Adhyaya 19
Devotion in Kimpuruṣa-varṣa and the Glory of Bhārata-varṣa (Rāmacandra & Nara-Nārāyaṇa; Rivers, Varṇāśrama, and Liberation)
ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਭਗਤੀ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਿਆਂ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼-ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਹਨੁਮਾਨ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਨੁਮਾਨ ਦੀਆਂ ਸਤੁਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਰਾਤਪਰ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਉਹ ਧਰਮ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਮਨੁੱਖ-ਸਮਾਨ ਆਚਰਨ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭੌਤਿਕ ਆਸਕਤੀ ਦਾ ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਪ ਉਸ ਤੋਂ ਅਸਪਰਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਭਾਰਤ-ਵਰ੍ਹੇ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ; ਬਦਰੀਕਾਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਮ, ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਨਾਰਦ ਪਾਂਚਰਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਸਮੇਤ ਭਗਤੀ ਦਾ ਵਿਵਸਥਿਤ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ-ਵਰ੍ਹੇ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦੇ ਕੇ, ਗੁਣ-ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਨਮ ਅਤੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਸੇਵਾ ਰੂਪ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਭਾਰਤ-ਵਰ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ-ਜਨਮ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਵੈਕੁੰਠ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਅੱਠ ਟਾਪੂਆਂ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ-ਵਿਸ਼ਵ ਵਰਣਨ ਨਾਲ ਕੜੀ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच किम्पुरुषे वर्षे भगवन्तमादिपुरुषं लक्ष्मणाग्रजं सीताभिरामं रामं तच्चरणसन्निकर्षाभिरत: परमभागवतो हनुमान् सह किम्पुरुषैरविरतभक्तिरुपास्ते ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼-ਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਭਾਗਵਤ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਉਥੇ ਦੇ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਨਿਰੰਤਰ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਅਗਰਜ, ਸੀਤਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਪਤੀ, ਆਦਿ-ਪੁਰੁਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸਾਨ্নਿਧ ਵਿੱਚ ਰਮ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 2
आर्ष्टिषेणेन सह गन्धर्वैरनुगीयमानां परमकल्याणीं भर्तृभगवत्कथां समुपशृणोति स्वयं चेदं गायति ॥ २ ॥
ਆਰਸ਼ਟਿਸੇਣ ਦੇ ਨਾਲ ਗੰਧਰਵ ਸਦਾ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੀ ਪਰਮ ਮੰਗਲਮਈ ਕਥਾ-ਕੀਰਤੀ ਗਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਅਤੇ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼-ਵਰਸ਼ ਦੇ ਮੁਖੀ ਆਰਸ਼ਟਿਸੇਣ ਉਹ ਮਹਿਮਾ ਪੂਰੀ ਤਵੱਜੋ ਨਾਲ ਨਿਰੰਤਰ ਸੁਣਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਆਪ ਵੀ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 3
ॐ नमो भगवते उत्तमश्लोकाय नम आर्यलक्षणशीलव्रताय नम उपशिक्षितात्मन उपासितलोकाय नम: साधुवादनिकषणाय नमो ब्रह्मण्यदेवाय महापुरुषाय महाराजाय नम इति ॥ ३ ॥
ਓਂ—ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਆਰਿਆਂ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਵਰਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸਿਖਿਆਤ ਤੇ ਸੰਯਮੀ ਆਤਮਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਉਪਾਸ੍ਯ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸਾਧੂ-ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਸੌਟੀ-ਸਰੂਪ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ੍ਯ-ਦੇਵ, ਮਹਾਪੁਰੁਸ਼, ਮਹਾਰਾਜ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 4
यत्तद्विशुद्धानुभवमात्रमेकं स्वतेजसा ध्वस्तगुणव्यवस्थम् । प्रत्यक्प्रशान्तं सुधियोपलम्भनं ह्यनामरूपं निरहं प्रपद्ये ॥ ४ ॥
ਜੋ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਅਨੁਭਵ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਧਵਸਤ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਅੰਤਰਮੁਖ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਨਾਮ-ਰੂਪ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਮੈਂ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 5
मर्त्यावतारस्त्विह मर्त्यशिक्षणं रक्षोवधायैव न केवलं विभो: । कुतोऽन्यथा स्याद्रमत: स्व आत्मन: सीताकृतानि व्यसनानीश्वरस्य ॥ ५ ॥
ਹੇ ਵਿਭੋ! ਤੁਹਾਡਾ ਮਨੁੱਖ ਅਵਤਾਰ ਕੇਵਲ ਰਾਖਸ਼-ਵਧ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਮਰਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਵੀ ਹੈ—ਕਿ ਇਸਤਰੀ/ਪਤਨੀ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਭੋਗ ਅਨੇਕ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੀਤਾ-ਹਰਨ ਨਾਲ ਕਲੇਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ?
