Adhyaya 22
Kāla-cakra and the Motions of the Sun, Moon, Stars, and Grahas (Bhāgavata Jyotiṣa Framework)
ਪੰਜਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ-ਵਰਨਨ ਵਿੱਚ ਸੁਮੇਰੂ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵਲੋਕ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਲੋਕ-ਭਾਗ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਸੂਰਜ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਾਰੇ ਯੁਕਤੀਪੂਰਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਸੁਮੇਰੂ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵਲੋਕ ਸੂਰਜ ਦੇ ਸੱਜੇ-ਖੱਬੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਕਿਵੇਂ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਕੁੰਭਾਰ ਦੇ ਚੱਕੇ ਦੀ ਉਪਮਾ ਦੇ ਕੇ ਰਾਸ਼ੀਚੱਕਰ/ਕਾਲਚੱਕਰ ਦੀ ਘੁੰਮਣ-ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ‘ਚੀਂਟੀ ਵਰਗੇ’ ਜੋਤਿਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਦਿੱਖਦੀ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਦੱਸ ਕੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤਿਆਵੇਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਰਿਤੂ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਰਾਸ਼ੀ-ਨਾਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਵਤਸਰ, ਮਾਸ, ਪੱਖ, ਅਯਨ ਆਦਿ ਦੀ ਕਾਲ-ਗਣਨਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਚੰਦਰਮਾ, ਨਕਸ਼ਤਰ, ਸ਼ੁਕਰ, ਬੁੱਧ, ਮੰਗਲ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਸ਼ਨੀ ਦੀ ਉੱਚ ਸਥਿਤੀ, ਆਪਸੀ ਦੂਰੀਆਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਭਾਵ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਰਖਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣ ਸੰਬੰਧੀ) ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਡਲ ਧ੍ਰੁਵਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਉੱਚ ਗ੍ਰਹ-ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਾਸਨ ਬਾਰੇ ਅਗਲੇ ਵਰਣਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
राजोवाच यदेतद्भगवत आदित्यस्य मेरुं ध्रुवं च प्रदक्षिणेन परिक्रामतो राशीनामभिमुखं प्रचलितं चाप्रदक्षिणं भगवतोपवर्णितममुष्य वयं कथमनुमिमीमहीति ॥ १ ॥
ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਗਵਨ, ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਹ ਸੱਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਦਿਤ੍ਯ ਧ੍ਰੁਵਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਮੇਰੂ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਮੇਰੂ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਰੱਖਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨੀਏ ਕਿ ਉਹ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਸੱਜੇ ਵੀ ਤੇ ਖੱਬੇ ਵੀ ਹੈ?
Verse 2
स होवाच यथा कुलालचक्रेण भ्रमता सह भ्रमतां तदाश्रयाणां पिपीलिकादीनां गतिरन्यैव प्रदेशान्तरेष्वप्युपलभ्यमानत्वादेवं नक्षत्रराशिभिरुपलक्षितेन कालचक्रेण ध्रुवं मेरुं च प्रदक्षिणेन परिधावता सह परिधावमानानां तदाश्रयाणां सूर्यादीनां ग्रहाणां गतिरन्यैव नक्षत्रान्तरे राश्यन्तरे चोपलभ्यमानत्वात् ॥ २ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ—ਜਿਵੇਂ ਕੁੰਭਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਚੀਟੀਆਂ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਹੀ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਕਦੇ ਉਹ ਚੱਕਰ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਕਦੇ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਦਿੱਸਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਚੱਕਰ ਦੀ ਚਾਲ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕਾਲ-ਚੱਕਰ ਧ੍ਰੁਵ ਅਤੇ ਮੇਰੂ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਰੱਖ ਕੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਗ੍ਰਹਿ ਵੀ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਰਾਸ਼ੀ-ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਕਾਲ-ਚੱਕਰ ਦੀ ਗਤੀ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਹੈ।
Verse 3
स एष भगवानादिपुरुष एव साक्षान्नारायणो लोकानां स्वस्तय आत्मानं त्रयीमयं कर्मविशुद्धिनिमित्तं कविभिरपि च वेदेन विजिज्ञास्यमानो द्वादशधा विभज्य षट्सु वसन्तादिष्वृतुषु यथोपजोषमृतुगुणान् विदधाति ॥ ३ ॥
