Adhyaya 21
The Orbit of the Sun, the Measure of Day and Night, and the Sun-God’s Chariot
ਪੰਜਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ-ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਥਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਆਮ ਮਾਪਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉਠ ਕੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੂਰਜ ਦਾ ਉੱਤਰਾਯਣ, ਦੱਖਿਣਾਯਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੁਵ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਗਮਨ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਜਾਂ ਸਮਾਨਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਾਨਸੋੱਤਰ ਪਹਾੜ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਗੋਲ ਪਥ ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਕੇ ਸੂਰਜੋਦਯ, ਮੱਧਾਹਨ, ਸੂਰਜਾਸਤ ਅਤੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇੰਦਰ, ਯਮ, ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਚੰਦਰਦੇਵ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਧਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਸੂਮੇਰੂ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਸਾਪੇਖ ਸਥਿਤੀ ਕਰਕੇ ਸਦਾ ਮੱਧਾਹਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਖਿਣਾਵਰਤ ਹਵਾ ਦਿਸ਼ਾਗਤੀ ਦਾ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਤੀ, ਤ੍ਰਈਮਯ ਉਪਾਸਨਾ (ॐ ਭੂਰਭੁਵಃ ਸ੍ਵः) ਅਤੇ ਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਬਣਤਰ—ਸੰਵਤਸਰ ਚੱਕਰ, ਮਹੀਨੇ ਅਰੇ, ਰਿਤੂਆਂ ਘੇਰੇ ਦੇ ਖੰਡ—ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਨਿਯਤ ਗਤੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਕਥਾ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एतावानेव भूवलयस्य सन्निवेश: प्रमाणलक्षणतो व्याख्यात: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਨ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਤੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਵਿਆਸ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਭੂਵਲਯ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 2
एतेन हि दिवो मण्डलमानं तद्विद उपदिशन्ति यथा द्विदलयोर्निष्पावादीनां ते अन्तरेणान्तरिक्षं तदुभयसन्धितम् ॥ २ ॥
ਜਿਵੇਂ ਗੇਹੂੰ ਦੇ ਦਾਣੇ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣ ਤੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਮਾਪ ਜਾਣ ਕੇ ਉੱਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਮਾਪ ਵੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵਿਦਵਾਨ ਭੂਗੋਲਵੇਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੇਠਲੇ ਭਾਗ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਉੱਪਰਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਸਮਝੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ-ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਸਵਰਗ-ਮੰਡਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਆਕਾਸ਼ ‘ਅੰਤਰਿਕਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਿਰੇ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਭਾਗ ਨਾਲ ਸੰਧਿ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
Verse 3
यन्मध्यगतो भगवांस्तपतपतिस्तपन आतपेन त्रिलोकीं प्रतपत्यवभासयत्यात्मभासा स एष उदगयनदक्षिणायनवैषुवतसंज्ञाभिर्मान्द्यशैघ्य्रसमानाभिर्गतिभिरारोहणावरोहणसमानस्थानेषु यथासवनमभिपद्यमानो मकरादिषु राशिष्वहोरात्राणि दीर्घह्रस्वसमानानि विधत्ते ॥ ३ ॥
ਉਸ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਤਪਨਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਭਗਵਾਨ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨੂੰ ਤਪਾਉਂਦਾ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਉੱਤਰਾਇਣ, ਦੱਖਣਾਇਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੁਵ ਨਾਮਕ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਮੰਦ, ਕਦੇ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਕਦੇ ਸਮ ਗਤੀ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਹੇਠਾਂ ਜਾਣਾ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੁਵ ਤੋਂ ਲੰਘਣਾ—ਅਤੇ ਮਕਰ ਆਦਿ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣਾ—ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਲੰਬੇ, ਛੋਟੇ ਜਾਂ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 4