Verse 6
न वै स आत्मात्मवतां सुहृत्तम: सक्तस्त्रिलोक्यां भगवान् वासुदेव: । न स्त्रीकृतं कश्मलमश्नुवीत न लक्ष्मणं चापि विहातुमर्हति ॥ ६ ॥
ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਚੰਦਰ ਤ੍ਰਿਲੋਕੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਆਸਕਤ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਆਤਮ-ਜਾਣੂਆਂ ਦੇ ਪਰਮ ਸੁਹਿਰਦ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪਤਨੀ-ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼ੋਕਗ੍ਰਸਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਨਾਂ ਹੀ ਸੀਤਾ ਜਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਸਕਦੇ—ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।
Verse 7
न जन्म नूनं महतो न सौभगं न वाङ्न बुद्धिर्नाकृतिस्तोषहेतु: । तैर्यद्विसृष्टानपि नो वनौकस- श्चकार सख्ये बत लक्ष्मणाग्रज: ॥ ७ ॥
ਵੱਡੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ, ਸੁੰਦਰਤਾ, ਵਾਕ-ਚਾਤੁਰਤਾ, ਤੀਖੀ ਬੁੱਧੀ ਜਾਂ ਜਾਤ-ਆਕ੍ਰਿਤੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਅਸੀਂ ਜੰਗਲਵਾਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਅਗਰਜ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਮਿੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਇਆ?
Verse 8
सुरोऽसुरो वाप्यथ वानरो नर: सर्वात्मना य: सुकृतज्ञमुत्तमम् । भजेत रामं मनुजाकृतिं हरिं य उत्तराननयत्कोसलान्दिवमिति ॥ ८ ॥
ਇਸ ਲਈ ਦੇਵ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸੁਰ, ਵਾਨਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ—ਜੋ ਭਗਤ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਕ੍ਰਿਤਜਤਾ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ-ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦਾ ਸਰਬਾਤਮ ਭਜਨ ਕਰੇ। ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਕੋਸਲਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਧਾਮ—ਵੈਕੁੰਠ—ਵੱਲ ਲੈ ਗਿਆ।
Verse 9
भारतेऽपि वर्षे भगवान्नरनारायणाख्य आकल्पान्तमुपचितधर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्योपशमोपरमात्मोपलम्भनमनुग्रहायात्मवतामनुकम्पया तपोऽव्यक्तगतिश्चरति ॥ ९ ॥
ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਬਦਰੀਕਾਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਭਕਤਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਲਈ ਧਰਮ, ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ, ਐਸ਼ਵਰਯ, ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ-ਸ਼ਮਨ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਲਪਾਂਤ ਤੱਕ ਤਪ ਕਰਕੇ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 10
तं भगवान्नारदो वर्णाश्रमवतीभिर्भारतीभि: प्रजाभिर्भगवत्प्रोक्ताभ्यां साङ्ख्ययोगाभ्यां भगवदनुभावोपवर्णनं सावर्णेरुपदेक्ष्यमाण: परमभक्तिभावेनोपसरति इदं चाभिगृणाति ॥ १० ॥
ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਦ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਦੀਆਂ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਨਿਸ਼ਠ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਰਮ ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਗਵਦੁਕਤ ਸਾਂਖ੍ਯ ਅਤੇ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਸਾਵਰਣੀ ਮਨੂ ਨੂੰ ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਸਿਧਾਂਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ্তুਤੀ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 11