ਇਹ ਆਦਿ-ਪੁਰਖ ਭਗਵਾਨ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਨਾਰਾਇਣ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੰਗਲਤਾ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਉਹ ਤ੍ਰਈਮਯ ਵੇਦ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਸੂਰਜ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਬਸੰਤ ਆਦਿ ਛੇ ਰਿਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ, ਠੰਢ ਆਦਿ ਰਿਤੂ-ਗੁਣ ਯਥੋਚਿਤ ਰਚਦੇ ਹਨ।
Verse 4
तमेतमिह पुरुषास्त्रय्या विद्यया वर्णाश्रमाचारानुपथा उच्चावचै: कर्मभिराम्नातैर्योगवितानैश्च श्रद्धया यजन्तोऽञ्जसा श्रेय: समधिगच्छन्ति ॥ ४ ॥
ਤ੍ਰਈ ਵਿਦਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਆਚਾਰ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ ਲੋਕ, ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਉੱਚੇ-ਨੀਵੇਂ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਵਿਧਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੂਰਜ-ਸਥਿਤ ਨਾਰਾਇਣ—ਪਰਮਾਤਮਾ—ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸੌਖੇ ਹੀ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 5
अथ स एष आत्मा लोकानां द्यावापृथिव्योरन्तरेण नभोवलयस्य कालचक्रगतो द्वादश मासान् भुङ्क्ते राशिसंज्ञान् संवत्सरावयवान्मास: पक्षद्वयं दिवा नक्तं चेति सपादर्क्षद्वयमुपदिशन्ति यावता षष्ठमंशं भुञ्जीत स वै ऋतुरित्युपदिश्यते संवत्सरावयव: ॥ ५ ॥
ਇਹ ਸੂਰਜਦੇਵ—ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨਾਰਾਇਣ/ਵਿਸ਼ਣੂ ਹਨ—ਦਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਪૃਥਵੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਕਾਸ਼-ਵਲਯ ਵਿੱਚ ਕਾਲ-ਚੱਕਰ ਉੱਤੇ ਚਲਦੇ ਹੋਏ ਬਾਰਾਂ ਮਾਸ ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਬਾਰਾਂ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਉਹ ਬਾਰਾਂ ਨਾਮ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰਾਂ ਮਾਸਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ‘ਸੰਵਤਸਰ’ (ਵਰ੍ਹਾ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਚੰਦਰ-ਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁਕਲ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ—ਦੋ ਪੱਖ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਮਾਸ; ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਲਈ ਉਹੀ ਸਮਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਹੈ। ਨਕਸ਼ਤਰ-ਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਮਾਸ ਦੋ ਅਤੇ ਸਵਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੋ ਮਾਸ ਚੱਲੇ ਤਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਪੂਰਾ—ਉਹ ‘ਰਿਤੁ’ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਤੂਆਂ ਵਰ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ।
Verse 6
अथ च यावतार्धेन नभोवीथ्यां प्रचरति तं कालमयनमाचक्षते ॥ ६ ॥
ਸੂਰਜ ਆਕਾਸ਼-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਅੱਧਾ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਕਾਲ ਨੂੰ ‘ਅਯਨ’ (ਉੱਤਰਾਯਣ ਜਾਂ ਦੱਖਿਣਾਯਣ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
अथ च यावन्नभोमण्डलं सह द्यावापृथिव्योर्मण्डलाभ्यां कार्त्स्न्येन स ह भुञ्जीत तं कालं संवत्सरं परिवत्सरमिडावत्सरमनुवत्सरं वत्सरमिति भानोर्मान्द्यशैघ्र्यसमगतिभि: समामनन्ति ॥ ७ ॥
ਸੂਰਜਦੇਵ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਗਤੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਮੰਦ, ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਸਮ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਗਤੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਆਕਾਸ਼, ਦਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਪૃਥਵੀ ਦੇ ਮੰਡਲਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਜੋ ਸਮਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਦਵਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਸੰਵਤਸਰ, ਪਰਿਵਤਸਰ, ਇਡਾਵਤਸਰ, ਅਨੁਵਤਸਰ ਅਤੇ ਵਤਸਰ।
Verse 8
एवं चन्द्रमा अर्कगभस्तिभ्य उपरिष्टाल्लक्षयोजनत उपलभ्यमानोऽर्कस्य संवत्सरभुक्तिं पक्षाभ्यां मासभुक्तिं सपादर्क्षाभ्यां दिनेनैव पक्षभुक्तिमग्रचारी द्रुततरगमनो भुङ्क्ते ॥ ८ ॥
ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਚੰਦਰਮਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੂਰਜ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਤੇਜ਼ ਚਲਦਾ ਹੈ—ਦੋ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਵਤਸਰ, ਸਵਾ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੱਖ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
