Adhyaya 18
Varṣa-devatā Worship in Jambūdvīpa: Hayagrīva/Hayaśīrṣa, Nṛsiṁha, Kāmadeva (Pradyumna), Matsya, Kūrma, and Varāha
ਪੰਜਵੇਂ ਸਕੰਧ ਵਿੱਚ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਚਰਚਾ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਵਰਣਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਉਪਾਸਨਾ-ਤੱਤਵ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ-ਵਰ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਭਦ੍ਰਸ਼੍ਰਵਾ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਹਯਸ਼ੀਰਸ਼/ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਯੰਤਾ ਅਤੇ ਚੁਰਾਏ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਉੱਧਾਰਕ ਵਜੋਂ ਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਰਿ-ਵਰ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਅਤੇ ਨਿਵਾਸੀ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹਦੇਵ ਦੀ ਭਕਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਨਿਡਰਤਾ, ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੀ ਅਸਕਤੀ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਸਾਧੂ-ਸੰਗ ਅਤੇ ਭਕਤੀਯੋਗ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੇਤੁਮਾਲ-ਵਰ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮੀਦੇਵੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਕਾਮਦੇਵ/ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚਾ ਪਤੀ-ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਕੇਵਲ ਭਗਵਾਨ ਹੈ; ਭੌਤਿਕ ਲਾਭ ਲਈ ਕੀਤੀ ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਰਮ੍ਯਕ-ਵਰ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੁ ਮਤਸ੍ਯਾਵਤਾਰ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਸਭ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ-ਜਲ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਹਿਰਣ੍ਮਯ-ਵਰ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਆਰ੍ਯਮਾ ਕੂਰ੍ਮਾਵਤਾਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਵਿਰਾਟ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਪਰਾਤਪਰ ਸਵਰੂਪ ਦਾ ਭੇਦ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਅਸਥਾਈ ਝਲਕ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰਕੁਰੂ-ਵਰ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਭੂਦੇਵੀ ਅਤੇ ਨਿਵਾਸੀ ਵਰਾਹ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ-ਸਵਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਦੇ ਹਨ, ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ ਵਧ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਧਾਰ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਗਲੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਕਥਾ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तथा च भद्रश्रवा नाम धर्मसुतस्तत्कुलपतय: पुरुषा भद्राश्ववर्षे साक्षाद्भगवतो वासुदेवस्य प्रियांतनुं धर्ममयीं हयशीर्षाभिधानां परमेण समाधिना सन्निधाप्येदमभिगृणन्त उपधावन्ति ॥ १ ॥
ਸ੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਧਰਮਰਾਜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਦ੍ਰਸ਼੍ਰਵਾ ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ-ਵਰਸ਼ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਲਾਵ੍ਰਤ-ਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਭਦ੍ਰਸ਼੍ਰਵਾ ਆਪਣੇ ਅੰਤਰੰਗ ਸੇਵਕਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਸਮੇਤ ਪਰਮ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯ ਪੂਰਨਾਂਸ਼-ਤਨੂ ‘ਹਯਸ਼ੀਰਸ਼’ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਹਯਸ਼ੀਰਸ਼ ਭਕਤਾਂ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਸ਼ੁੱਧ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਜਪਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 2
भद्रश्रवस ऊचु: ॐ नमो भगवते धर्मायात्मविशोधनाय नम इति ॥ २ ॥