ॐ नमो भगवते उपशमशीलायोपरतानात्म्याय नमोऽकिञ्चनवित्ताय ऋषिऋषभाय नरनारायणाय परमहंसपरमगुरवे आत्मारामाधिपतये नमो नम इति ॥ ११ ॥
ਓਂ— ਸ਼ਾਂਤ-ਸੁਭਾਉ, ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ-ਰਹਿਤ ਭਗਵਾਨ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ। ਉਹ ਅਕਿੰਚਨਾਂ ਦਾ ਧਨ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਪਰਮਹੰਸਾਂ ਦੇ ਪਰਮਗੁਰੂ ਅਤੇ ਆਤਮਾਰਾਮਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਹਨ— ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮੋ ਨਮਹ।
Verse 12
गायति चेदम्— कर्तास्य सर्गादिषु यो न बध्यते न हन्यते देहगतोऽपि दैहिकै: । द्रष्टुर्न दृग्यस्य गुणैर्विदूष्यते तस्मै नमोऽसक्तविविक्तसाक्षिणे ॥ १२ ॥
ਨਾਰਦ ਇਹ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ— ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ-ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਾ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਦਿੱਸੇ ਤਾਂ ਵੀ ਭੁੱਖ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਥਕਾਵਟ ਆਦਿ ਦੇਹ-ਧਰਮ ਉਸ ਨੂੰ ਛੂਹਦੇ ਨਹੀਂ; ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮੈਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ— ਉਸ ਅਸਕਤ, ਸ਼ੁੱਧ, ਏਕਾਂਤ ਸਾਕਸ਼ੀ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 13
इदं हि योगेश्वर योगनैपुणं हिरण्यगर्भो भगवाञ्जगाद यत् । यदन्तकाले त्वयि निर्गुणे मनो भक्त्या दधीतोज्झितदुष्कलेवर: ॥ १३ ॥
ਹੇ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭੂ! ਯੋਗ-ਨੈਪੁਣ ਦਾ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਆਤਮ-ਜ੍ਞਾਨੀ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ— ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਯੋਗੀ ਦੁਸ਼ਕਲੇਵਰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਨਿਰਗੁਣ ਤੈਨੂੰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਹੀ ਯੋਗ ਦੀ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਹੈ।
Verse 14
यथैहिकामुष्मिककामलम्पट: सुतेषु दारेषु धनेषु चिन्तयन् । शङ्केत विद्वान् कुकलेवरात्ययाद् यस्तस्य यत्न: श्रम एव केवलम् ॥ १४ ॥
ਜਿਹੜਾ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਪਤਨੀ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਧਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਮਿਹਨਤ ਕੇਵਲ ਵਿਅਰਥ ਹੈ।
Verse 15
तन्न: प्रभो त्वं कुकलेवरार्पितां त्वन्माययाहंममतामधोक्षज । भिन्द्याम येनाशु वयं सुदुर्भिदां विधेहि योगं त्वयि न: स्वभावमिति ॥ १५ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਕਾਰਨ ਅਸੀਂ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ 'ਮੈਂ' ਅਤੇ 'ਮੇਰਾ' ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਭਗਤੀ ਬਖਸ਼ੋ ਤਾਂ ਜੋ ਅਸੀਂ ਇਸ ਗੰਢ ਨੂੰ ਕੱਟ ਸਕੀਏ ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਮਨ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਵੇ।
Verse 16
भारतेऽप्यस्मिन्वर्षे सरिच्छैला: सन्ति बहवो मलयो मङ्गलप्रस्थो मैनाकस्त्रिकूट ऋषभ: कूटक: कोल्लक: सह्यो देवगिरिऋर्ष्यमूक: श्रीशैलो वेङ्कटो महेन्द्रो वारिधारो विन्ध्य: शुक्तिमानृक्षगिरि: पारियात्रो द्रोणश्चित्रकूटो गोवर्धनो रैवतक: ककुभो नीलो गोकामुख इन्द्रकील: कामगिरिरिति चान्ये च शतसहस्रश: शैलास्तेषां नितम्बप्रभवा नदा नद्यश्च सन्त्यसङ्ख्याता: ॥ १६ ॥
ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਲਯ, ਮੰਗਲਪ੍ਰਸਥ, ਮੈਨਾਕ, ਤ੍ਰਿਕੂਟ, ਰਿਸ਼ਭ, ਕੂਟਕ, ਕੋਲਕ, ਸਹਿਯ, ਦੇਵਗਿਰੀ, ਰਿਸ਼ਯਮੂਕ, ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੈਲ, ਵੈਂਕਟ, ਮਹਿੰਦਰ, ਵਾਰੀਧਾਰ, ਵਿੰਧਿਆ, ਸ਼ੁਕਤੀਮਾਨ, ਰਿਕਸ਼ਗਿਰੀ, ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰ, ਦ੍ਰੋਣ, ਚਿਤਰਕੂਟ, ਗੋਵਰਧਨ, ਰੈਵਤਕ, ਕਕੁਭ, ਨੀਲ, ਗੋਕਾਮੁਖ, ਇੰਦਰਕੀਲ ਅਤੇ ਕਾਮਗਿਰੀ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੋਰ ਪਹਾੜ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅਣਗਿਣਤ ਨਦੀਆਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 17
एतासामपो भारत्य: प्रजा नामभिरेव पुनन्तीनामात्मना चोपस्पृशन्ति ॥ १७ ॥ चन्द्रवसा ताम्रपर्णी अवटोदा कृतमाला वैहायसी कावेरी वेणी पयस्विनी शर्करावर्ता तुङ्गभद्रा कृष्णा वेण्या भीमरथी गोदावरी निर्विन्ध्या पयोष्णी तापी रेवा सुरसा नर्मदा चर्मण्वती सिन्धुरन्ध: शोणश्च नदौ महानदी वेदस्मृतिऋर्षिकुल्या त्रिसामा कौशिकी मन्दाकिनी यमुना सरस्वती दृषद्वती गोमती सरयू रोधस्वती सप्तवती सुषोमा शतद्रूश्चन्द्रभागा मरुद्वृधा वितस्ता असिक्नी विश्वेति महानद्य: ॥ १८ ॥
ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ੋਣ ਨਦ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਦੀਆਂ ਹਨ: ਚੰਦਰਵਸਾ, ਤਾਮਰਪਰਣੀ, ਅਵਟੋਦਾ, ਕ੍ਰਿਤਮਾਲਾ, ਵੈਹਾਯਸੀ, ਕਾਵੇਰੀ, ਵੇਣੀ, ਪਯਸਵਿਨੀ, ਸ਼ਰਕਰਾਵਰਤਾ, ਤੁੰਗਭਦਰਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵੇਣਿਆ, ਭੀਮਰਥੀ, ਗੋਦਾਵਰੀ, ਨਿਰਵਿੰਧਿਆ, ਪਯੋਸ਼ਣੀ, ਤਾਪੀ, ਰੇਵਾ, ਸੁਰਸਾ, ਨਰਮਦਾ, ਚਰਮਣਵਤੀ, ਮਹਾਨਦੀ, ਵੇਦਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਰਿਸ਼ੀਕੁਲਿਆ, ਤ੍ਰਿਸਾਮਾ, ਕੌਸ਼ਿਕੀ, ਮੰਦਾਕਿਨੀ, ਯਮੁਨਾ, ਸਰਸਵਤੀ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਦਵਤੀ, ਗੋਮਤੀ, ਸਰਯੂ, ਰੋਧਸਵਤੀ, ਸਪਤਵਤੀ, ਸੁਸ਼ੋਮਾ, ਸ਼ਤਦ੍ਰੂ, ਚੰਦਰਭਾਗਾ, ਮਰੁਦਵ੍ਰਿਧਾ, ਵਿਤਸਤਾ, ਅਸਿਕਨੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾ। ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 18
एतासामपो भारत्य: प्रजा नामभिरेव पुनन्तीनामात्मना चोपस्पृशन्ति ॥ १७ ॥ चन्द्रवसा ताम्रपर्णी अवटोदा कृतमाला वैहायसी कावेरी वेणी पयस्विनी शर्करावर्ता तुङ्गभद्रा कृष्णा वेण्या भीमरथी गोदावरी निर्विन्ध्या पयोष्णी तापी रेवा सुरसा नर्मदा चर्मण्वती सिन्धुरन्ध: शोणश्च नदौ महानदी वेदस्मृतिऋर्षिकुल्या त्रिसामा कौशिकी मन्दाकिनी यमुना सरस्वती दृषद्वती गोमती सरयू रोधस्वती सप्तवती सुषोमा शतद्रूश्चन्द्रभागा मरुद्वृधा वितस्ता असिक्नी विश्वेति महानद्य: ॥ १८ ॥
ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ੋਣ ਨਦ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਦੀਆਂ ਹਨ: ਚੰਦਰਵਸਾ, ਤਾਮਰਪਰਣੀ, ਅਵਟੋਦਾ, ਕ੍ਰਿਤਮਾਲਾ, ਵੈਹਾਯਸੀ, ਕਾਵੇਰੀ, ਵੇਣੀ, ਪਯਸਵਿਨੀ, ਸ਼ਰਕਰਾਵਰਤਾ, ਤੁੰਗਭਦਰਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵੇਣਿਆ, ਭੀਮਰਥੀ, ਗੋਦਾਵਰੀ, ਨਿਰਵਿੰਧਿਆ, ਪਯੋਸ਼ਣੀ, ਤਾਪੀ, ਰੇਵਾ, ਸੁਰਸਾ, ਨਰਮਦਾ, ਚਰਮਣਵਤੀ, ਮਹਾਨਦੀ, ਵੇਦਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਰਿਸ਼ੀਕੁਲਿਆ, ਤ੍ਰਿਸਾਮਾ, ਕੌਸ਼ਿਕੀ, ਮੰਦਾਕਿਨੀ, ਯਮੁਨਾ, ਸਰਸਵਤੀ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਦਵਤੀ, ਗੋਮਤੀ, ਸਰਯੂ, ਰੋਧਸਵਤੀ, ਸਪਤਵਤੀ, ਸੁਸ਼ੋਮਾ, ਸ਼ਤਦ੍ਰੂ, ਚੰਦਰਭਾਗਾ, ਮਰੁਦਵ੍ਰਿਧਾ, ਵਿਤਸਤਾ, ਅਸਿਕਨੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾ। ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 19
अस्मिन्नेव वर्षे पुरुषैर्लब्धजन्मभि: शुक्ललोहितकृष्णवर्णेन स्वारब्धेन कर्मणा दिव्यमानुषनारकगतयो बह्व्य: आत्मन आनुपूर्व्येण सर्वा ह्येव सर्वेषां विधीयन्ते यथावर्णविधानमपवर्गश्चापि भवति ॥ १९ ॥