अथ चापूर्यमाणाभिश्च कलाभिरमराणां क्षीयमाणाभिश्च कलाभि: पितृणामहोरात्राणि पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यां वितन्वान: सर्वजीवनिवहप्राणो जीवश्चैकमेकं नक्षत्रं त्रिंशता मुहूर्तैर्भुङ्क्ते ॥ ९ ॥
ਚੰਦਰਮਾ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਕਲਾਵਾਂ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਦਿਨ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਰਾਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਕਲਾਵਾਂ ਘਟਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਰਾਤ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਹਰ ਨਕਸ਼ਤਰ ਨੂੰ ਤੀਹ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਠੰਡਕ ਨਾਲ ਅੰਨ ਦੀ ਵਾਧਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ‘ਜੀਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 10
य एष षोडशकल: पुरुषो भगवान्मनोमयोऽन्नमयोऽमृतमयो देवपितृमनुष्यभूतपशुपक्षिसरीसृपवीरुधां प्राणाप्यायनशीलत्वात्सर्वमय इति वर्णयन्ति ॥ १० ॥
ਇਹ ਚੰਦਰਮਾ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਪੁਰੁਸ਼-ਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਮਨ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ‘ਮਨੋਮਯ’, ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਤੇ ਬੂਟਿਆਂ ਨੂੰ ਬਲ ਦੇਣ ਕਰਕੇ ‘ਅੰਨਮਯ’, ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਯ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵ, ਪਿਤਰ, ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਸਰਿਸ੍ਰਪ, ਵ੍ਰਿੱਖ-ਲਤਾ ਆਦਿ ਸਭ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਕੇ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਸਰਵਮਯ’ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 11
तत उपरिष्टात्द्वि्लक्षयोजनतो नक्षत्राणि मेरुं दक्षिणेनैव कालायन ईश्वरयोजितानि सहाभिजिताष्टाविंशति: ॥ ११ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਦੀ ਉਚਾਈ ‘ਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਹਨ। ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਕਾਲ-ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ, ਮੇਰੂ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ (ਦੱਖਣਾਵਰਤ) ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਅਭਿਜਿਤ ਆਦਿ ਅਠਾਈ ਮੁੱਖ ਨਕਸ਼ਤਰ ਹਨ।
Verse 12
तत उपरिष्टादुशना द्विलक्षयोजनत उपलभ्यते पुरत: पश्चात्सहैव वार्कस्य शैघ्र्यमान्द्यसाम्याभिर्गतिभिरर्कवच्चरति लोकानां नित्यदानुकूल एव प्रायेण वर्षयंश्चारेणानुमीयते स वृष्टिविष्टम्भग्रहोपशमन: ॥ १२ ॥
ਇਸ ਤਾਰਾ-ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੋਰ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਦੀ ਉਚਾਈ ‘ਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਗ੍ਰਹਿ (ਵੀਨਸ) ਹੈ। ਉਹ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਕਦੇ ਅੱਗੇ, ਕਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਕਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ—ਤੇਜ਼, ਮੰਦ ਅਤੇ ਸਮ ਗਤੀਆਂ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਅਨੁਕੂਲ ਚਾਲ ਨਾਲ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 13
उशनसा बुधो व्याख्यातस्तत उपरिष्टाद्विलक्षयोजनतो बुध: सोमसुत उपलभ्यमान: प्रायेण शुभकृद्यदार्काद् व्यतिरिच्येत तदातिवाताभ्रप्रायानावृष्ट्यादिभयमाशंसते ॥ १३ ॥
ਬੁੱਧ (ਸੋਮਪੁੱਤਰ) ਸ਼ੁਕਰ ਵਾਂਗ ਕਦੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਕਦੇ ਅੱਗੇ ਅਤੇ ਕਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ੁਕਰ ਤੋਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉੱਪਰ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਜਗਤ ਲਈ ਸ਼ੁਭਕਾਰੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ, ਤਦੋਂ ਤੂਫ਼ਾਨ, ਧੂੜ, ਬੇਤਰਤੀਬ ਮੀਂਹ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਰਹਿਤ ਬੱਦਲਾਂ ਦਾ ਡਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਘੱਟ ਜਾਂ ਵੱਧ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਭੈਭੀਤ ਹਾਲਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