ਭਦ੍ਰਸ਼੍ਰਵਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤਰੰਗਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ॐ, ਧਰਮ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਰਮ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 3
अहो विचित्रं भगवद्विचेष्टितंघ्नन्तं जनोऽयं हि मिषन्न पश्यति । ध्यायन्नसद्यर्हि विकर्म सेवितुंनिर्हृत्य पुत्रं पितरं जिजीविषति ॥ ३ ॥
ਅਹੋ! ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਲੀਲਾ ਕਿੰਨੀ ਅਜੀਬ ਹੈ—ਇਹ ਮੂਰਖ ਭੌਤਿਕ ਮਨੁੱਖ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਮੌਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਮੌਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਬੇਪਰਵਾਹ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਿਉ ਮਰ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪਿਉ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਭੋਗਣੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ ਮਰ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਦੌਲਤ ਵੀ; ਪਾਪ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਧਨ ਜੋੜ ਕੇ ਭੋਗ-ਸੁਖ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ ਹੈ।
Verse 4
वदन्ति विश्वं कवय: स्म नश्वरंपश्यन्ति चाध्यात्मविदो विपश्चित: । तथापि मुह्यन्ति तवाज माययासुविस्मितं कृत्यमजं नतोऽस्मि तम् ॥ ४ ॥
ਹੇ ਅਜ (ਅਜਨਮਾ) ਪ੍ਰਭੂ! ਕਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਵੀ ਇਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਸ ਦੀ ਅਸਲ ਸਥਿਤੀ ਜਾਣ ਕੇ ਸੱਚ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਉਹ ਵੀ ਕਦੇ ਕਦੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਤੇਰੀ ਅਦਭੁਤ ਲੀਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 5
विश्वोद्भवस्थाननिरोधकर्म तेह्यकर्तुरङ्गीकृतमप्यपावृत: । युक्तं न चित्रं त्वयि कार्यकारणेसर्वात्मनि व्यतिरिक्ते च वस्तुत: ॥ ५ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੰਗ ਹੈਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਸਭ ਤੇਰੇ ਹੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਚੰਭਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਕਾਰਣਾਂ ਦਾ ਵੀ ਕਾਰਣ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈਂ; ਤੇਰੀ ਅਚਿੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 6
वेदान् युगान्ते तमसा तिरस्कृतान्रसातलाद्यो नृतुरङ्गविग्रह: । प्रत्याददे वै कवयेऽभियाचतेतस्मै नमस्तेऽवितथेहिताय इति ॥ ६ ॥
ਯੁਗਾਂਤ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨ-ਰੂਪ ਤਮਸ ਨੇ ਦੈਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਚੁਰਾ ਕੇ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਿਆ। ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਹਯਗ੍ਰੀਵ (ਨ੍ਰਿਤੁਰੰਗ) ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਕੱਢ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਦੇ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।
Verse 7
हरिवर्षे चापि भगवान्नरहरिरूपेणास्ते । तद्रूपग्रहणनिमित्तमुत्तरत्राभिधास्ये । तद्दयितं रूपं महापुरुषगुणभाजनो महाभागवतो दैत्यदानवकुलतीर्थीकरणशीलाचरित: प्रह्लादोऽव्यवधानानन्यभक्तियोगेन सह तद्वर्षपुरुषैरुपास्ते इदं चोदाहरति ॥ ७ ॥
ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਹਰਿਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਨਰਹਰੀ (ਨ੍ਰਿਸਿੰਹਦੇਵ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਮੈਂ ਅੱਗੇ (ਸੱਤਵੇਂ ਸਕੰਧ ਵਿੱਚ) ਦੱਸਾਂਗਾ। ਉਹ ਰੂਪ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਮਹਾਭਾਗਵਤ ਹਨ, ਮਹਾਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਭੰਡਾਰ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ੀਲ-ਚਰਿਤ੍ਰ ਨੇ ਦੈਤ-ਦਾਨਵ ਕੁਲ ਦੇ ਪਤਿਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਹਰਿਵਰਸ਼ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਸਮੇਤ ਅਟੁੱਟ ਅਨਨ੍ਯ ਭਕਤੀਯੋਗ ਨਾਲ ਨਰਹਰੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ।