ਇਸੇ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਤਵ, ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ, ਲਾਲ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਦਿਵ੍ਯ, ਕੋਈ ਸਧਾਰਣ ਮਨੁੱਖ, ਤੇ ਕੋਈ ਨਰਕ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸਦਗੁਰੂ ਸਥਿਤੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ ਚਤੁਰਵਰਨ ਅਤੇ ਚਤੁਰਾਸ਼੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸੇਵਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਮੋਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 20
योऽसौ भगवति सर्वभूतात्मन्यनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयने परमात्मनि वासुदेवेऽनन्यनिमित्तभक्तियोगलक्षणो नानागतिनिमित्ताविद्याग्रन्थिरन्धनद्वारेण यदा हि महापुरुषपुरुषप्रसङ्ग: ॥ २० ॥
ਸਰਵਭੂਤਾਂ ਦੇ ਆਤਮਾ ਵਾਸੁਦੇਵ ਪਰਮਾਤਮਾ—ਜੋ ਮਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਨਿਰਵਚਨੀਯ ਅਤੇ ਨਿਰਲੇਪ ਹੈ—ਉਸ ਦੀ ਅਨਨ੍ਯ ਭਕਤੀਯੋਗ ਹੀ ਅਸਲ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਨਾਨਾ ਕਰਮਗਤੀਆਂ ਕਰਕੇ ਬੰਨੀ ਅਵਿਦਿਆ ਦੀ ਗੰਢ ਜਦੋਂ ਮਹਾਪੁਰਖ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਸਤਸੰਗ ਨਾਲ ਕੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਸਾਧਕ ਕ੍ਰਮਸ਼ ਪ੍ਰਭੂ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 21
एतदेव हि देवा गायन्ति— अहो अमीषां किमकारि शोभनं प्रसन्न एषां स्विदुत स्वयं हरि: । यैर्जन्म लब्धं नृषु भारताजिरे मुकुन्दसेवौपयिकं स्पृहा हि न: ॥ २१ ॥
ਦੇਵਤੇ ਗਾਂਦੇ ਹਨ—ਅਹੋ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿੰਨੇ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਹੋਣਗੇ, ਜਾਂ ਆਪ ਹੀ ਹਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ; ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਮਿਲਿਆ ਜੋ ਮੁਕੁੰਦ-ਸੇਵਾ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਪਾ ਕੇ ਭਕਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ; ਪਰ ਇਹ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉੱਥੇ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ।
Verse 22
किं दुष्करैर्न: क्रतुभिस्तपोव्रतै- र्दानादिभिर्वा द्युजयेन फल्गुना । न यत्र नारायणपादपङ्कज- स्मृति: प्रमुष्टातिशयेन्द्रियोत्सवात् ॥ २२ ॥
ਦੇਵਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਕਠਿਨ ਯੱਗ, ਤਪ, ਵਰਤ ਅਤੇ ਦਾਨ ਆਦਿ ਕਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਸਵਰਗ ਦਾ ਇਹ ਪਦ ਪਾਇਆ; ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਕੀ ਕਦਰ? ਇੱਥੇ ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਭੋਗ ਦੇ ਅਤਿ ਉਤਸਵ ਕਾਰਨ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਚਰਨਕਮਲਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਹੀ ਲਗਭਗ ਲੁੱਟ ਗਈ ਹੈ।
Verse 23
कल्पायुषां स्थानजयात्पुनर्भवात् क्षणायुषां भारतभूजयो वरम् । क्षणेन मर्त्येन कृतं मनस्विन: सन्न्यस्य संयान्त्यभयं पदं हरे: ॥ २३ ॥
ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਜੀਉਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੀ ਪੁਨਰਜਨਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਭਾਰਤ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਹੀ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਨਸਵੀ ਮਰਤ੍ਯ ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗ ਕੇ ਹਰੀ ਦੇ ਚਰਨਕਮਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰਭਯ ਪਦ—ਵੈਕੁੰਠ—ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਚਿੰਤਾ ਹੈ ਨਾ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਜਨਮ।
