमूले धाता विधाता च कट्यां सप्तर्षय: । तस्य दक्षिणावर्तकुण्डलीभूतशरीरस्य यान्युदगयनानि दक्षिणपार्श्वे तु नक्षत्राण्युपकल्पयन्ति दक्षिणायनानि तु सव्ये । यथा शिशुमारस्य कुण्डलाभोगसन्निवेशस्य पार्श्वयोरुभयोरप्यवयवा: समसंख्या भवन्ति । पृष्ठे त्वजवीथी आकाशगङ्गा चोदरत: ॥ ५ ॥

ਇਸ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ-ਰੂਪ ਦਾ ਸਿਰ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਹ ਕੁੰਡਲੀ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪੂੰਛ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਤੇ ਧ੍ਰੁਵਲੋਕ ਹੈ; ਪੂੰਛ ਦੇ ਦੇਹ-ਭਾਗ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਅਗਨੀ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕ ਹਨ; ਅਤੇ ਪੂੰਛ ਦੇ ਮੂਲ ਤੇ ਧਾਤਾ ਅਤੇ ਵਿਧਾਤਾ ਦੇ ਲੋਕ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਦੀ ਕਮਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉੱਥੇ ਵਸਿਸ਼ਠ, ਅੰਗਿਰਾ ਆਦਿ ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ। ਸੱਜੇ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਕੁੰਡਲੀਦਾਰ ਦੇਹ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਅਭਿਜਿਤ ਤੋਂ ਪੁਨਰਵਸੂ ਤੱਕ ਚੌਦਾਂ ਨਕਸ਼ਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਪੁਸ਼ਿਆ ਤੋਂ ਉੱਤਰਾਸ਼ਾਢਾ ਤੱਕ ਚੌਦਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਸਮ ਗਿਣਤੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦੇਹ ਸੰਤੁਲਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਅਜਵੀਥੀ ਨਾਮ ਦਾ ਤਾਰਾ-ਗੁੱਛ ਅਤੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾ (ਮਿਲਕੀ ਵੇ) ਹੈ।

Verse 6

पुनर्वसुपुष्यौ दक्षिणवामयो: श्रोण्योरार्द्राश्लेषे च दक्षिणवामयो: पश्चिमयो: पादयोरभिजिदुत्तराषाढे दक्षिणवामयोर्नासिकयोर्यथासङ्ख्यं श्रवणपूर्वाषाढे दक्षिणवामयोर्लोचनयोर्धनिष्ठा मूलं च दक्षिणवामयो: कर्णयोर्मघादीन्यष्ट नक्षत्राणि दक्षिणायनानि वामपार्श्ववङ्‌क्रिषु युञ्जीत तथैव मृगशीर्षादीन्युदगयनानि दक्षिणपार्श्ववङ्‌क्रिषु प्रातिलोम्येन प्रयुञ्जीत शतभिषाज्येष्ठे स्कन्धयोर्दक्षिणवामयोर्न्यसेत् ॥ ६ ॥

ਸ਼ਿਸੁਮਾਰ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਕਮਰ ਦੇ ਸੱਜੇ-ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਪੁਨਰਵਸੂ ਅਤੇ ਪੁਸ਼੍ਯ ਹਨ। ਸੱਜੇ-ਖੱਬੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਆਰਦ੍ਰਾ ਅਤੇ ਆਸ਼ਲੇਸ਼ਾ, ਨਾਸਿਕਾਂ ਉੱਤੇ ਅਭਿਜਿਤ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਸ਼ਾਢਾ, ਅੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣਾ ਅਤੇ ਪੂਰਵਾਸ਼ਾਢਾ, ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਧਨਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਮੂਲਾ ਹਨ। ਮਘਾ ਤੋਂ ਅਨੁਰਾਧਾ ਤੱਕ ਦੇ ਅੱਠ ਨਕਸ਼ਤਰ (ਦੱਖਣਾਯਨ) ਖੱਬੀ ਪੱਸਲੀਆਂ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਤੋਂ ਪੂਰਵਭਾਦ੍ਰ ਤੱਕ ਦੇ ਅੱਠ (ਉੱਤਰਾਯਨ) ਸੱਜੀ ਪੱਸਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਹਨ। ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਤਭਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠਾ ਹਨ।

Verse 7

उत्तराहनावगस्तिरधराहनौ यमो मुखेषु चाङ्गारक: शनैश्चर उपस्थे बृहस्पति: ककुदि वक्षस्यादित्यो हृदये नारायणो मनसि चन्द्रो नाभ्यामुशना स्तनयोरश्विनौ बुध: प्राणापानयो राहुर्गले केतव: सर्वाङ्गेषु रोमसु सर्वे तारागणा: ॥ ७ ॥

ਸ਼ਿਸੁਮਾਰ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਜਬੜੇ ਉੱਤੇ ਅਗਸਤਿ, ਹੇਠਲੇ ਜਬੜੇ ਉੱਤੇ ਯਮਰਾਜ, ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਉਪਸਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ, ਗਰਦਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਕੁਦ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ, ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ ਵਿਹਾਜਮਾਨ ਹਨ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ, ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਸਤਨਾਂ ਉੱਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨੀ-ਕੁਮਾਰ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਅਪਾਨ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਹੈ। ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਰਾਹੁ, ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਤੂ (ਧੂਮਕੇਤੂ), ਅਤੇ ਰੋਮਕੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਤਾਰਾਗਣ ਹਨ।

Verse 8

एतदु हैव भगवतो विष्णो: सर्वदेवतामयं रूपमहरह: सन्ध्यायां प्रयतो वाग्यतो निरीक्षमाण उपतिष्ठेत नमो ज्योतिर्लोकाय कालायनायानिमिषां पतये महापुरुषायाभिधीमहीति ॥ ८ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਿਤ ਸ਼ਿਸੁਮਾਰ ਦਾ ਦੇਹ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ—ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ—ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰ, ਦੁਪਹਿਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ, ਮਨ ਤੇ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਰੂਪ ਦਾ ਮੌਨ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਿਆਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰੇ: “ਜ੍ਯੋਤਿਰਲੋਕ ਦੇ ਆਸਰੇ, ਕਾਲ-ਸ్వరੂਪ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪਤੀ, ਮਹਾਪੁਰੁਸ਼! ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।”

Verse 9

ग्रहर्क्षतारामयमाधिदैविकं पापापहं मन्त्रकृतां त्रिकालम् । नमस्यत: स्मरतो वा त्रिकालं नश्येत तत्कालजमाशु पापम् ॥ ९ ॥

ਗ੍ਰਹ, ਰਿਕਸ਼, ਤਾਰਿਆਂ ਆਦਿ ਸਭ ਅਧਿਦੈਵਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਸ਼ਿਸੁਮਾਰ-ਚੱਕਰਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਦੇਹ ਹੈ। ਜੋ ਭਗਤ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਕਾਲ—ਸਵੇਰ, ਦੁਪਹਿਰ, ਸ਼ਾਮ—ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਾਪਫਲਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਕੇਵਲ ਤ੍ਰਿਕਾਲ ਇਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਤਾਜ਼ਾ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।