Verse 8
ॐ नमो भगवते नरसिंहाय नमस्तेजस्तेजसे आविराविर्भव वज्रनख वज्रदंष्ट्र कर्माशयान् रन्धय रन्धय तमो ग्रस ग्रस ॐ स्वाहा । अभयमभयमात्मनि भूयिष्ठा ॐ क्ष्रौम् ॥ ८ ॥
ਓਂ ਭਗਵਾਨ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹਨ। ਵਜ੍ਰ ਵਰਗੇ ਨਖਾਂ ਤੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਰਮਫਲ ਦੀ ਆਸ ਵਾਲੀਆਂ ਦੈਤ-ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰੋ। ਸਾਡੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਨਿਡਰ ਹੋਈਏ।
Verse 9
स्वस्त्यस्तु विश्वस्य खल: प्रसीदतां ध्यायन्तु भूतानि शिवं मिथो धिया । मनश्च भद्रं भजतादधोक्षजे आवेश्यतां नो मतिरप्यहैतुकी ॥ ९ ॥
ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਤੇ ਈਰਖਾਲੂ ਲੋਕ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਣ। ਸਭ ਜੀਵ ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ ਮੰਗਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਭਲਾਈ ਸੋਚਣ। ਸਾਡਾ ਮਨ ਅਧੋક્ષਜ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਬੁੱਧੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹੇ।
Verse 10
मागारदारात्मजवित्तबन्धुषु सङ्गो यदि स्याद्भगवत्प्रियेषु न: । य: प्राणवृत्त्या परितुष्ट आत्मवान् सिद्ध्यत्यदूरान्न तथेन्द्रियप्रिय: ॥ १० ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਘਰ, ਪਤਨੀ, ਬੱਚੇ, ਧਨ, ਮਿੱਤਰ-ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਆਦਿ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੇ ਕੈਦਖਾਨੇ ਵੱਲ ਸਾਡੀ ਖਿੱਚ ਕਦੇ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਕੁਝ ਲਗਾਵ ਹੋਵੇ ਵੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਿਯ ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਪ੍ਰਿਯ ਮਿੱਤਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੈ। ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਮਨ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਮਨੁੱਖ ਘੱਟ ਲੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਉਹ ਜਲਦੀ ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Verse 11
यत्सङ्गलब्धं निजवीर्यवैभवं तीर्थं मुहु: संस्पृशतां हि मानसम् । हरत्यजोऽन्त: श्रुतिभिर्गतोऽङ्गजं को वै न सेवेत मुकुन्दविक्रमम् ॥ ११ ॥
ਮੁਕੁੰਦ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਸੁਣਨਾ ਮਨ ਲਈ ਤੀਰਥ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕੁੰਦ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਇੰਨੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਰੰਬਾਰ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਸ਼ਬਦ-ਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਅੰਦਰਲੀ ਮੈਲ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ ਆਦਿ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅਸ਼ੁੱਧੀ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕੌਣ ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕੁੰਦ-ਸੇਵਾ ਨਾ ਕਰੇਗਾ?
Verse 12
यस्यास्ति भक्तिर्भगवत्यकिञ्चना सर्वैर्गुणैस्तत्र समासते सुरा: । हरावभक्तस्य कुतो महद्गुणा मनोरथेनासति धावतो बहि: ॥ १२ ॥
ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਲਈ ਨਿਸ਼ਕਾਮ, ਅਨਨ੍ਯ ਭਕਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਉੱਚ ਗੁਣ—ਧਰਮ, ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ ਆਦਿ—ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਹਰਿ-ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਭੌਤਿਕ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਗੁਣ ਕਿੱਥੇ? ਉਹ ਮਨ ਦੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਅਸੱਤ ਵੱਲ ਬਾਹਰ ਦੌੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਦਗੁਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?