यदा मेषतुलयोर्वर्तते तदाहोरात्राणि समानानि भवन्ति यदा वृषभादिषु पञ्चसु च राशिषु चरति तदाहान्येव वर्धन्ते ह्रसति च मासि मास्येकैका घटिका रात्रिषु ॥ ४ ॥
ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਮੇਸ਼ ਅਤੇ ਤੁਲਾ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਆਦਿ ਪੰਜ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦਿਨ ਵਧਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਘੜੀ (ਅੱਧਾ ਘੰਟਾ) ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਜਦ ਤੱਕ ਫਿਰ ਤੁਲਾ ਵਿੱਚ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਸਮਾਨ ਨਾ ਹੋ ਜਾਣ।
Verse 5
यदा वृश्चिकादिषु पञ्चसु वर्तते तदाहोरात्राणि विपर्ययाणि भवन्ति ॥ ५ ॥
ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਵ੍ਰਿਸ਼ਚਿਕ ਆਦਿ ਪੰਜ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀ ਹਾਲਤ ਉਲਟੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਦਿਨ ਘਟਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਤਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ; ਫਿਰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮੁੜ ਸਮਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
Verse 6
यावद्दक्षिणायनमहानि वर्धन्ते यावदुदगयनं रात्रय: ॥ ६ ॥
ਜਦ ਤੱਕ ਸੂਰਜ ਦੱਖਣਾਇਣ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਦ ਤੱਕ ਦਿਨ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਉੱਤਰਾਇਣ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਦ ਤੱਕ ਰਾਤਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 7
एवं नव कोटय एकपञ्चाशल्लक्षाणि योजनानां मानसोत्तरगिरिपरिवर्तनस्योपदिशन्ति तस्मिन्नैन्द्रीं पुरीं पूर्वस्मान्मेरोर्देवधानीं नाम दक्षिणतो याम्यां संयमनीं नाम पश्चाद्वारुणीं निम्लोचनीं नाम उत्तरत: सौम्यां विभावरीं नाम तासूदयमध्याह्नास्तमयनिशीथानीति भूतानां प्रवृत्तिनिवृत्तिनिमित्तानि समयविशेषेण मेरोश्चतुर्दिशम् ॥ ७ ॥
ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਵਿਦਵਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੂਰਜ ਮਾਨਸੋੱਤਰ ਪਹਾੜ ਦੇ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ 9,51,00,000 ਯੋਜਨ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਾਨਸੋੱਤਰ ਉੱਤੇ ਸੁਮੇਰੂ ਦੇ ਪੂਰਬ ਇੰਦਰ ਦੀ ਦੇਵਧਾਨੀ, ਦੱਖਣ ਯਮਰਾਜ ਦੀ ਸੰਯਮਨੀ, ਪੱਛਮ ਵਰੁਣ ਦੀ ਨਿਮਲੋਚਨੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਚੰਦਰਦੇਵ ਦੀ ਵਿਭਾਵਰੀ ਨਗਰੀ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਉਥੇ ਸੂਰਜੋਦਯ, ਦੁਪਹਿਰ, ਸੂਰਜਾਸਤ ਅਤੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਕਰਮ-ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਤੇ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 8
तत्रत्यानां दिवसमध्यङ्गत एव सदाऽऽदित्यस्तपति सव्येनाचलं दक्षिणेन करोति ॥ ८ ॥ यत्रोदेति तस्य ह समानसूत्रनिपाते निम्लोचति यत्र क्वचन स्यन्देनाभितपति तस्य हैष समानसूत्रनिपाते प्रस्वापयति तत्र गतं न पश्यन्ति ये तं समनुपश्येरन् ॥ ९ ॥
ਸੁਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸੂਰਜ ਸਦਾ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਦੁਪਹਿਰ ਵਰਗੀ ਤਪਸ਼ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਵਾਮਾਵਰਤ ਚਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਮੇਰੂ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਦੱਖਿਣਾਵਰਤ ਹਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਦੱਖਿਣਾਵਰਤ ਚਲਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਰੁੱਧ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਡੁੱਬਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਦੁਪਹਿਰ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਥੋਂ ਵਿਰੁੱਧ ਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਉਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।
Verse 9
तत्रत्यानां दिवसमध्यङ्गत एव सदाऽऽदित्यस्तपति सव्येनाचलं दक्षिणेन करोति ॥ ८ ॥ यत्रोदेति तस्य ह समानसूत्रनिपाते निम्लोचति यत्र क्वचन स्यन्देनाभितपति तस्य हैष समानसूत्रनिपाते प्रस्वापयति तत्र गतं न पश्यन्ति ये तं समनुपश्येरन् ॥ ९ ॥
ਸੁਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸੂਰਜ ਸਦਾ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਦੁਪਹਿਰ ਵਰਗੀ ਤਪਸ਼ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਵਾਮਾਵਰਤ ਚਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਮੇਰੂ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਦੱਖਿਣਾਵਰਤ ਹਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਦੱਖਿਣਾਵਰਤ ਚਲਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਰੁੱਧ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਡੁੱਬਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਦੁਪਹਿਰ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਥੋਂ ਵਿਰੁੱਧ ਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਉਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।
Verse 10
यदा चैन्द्य्रा: पुर्या: प्रचलते पञ्चदशघटिकाभिर्याम्यां सपादकोटिद्वयं योजनानां सार्धद्वादशलक्षाणि साधिकानि चोपयाति ॥ १० ॥
ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਇੰਦਰ ਦੀ ਨਗਰੀ ਦੇਵਧਾਨੀ ਤੋਂ ਚਲ ਕੇ ਯਮਰਾਜ ਦੀ ਨਗਰੀ ਸੰਯਮਨੀ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੰਦਰਾਂ ਘਟਿਕਾ (ਛੇ ਘੰਟੇ) ਵਿੱਚ 23,775,000 ਯੋਜਨ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 11
एवं ततो वारुणीं सौम्यामैन्द्रीं च पुनस्तथान्ये च ग्रहा: सोमादयो नक्षत्रै: सह ज्योतिश्चक्रे समभ्युद्यन्ति सह वा निम्लोचन्ति ॥ ११ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ ਸੰਯਮਨੀ ਤੋਂ ਵਰੁਣ ਦੀ ਨਿਮਲੋਚਨੀ, ਉਥੋਂ ਚੰਦਰਦੇਵ ਦੀ ਵਿਭਾਵਰੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੁੜ ਇੰਦਰ ਦੀ ਦੇਵਧਾਨੀ ਵੱਲ ਪਰਿਭ੍ਰਮਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰਹਿ-ਤਾਰੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਜੋਤਿਸ਼-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਉਗਦੇ, ਡੁੱਬਦੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 12
एवं मुहूर्तेन चतुस्त्रिंशल्लक्षयोजनान्यष्टशताधिकानि सौरो रथस्त्रयीमयोऽसौ चतसृषु परिवर्तते पुरीषु ॥ १२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜਦੇਵ ਦਾ ਤ੍ਰਯੀਮਯ ਰਥ—‘ਓਂ ਭੂਰ ਭੁਵਃ ਸ੍ਵਃ’ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੇਦਿਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਿਤ—ਉਪਰ ਦੱਸੇ ਚਾਰ ਨਿਵਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 34,00,800 ਯੋਜਨ ਦੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ।
Verse 13
यस्यैकं चक्रं द्वादशारं षण्नेमि त्रिणाभि संवत्सरात्मकं समामनन्ति तस्याक्षो मेरोर्मूर्धनि कृतो मानसोत्तरे कृतेतरभागो यत्र प्रोतं रविरथचक्रं तैलयन्त्रचक्रवद् भ्रमन्मानसोत्तरगिरौ परिभ्रमति ॥ १३ ॥
ਸੂਰਜਦੇਵ ਦੇ ਰਥ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਚੱਕਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਸੰਵਤਸਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨੇ ਉਸ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਆਰੇ ਹਨ, ਛੇ ਰੁੱਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਨੇਮੀ ਦੇ ਖੰਡ ਹਨ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਉਸ ਦੀ ਤਿੰਨ-ਭਾਗੀ ਨਾਭੀ ਹਨ। ਉਸ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਧੁਰੇ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿਰਾ ਸੁਮੇਰੂ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਤੇ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਮਾਨਸੋੱਤਰ ਪਹਾੜ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਧੁਰੇ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸਿਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਚੱਕਰ ਤੇਲ-ਯੰਤਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਮਾਨਸੋੱਤਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
तस्मिन्नक्षे कृतमूलो द्वितीयोऽक्षस्तुर्यमानेन सम्मितस्तैलयन्त्राक्षवद् ध्रुवे कृतोपरिभाग: ॥ १४ ॥
ਉਸ ਪਹਿਲੇ ਧੁਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਦੂਜਾ ਧੁਰਾ ਉਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਤੇਲ-ਯੰਤਰ ਦੇ ਧੁਰੇ ਵਾਂਗ ਇਸ ਦੂਜੇ ਧੁਰੇ ਦਾ ਉੱਪਰਲਾ ਸਿਰਾ ਹਵਾ ਦੀ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਧ੍ਰੁਵਲੋਕ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 15