अत ऊर्ध्वमङ्गारकोऽपि योजनलक्षद्वितय उपलभ्यमानस्त्रिभिस्त्रिभि: पक्षैरेकैकशो राशीन्द्वादशानुभुङ्क्ते यदि न वक्रेणाभिवर्तते प्रायेणाशुभग्रहोऽघशंस: ॥ १४ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਮੰਗਲ (ਅੰਗਾਰਕ) ਵੀ ਬੁੱਧ ਤੋਂ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਵਕਰੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਨਾ ਮੁੜੇ ਤਾਂ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਬਾਰਾਂ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਲੰਘਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਅਕਸਰ ਅਸ਼ੁਭ ਗ੍ਰਹਿ, ਅਘਸ਼ੰਸ, ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 15
तत उपरिष्टाद्विलक्षयोजनान्तरगता भगवान् बृहस्पतिरेकैकस्मिन् राशौ परिवत्सरं परिवत्सरं चरति यदि न वक्र: स्यात्प्रायेणानुकूलो ब्राह्मणकुलस्य ॥ १५ ॥
ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਰਿਵਤਸਰ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ ਵਕਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੁਲ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 16
तत उपरिष्टाद्योजनलक्षद्वयात्प्रतीयमान: शनैश्चर एकैकस्मिन् राशौ त्रिंशन्मासान् विलम्बमान: सर्वानेवानुपर्येति तावद्भिरनुवत्सरै: प्रायेण हि सर्वेषामशान्तिकर: ॥ १६ ॥
ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ) ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਤੇ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਤੀਹ ਮਹੀਨੇ ਦੇਰੀ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਚਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਅਨੁਵਤਸਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਰਾਸ਼ੀਚੱਕਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਭ ਲਈ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਅਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 17
तत उत्तरस्मादृषय एकादशलक्षयोजनान्तर उपलभ्यन्ते य एव लोकानां शमनुभावयन्तो भगवतो विष्णोर्यत्परमं पदं प्रदक्षिणं प्रक्रमन्ति ॥ १७ ॥
ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਗਿਆਰਾਂ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਤੇ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਦਾ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ—ਧ੍ਰੁਵਲੋਕ—ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
Śukadeva distinguishes between two motions: (1) the rotation of the zodiacal/stellar framework bound to the wheel of time (kāla-cakra), and (2) the relative motion of the sun and other planets within that rotating framework. Like ants on a potter’s wheel, the luminaries appear in different positions even though the larger system is rotating. Thus statements about “left/right” reflect reference frames—zodiacal rotation versus planetary traversal—rather than a single fixed physical orientation.
The chapter identifies the sun-god as Nārāyaṇa/Viṣṇu in an empowered solar form who benefits all planets, purifies fruitive work, and manifests seasonal divisions. Because the sun regulates time, seasons, and ritual calendars, people following varṇāśrama worship the Supreme as present in the sun through Vedic rites (e.g., agnihotra) and yogic discipline—aiming ultimately at the highest goal of life, not merely material prosperity.
Kāla-cakra is the cosmic “wheel of time” by which the Supreme’s administration becomes measurable as cycles—months, fortnights, seasons, ayanas, and years. In this chapter it is the governing structure to which constellations are fixed and within which the sun and grahas move, producing predictable changes (seasonal qualities) and karmic/ritual timing for embodied beings.
The Bhāgavata presents grahas as instruments within divine governance affecting terrestrial conditions that sustain life and dharma. Their described “favorable/unfavorable” effects—often framed around rainfall—signal how cosmic timing correlates with prosperity or distress in human society. The point is not fatalism but recognition that material conditions operate under higher order (poṣaṇa) and that wise persons align life with dharma and devotion rather than mere prediction.