Verse 13
हरिर्हि साक्षाद्भगवान् शरीरिणा- मात्मा झषाणामिव तोयमीप्सितम् । हित्वा महांस्तं यदि सज्जते गृहे तदा महत्त्वं वयसा दम्पतीनाम् ॥ १३ ॥
ਜਿਵੇਂ ਜਲਚਰ ਸਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਲ-ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ—ਪਰਮਾਤਮਾ—ਦੇ ਮਹਾਨ ਅਸਤਿਤਵ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭੌਤਿਕ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ‘ਵੱਡਿਆਈ’ ਨੌਜਵਾਨ ਨੀਚ ਜੋੜੇ ਵਰਗੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਭੌਤਿਕ ਆਸਕਤੀ ਨਾਲ ਆਤਮਿਕ ਗੁਣ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 14
तस्माद्रजोरागविषादमन्यु- मानस्पृहाभयदैन्याधिमूलम् । हित्वा गृहं संसृतिचक्रवालं नृसिंहपादं भजताकुतोभयमिति ॥ १४ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਅਸੁਰੋ, ਰਜੋਗੁਣ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੀ ਲਗਨ, ਉਦਾਸੀ, ਕ੍ਰੋਧ, ਅਹੰਕਾਰ, ਨਾ ਮੁੱਕਣ ਵਾਲੀ ਲਾਲਸਾ, ਡਰ, ਦਿਨਤਾ ਅਤੇ ਰੋਗ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਮੂਲ, ਅਤੇ ਜਨਮ-ਮੌਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦਾ ਘੇਰਾ ਬਣੀ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੀ ਕਥਿਤ ਖੁਸ਼ੀ ਛੱਡ ਦਿਓ। ਅਕੁਤੋਭਯ, ਨਿਰਭਯ ਆਸਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹਦੇਵ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰੋ; ਉੱਥੇ ਹੀ ਸੱਚਾ ਅਭਯ ਹੈ।
Verse 15
केतुमालेऽपि भगवान् कामदेवस्वरूपेण लक्ष्म्या: प्रियचिकीर्षया प्रजापतेर्दुहितृणां पुत्राणां तद्वर्षपतीनां पुरुषायुषाहोरात्रपरिसङ्ख्यानानां यासां गर्भा महापुरुषमहास्त्रतेजसोद्वेजितमनसां विध्वस्ता व्यसव: संवत्सरान्ते विनिपतन्ति ॥ १५ ॥
ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕੇਤੁਮਾਲ-ਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਕੇਵਲ ਭਕਤਾਂ ਦੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਲਕਸ਼ਮੀਦੇਵੀ ਦੀ, ਪ੍ਰੀਤੀ ਲਈ। ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਸੰਵਤਸਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ-ਧੀਆਂ ਵੀ ਹਨ। ਧੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਆਯੁ ਦੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ 36,000 ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਮਪੁਰਖ ਦੇ ਮਹਾਸਤ੍ਰ-ਤੇਜ—ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚਕ੍ਰ ਦੀ ਚਮਕ—ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਧੀਆਂ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਗਰਭਪਾਤ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 16
अतीव सुललितगतिविलासविलसितरुचिरहासलेशावलोकलीलया किञ्चिदुत्तम्भितसुन्दरभ्रूमण्डलसुभगवदनारविन्दश्रिया रमां रमयन्निन्द्रियाणि रमयते ॥ १६ ॥
ਕੇਤੁਮਾਲ-ਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਕਾਮਦੇਵ (ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ) ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਲਲਿਤ ਚਾਲ-ਢਾਲ ਨਾਲ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਦ ਮੁਸਕਾਨ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਹੈ; ਭੌਂਹਾਂ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਉਚਾ ਕਰਕੇ ਖੇਡ-ਭਰੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਦੇਖਦਿਆਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੁਖ-ਕਮਲ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਲਕਸ਼ਮੀਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਮਦੇ ਹਨ।
Verse 17
तद्भगवतो मायामयं रूपं परमसमाधियोगेन रमा देवी संवत्सरस्य रात्रिषु प्रजापतेर्दुहितृभिरुपेताह:सु च तद्भर्तृभिरुपास्ते इदं चोदाहरति ॥ १७ ॥
ਰਮਾ ਦੇਵੀ (ਲਕਸ਼ਮੀਦੇਵੀ) ਪਰਮ ਸਮਾਧੀ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਸੰਵਤਸਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਉਸ ਮਾਯਾਮਯ ਪਰ ਅਤਿ ਕਰੁਣਾਮਯ ਕਾਮਦੇਵ-ਸਰੂਪ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ (ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ) ਨਾਲ ਅਤੇ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ (ਰਾਤਾਂ ਦੀਆਂ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀਆਂ) ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਦੀ ਹੈ।