Verse 24
न यत्र वैकुण्ठकथासुधापगा न साधवो भागवतास्तदाश्रया: । न यत्र यज्ञेशमखा महोत्सवा: सुरेशलोकोऽपि न वै स सेव्यताम् ॥ २४ ॥
ਜਿੱਥੇ ਵੈਕੁੰਠ-ਕਥਾ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਧਾਰਾ ਨਹੀਂ ਵਗਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਾਧੂ ਭਾਗਵਤ ਭਗਤ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦੇ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਯਜ੍ਞੇਸ਼ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੰਕੀਰਤਨ-ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਮਹੋਤਸਵ ਨਹੀਂ—ਉਹ ਥਾਂ, ਦੇਵਲੋਕ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਲਈ ਸੇਵਣਯੋਗ ਨਹੀਂ।
Verse 25
प्राप्ता नृजातिं त्विह ये च जन्तवो ज्ञानक्रियाद्रव्यकलापसम्भृताम् । न वै यतेरन्नपुनर्भवाय ते भूयो वनौका इव यान्ति बन्धनम् ॥ २५ ॥
ਜੋ ਜੀਵ ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਪਾ ਕੇ, ਗਿਆਨ-ਕਰਮ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਮੌਕਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਵੀ, ਅਪੁਨਰਭਵ (ਮੁਕਤੀ) ਲਈ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ—ਉਹ ਬੇਪਰਵਾਹ ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਫਿਰ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 26
यै: श्रद्धया बर्हिषि भागशो हवि- र्निरुप्तमिष्टं विधिमन्त्रवस्तुत: । एक: पृथङ्नामभिराहुतो मुदा गृह्णाति पूर्ण: स्वयमाशिषां प्रभु: ॥ २६ ॥
ਜੋ ਲੋਕ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਵਿਧੀ, ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਨੁਸਾਰ ਯਜ੍ਞ-ਵੇਦੀ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਵਿ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇੱਕ ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਹੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਆਹਵਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਮਨਚਾਹੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 27
सत्यं दिशत्यर्थितमर्थितो नृणां नैवार्थदो यत्पुनरर्थिता यत: । स्वयं विधत्ते भजतामनिच्छता- मिच्छापिधानं निजपादपल्लवम् ॥ २७ ॥
ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰਭੂ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੇਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਐਸਾ ਵਰ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਹੋਰ ਮੰਗਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਧੇ। ਪਰ ਭਗਤ ਨੇ ਨਾ ਵੀ ਮੰਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਦੇਂਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਰਪਾ ਹੈ।
Verse 28
यद्यत्र न: स्वर्गसुखावशेषितं स्विष्टस्य सूक्तस्य कृतस्य शोभनम् । तेनाजनाभे स्मृतिमज्जन्म न: स्याद् वर्षे हरिर्यद्भजतां शं तनोति ॥ २८ ॥
ਹੇ ਅਜਨਾਭ! ਯਜ੍ਞ, ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਅਤੇ ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸਵਰਗ ਦਾ ਸੁਖ ਭੋਗ ਰਹੇ ਹਾਂ; ਪਰ ਇਹ ਜੀਵਨ ਵੀ ਇਕ ਦਿਨ ਮੁੱਕ ਜਾਵੇਗਾ। ਜੇ ਸਾਡੇ ਪੁੰਨ ਦਾ ਕੁਝ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰ ਸਕੀਏ; ਕਿਉਂਕਿ ਹਰੀ ਉੱਥੇ ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਭਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਮੰਗਲ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 29