रथनीडस्तु षट्त्रिंशल्लक्षयोजनायतस्तत्तुरीयभागविशालस्तावान् रविरथयुगो यत्र हयाश्छन्दोनामान: सप्तारुणयोजिता वहन्ति देवमादित्यम् ॥ १५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਥ ਦੀ ਗੱਡੀ 36,00,000 ਯੋਜਨ ਲੰਬੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ। ਉਤਨੀ ਹੀ ਚੌੜਾਈ ਦਾ ਉਸ ਦਾ ਜੂਆ ਹੈ। ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਆਦਿ ਵੇਦਿਕ ਛੰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਵਾਲੇ ਸੱਤ ਘੋੜੇ ਅਰੁਣਦੇਵ ਨੇ ਜੂਏ ਨਾਲ ਜੋਤੇ ਹਨ; ਉਹ ਨਿਰੰਤਰ ਆਦਿਤ੍ਯਦੇਵ ਨੂੰ ਵਾਹਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 16
पुरस्तात्सवितुररुण: पश्चाच्च नियुक्त: सौत्ये कर्मणि किलास्ते ॥ १६ ॥
ਭਾਵੇਂ ਅਰੁਣਦੇਵ ਸਵਿਤ੍ਰ ਦੇਵ ਦੇ ਅੱਗੇ ਬੈਠ ਕੇ ਰਥ ਚਲਾਉਣ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਸੂਰਜਦੇਵ ਵੱਲ ਹੀ ਤੱਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
तथा वालिखिल्या ऋषयोऽङ्गुष्ठपर्वमात्रा: षष्टिसहस्राणि पुरत: सूर्यं सूक्तवाकाय नियुक्ता: संस्तुवन्ति ॥ १७ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਲਿਖਿਲ੍ਯ ਨਾਮ ਦੇ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਰਿਸ਼ੀ, ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਜੋੜ ਜਿੰਨੇ, ਸੂਰਜਦੇਵ ਦੇ ਅੱਗੇ ਟਿਕ ਕੇ ਸੁੰਦਰ ਸਤੁਤੀ-ਵਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 18
तथान्ये च ऋषयो गन्धर्वाप्सरसो नागा ग्रामण्यो यातुधाना देवा इत्येकैकशो गणा: सप्त चतुर्दश मासि मासि भगवन्तं सूर्यमात्मानं नानानामानं पृथङ्नानानामान: पृथक्कर्मभिर्द्वन्द्वश उपासते ॥ १८ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀ, ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਨਾਗ, ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ ਅਤੇ ਦੇਵਗਣ—ਦੋ-ਦੋ ਦੇ ਟੋਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ—ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਕਰਮ-ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਬਹੁ-ਨਾਮੀ ਭਗਵਾਨ ਸੂਰਜਦੇਵ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 19
लक्षोत्तरं सार्धनवकोटियोजनपरिमण्डलं भूवलयस्य क्षणेन सगव्यूत्युत्तरं द्विसहस्रयोजनानि स भुङ्क्ते ॥ १९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਭੂ-ਮੰਡਲ ਦੀ ਕੱਖ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜਦੇਵ ਇੱਕ ਖ਼ਸ਼ਣ ਵਿੱਚ 95,100,000 ਯੋਜਨ ਦਾ ਫਾਸਲਾ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਖ਼ਸ਼ਣ 2,000 ਯੋਜਨ ਅਤੇ ਦੋ ਕ੍ਰੋਸ਼ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Śukadeva links day/night length to the sun’s course through the zodiac and its shifting position north of, south of, or on the equator. When the sun passes Meṣa (Aries) and Tulā (Libra), day and night are equal; through the signs beginning with Vṛṣabha (Taurus) days increase up to the northern extreme and then decrease, while through signs beginning with Vṛścika (Scorpio) days decrease toward the southern extreme and then increase again—presented as a regulated system under the Supreme Lord’s order.
They are described as four key stations on Mānasottara Mountain aligned with the cardinal directions: Devadhānī (east, Indra), Saṁyamanī (south, Yamarāja), Nimlocanī (west, Varuṇa), and Vibhāvarī (north, the moon-god). The chapter uses them to explain how sunrise, midday, sunset, and midnight occur in a coordinated manner across the world.
Trayīmaya indicates that the sun is worshiped through the Vedic triad—often expressed as om bhūr bhuvaḥ svaḥ—signifying that Sūrya’s role is integrated with Vedic revelation and yajña. The sun is not independent; it functions as a powerful deva executing the Supreme Lord’s command, enabling vision, heat, seasons, and the ritual calendar.
The naming expresses that cosmic movement and sacred sound are coordinated: chandas (Vedic meters) symbolize regulated rhythm, measure, and order. By portraying the horses as meters, the text frames the sun’s motion as a disciplined, dharma-supporting cadence rather than random physical drift.
They are sixty thousand tiny sages (thumb-sized) positioned before the sun who continuously offer prayers. Their presence emphasizes that the sun’s grandeur is embedded in devotion and liturgy—cosmic power is surrounded by glorification of the Lord and His empowered servants.