Verse 18
ॐ ह्रां ह्रीं ह्रूं ॐ नमो भगवते हृषीकेशाय सर्वगुणविशेषैर्विलक्षितात्मने आकूतीनां चित्तीनां चेतसां विशेषाणां चाधिपतये षोडशकलायच्छन्दोमयायान्नमयायामृतमयाय सर्वमयाय सहसे ओजसे बलाय कान्ताय कामाय नमस्ते उभयत्र भूयात् ॥ १८ ॥
ਓਂ ਹ੍ਰਾਂ ਹ੍ਰੀਂ ਹ੍ਰੂੰ। ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਨਿਯੰਤਾ ਭਗਵਾਨ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਉਹ ਸਭ ਗੁਣ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਿਲੱਖਣ ਆਤਮਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ‑ਚਿੱਤ‑ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ। ਪੰਜ ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਮਨ ਸਮੇਤ ਗਿਆਰਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੰਸ਼-ਪ੍ਰਕਟਾਵਾਂ ਹਨ। ਅੰਨਮਯ ਆਦਿ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸਰਵਮਯ ਪ੍ਰਭੂ ਸਹਸ‑ਓਜ‑ਬਲ‑ਕਾਂਤੀ‑ਕਾਮ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਉਦੇਸ਼ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਹੈ; ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਰਹੇ।
Verse 19
स्त्रियो व्रतैस्त्वा हृषीकेश्वरं स्वतो ह्याराध्य लोके पतिमाशासतेऽन्यम् । तासां न ते वै परिपान्त्यपत्यं प्रियं धनायूंषि यतोऽस्वतन्त्रा: ॥ १९ ॥
ਹੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ਵਰ! ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵ੍ਰਤਾਂ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਇੰਦ੍ਰੀਅ ਸੁਖ ਲਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਤੀ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਹ ਮੋਹ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਤੀ ਆਪ ਸੁਤੰਤਰ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਕਾਲ, ਕਰਮ-ਫਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਾ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੀ, ਨਾ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ, ਨਾ ਧਨ ਦੀ, ਨਾ ਆਯੁ ਦੀ ਸੱਚੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਅਧੀਨ ਹੈ।
Verse 20
स वै पति: स्यादकुतोभय: स्वयं समन्तत: पाति भयातुरं जनम् । स एक एवेतरथा मिथो भयं नैवात्मलाभादधि मन्यते परम् ॥ २० ॥
ਜੋ ਆਪ ਕਦੇ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਡਰੇ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪੂਰਾ ਆਸਰਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਪਤੀ ਤੇ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਪਤੀ ਹੋ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਜੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪਤੀ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਡਰ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਵੇਦ-ਵਿਦਵਾਨ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਤੀ‑ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ।
Verse 21
या तस्य ते पादसरोरुहार्हणं निकामयेत्साखिलकामलम्पटा । तदेव रासीप्सितमीप्सितोऽर्चितो यद्भग्नयाच्ञा भगवन् प्रतप्यते ॥ २१ ॥
ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਜੋ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ, ਸ਼ੁੱਧ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਆਪੇ ਹੀ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵੀ ਛੇਤੀ ਪੂਰੀ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਦੁਖ ਨਾਲ ਤਪਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਭੌਤਿਕ ਲਾਭ ਲਈ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।
Verse 22
मत्प्राप्तयेऽजेशसुरासुरादय- स्तप्यन्त उग्रं तप ऐन्द्रियेधिय: । ऋते भवत्पादपरायणान्न मां विन्दन्त्यहं त्वद्धृदया यतोऽजित ॥ २२ ॥