श्रीशुक उवाच जम्बूद्वीपस्य च राजन्नुपद्वीपानष्टौ हैक उपदिशन्ति सगरात्मजैरश्वान्वेषण इमां महीं परितो निखनद्भिरुपकल्पितान् ॥ २९ ॥ तद्यथा स्वर्णप्रस्थश्चन्द्रशुक्ल आवर्तनो रमणको मन्दरहरिण: पाञ्चजन्य: सिंहलो लङ्केति ॥ ३० ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਅੱਠ ਉਪਦਵੀਪ ਹਨ। ਮਹਾਰਾਜ ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁੰਮ ਹੋਏ ਅਸ਼ਵ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਖੋਦਦੇ ਰਹੇ; ਇਸੇ ਨਾਲ ਇਹ ਅੱਠ ਲੱਗਦੇ ਟਾਪੂ ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ—ਸਵਰਨਪ੍ਰਸਥ, ਚੰਦਰਸ਼ੁਕਲ, ਆਵਰਤਨ, ਰਮਣਕ, ਮੰਦਰਹਰਿਣ, ਪਾਂਚਜਨ੍ਯ, ਸਿੰਹਲ ਅਤੇ ਲੰਕਾ।
Verse 30
श्रीशुक उवाच जम्बूद्वीपस्य च राजन्नुपद्वीपानष्टौ हैक उपदिशन्ति सगरात्मजैरश्वान्वेषण इमां महीं परितो निखनद्भिरुपकल्पितान् ॥ २९ ॥ तद्यथा स्वर्णप्रस्थश्चन्द्रशुक्ल आवर्तनो रमणको मन्दरहरिण: पाञ्चजन्य: सिंहलो लङ्केति ॥ ३० ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ—ਸਵਰਨਪ੍ਰਸਥ, ਚੰਦਰਸ਼ੁਕਲ, ਆਵਰਤਨ, ਰਮਣਕ, ਮੰਦਰਹਰਿਣ, ਪਾਂਚਜਨ੍ਯ, ਸਿੰਹਲ ਅਤੇ ਲੰਕਾ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਉਪਦਵੀਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 31
एवं तव भारतोत्तम जम्बूद्वीपवर्षविभागो यथोपदेशमुपवर्णित इति ॥ ३१ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਰীক্ষਿਤ ਰਾਜਾ! ਜਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਟਾਪੂਆਂ ਦਾ ਵਿਭਾਗ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The Bhāgavata uses varṣa-specific devotion to illustrate poṣaṇa and īśānukathā: Hanumān’s unbroken service and mantra-glorification show that the highest perfection is not status, birth, or learning, but surrendered devotion. Kimpuruṣa-varṣa becomes a theological tableau where Rāma’s supremacy and the devotee’s single-minded bhakti are publicly celebrated through constant kīrtana.
Hanumān’s prayer frames Rāma as Vāsudeva, the self-sufficient Supreme Lord, untouched by material attachment. The narrative presents His human-like tribulations as purposeful līlā—meant to teach mortals the dangers of material happiness centered on sex and possessiveness—rather than evidence of divine limitation.
Nara-Nārāyaṇa is Bhagavān’s manifestation in Bhārata-varṣa at Badarikāśrama, exemplifying the path of self-realization through austerity, sense control, and freedom from false ego, ultimately oriented to devotion. The site symbolizes disciplined spirituality that matures into bhakti, and it anchors the canto’s teaching that the Lord actively instructs and favors devotees within human history.
The devas admit that heavenly life, though earned by yajña and Vedic merit, intensifies sense enjoyment and weakens remembrance of Nārāyaṇa. Bhārata-varṣa, despite its brevity and hardship, uniquely facilitates surrender and saṅkīrtana-centered devotion, enabling attainment of Vaikuṇṭha—something even long celestial lifespans cannot guarantee.
Varṇāśrama is presented as a divinely calibrated social-spiritual system based on guṇa and karma, to be confirmed by a bona fide guru and used to train one’s life toward service of Lord Viṣṇu. Its success criterion is not mere social order but perfection of life through regulated devotion culminating in bhakti to Vāsudeva.