ਹੇ ਅਜਿਤ, ਅਜੇਯ ਪ੍ਰਭੂ! ਇੰਦ੍ਰੀਅ ਭੋਗ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵ‑ਅਸੁਰ ਵੀ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਲੈਣ ਲਈ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਤੇਰੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਭਗਤ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਮਹਾਨ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਦਾ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਤੇਰੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਹੀ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 23
स त्वं ममाप्यच्युत शीर्ष्णि वन्दितं कराम्बुजं यत्त्वदधायि सात्वताम् । बिभर्षि मां लक्ष्म वरेण्य मायया क ईश्वरस्येहितमूहितुं विभुरिति ॥ २३ ॥
ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ! ਤੇਰਾ ਕਮਲ-ਹੱਥ ਸਭ ਮੰਗਲਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧ ਸਾਤ੍ਵਤ ਭਗਤ ਉਸਦੀ ਵੰਦਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ। ਮੈਂ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਉਹੀ ਹੱਥ ਰੱਖੇਂ। ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਵਕਸ਼ ਉੱਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਸੁਨਹਿਰੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਝੂਠਾ ਮਾਣ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ; ਤੇਰੀ ਅਸਲੀ ਦਇਆ ਤਾਂ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਸਰਵ-ਨਿਯੰਤਾ ਹੈਂ; ਤੇਰੇ ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਕੌਣ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 24
रम्यके च भगवत: प्रियतमं मात्स्यमवताररूपं तद्वर्षपुरुषस्य मनो: प्राक्प्रदर्शितं स इदानीमपि महता भक्तियोगेनाराधयतीदं चोदाहरति ॥ २४ ॥
ਰਮ੍ਯਕ-ਵਰ੍ਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨੂ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਵਤਾਰ-ਰੂਪ ਪਿਛਲੇ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ, ਅਰਥਾਤ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨ੍ਵੰਤਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਵਰ੍ਸ਼-ਪੁਰੁਸ਼ ਮਨੂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਦਰਸ਼ਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹੀ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨੂ ਅੱਜ ਵੀ ਮਹਾਨ ਭਕਤੀਯੋਗ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਮਤ੍ਸ੍ਯ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ।
Verse 25
ॐ नमो भगवते मुख्यतमाय नम: सत्त्वाय प्राणायौजसे सहसे बलाय महामत्स्याय नम इति ॥ २५ ॥
ਓਂ—ਮੈਂ ਸ਼ੁੱਧ ਸੱਤ੍ਵ-ਸਰੂਪ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤ੍ਤਮ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਪ੍ਰਾਣ, ਦੇਹ-ਬਲ, ਤੇਜ, ਸਾਹਸ ਅਤੇ ਸਮਰਥਾ ਦਾ ਮੂਲ ਉਹੀ ਹੈ। ਅਵਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਮਹਾ-ਮਤ੍ਸ੍ਯ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 26
अन्तर्बहिश्चाखिललोकपालकै- रदृष्टरूपो विचरस्युरुस्वन: । स ईश्वरस्त्वं य इदं वशेऽनय- न्नाम्ना यथा दारुमयीं नर: स्त्रियम् ॥ २६ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੂੰ ਅੰਦਰ ਵੀ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵੀ—ਸਾਰੇ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਸਮੇਤ—ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਤੇਰਾ ਨਾਦ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਤੂੰ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈਂ ਜੋ ਇਸ ਜਗਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈਂ—ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਡੋਰ ਨਾਲ ਲੱਕੜ ਦੀ ਕਠਪੁਤਲੀ-ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਨਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 27
यं लोकपाला: किल मत्सरज्वरा हित्वा यतन्तोऽपि पृथक्समेत्य च । पातुं न शेकुर्द्विपदश्चतुष्पद: सरीसृपं स्थाणु यदत्र दृश्यते ॥ २७ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨੇਤਾਵਾਂ ਤੱਕ ਸਭ ਤੇਰੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਤੇਰੀ ਮਦਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਨਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ, ਨਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਇਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ, ਗਾਂ-ਗਧੇ ਵਰਗੇ ਪਸ਼ੂ, ਬੂਟੇ-ਬਿਰਖ, ਸਰਿਸ੍ਰਪ, ਪੰਛੀ, ਪਹਾੜ—ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ—ਸਭ ਦਾ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਪਾਲਣਹਾਰ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ।
Verse 28
भवान् युगान्तार्णव ऊर्मिमालिनि क्षोणीमिमामोषधिवीरुधां निधिम् । मया सहोरु क्रमतेऽज ओजसा तस्मै जगत्प्राणगणात्मने नम इति ॥ २८ ॥
ਹੇ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ! ਯੁਗਾਂਤ ਵੇਲੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਲਤਾਵਾਂ ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਨਿਧੀ ਇਹ ਧਰਤੀ ਪ੍ਰਲਯ-ਜਲ ਦੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ ਸੀ। ਤਦ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਵੇਗ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਰਹੇ। ਹੇ ਅਜ! ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਜਗਤ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੋ; ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 29
हिरण्मयेऽपि भगवान्निवसति कूर्मतनुं बिभ्राणस्तस्य तत्प्रियतमां तनुमर्यमा सह वर्षपुरुषै: पितृगणाधिपतिरुपधावति मन्त्रमिमं चानुजपति ॥ २९ ॥
ਹਿਰਣਮਯ-ਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਕੂੜਮ-ਤਨ ਧਾਰ ਕੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਦੇ ਮੁਖੀ ਆਰਯਮਾ ਹੋਰ ਵਰਸ਼-ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਪਰਮ ਪ੍ਰਿਯ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਦੇ ਹਨ।
Verse 30
ॐ नमो भगवते अकूपाराय सर्वसत्त्वगुणविशेषणायानुपलक्षितस्थानाय नमो वर्ष्मणे नमो भूम्ने नमो नमोऽवस्थानाय नमस्ते ॥ ३० ॥
ਓਂ! ਕੂੜਮ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਅਕੂਪਾਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਸੱਤਵ-ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਸਰਾ ਹੋ, ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਮੈਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸ਼ੁੱਧ ਸੱਤਵ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ; ਜਲ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਤੁਹਾਡਾ ਥਾਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ। ਤੁਹਾਡੇ ਮਹਾਦੇਹ ਨੂੰ, ਅਨੰਤ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣੀ ਤੁਹਾਡੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ; ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 31
यद्रूपमेतन्निजमाययार्पित- मर्थस्वरूपं बहुरूपरूपितम् । सङ्ख्या न यस्यास्त्ययथोपलम्भनात्- तस्मै नमस्तेऽव्यपदेशरूपिणे ॥ ३१ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਇਹ ਦਿੱਖਦਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਤੁਹਾਡੀ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਸ੍ਰਿਜਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਰੂਪ ਤੁਹਾਡੀ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਲੀਲਾ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ-ਦੇਹ (ਵਿਰਾਟ ਰੂਪ) ਤੁਹਾਡਾ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਨਹੀਂ। ਭਗਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਤੁਹਾਡੇ ਯਥਾਰਥ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਅਵਰਨਨੀਯ ਸਰੂਪ ਵਾਲੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 32
जरायुजं स्वेदजमण्डजोद्भिदं चराचरं देवर्षिपितृभूतमैन्द्रियम् । द्यौ: खं क्षिति: शैलसरित्समुद्र- द्वीपग्रहर्क्षेत्यभिधेय एक: ॥ ३२ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਅਣਗਿਣਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹੋ—ਗਰਭਜ, ਅੰਡਜ, ਸਵੇਦਜ ਜੀਵਾਂ ਵਜੋਂ; ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉੱਗਣ ਵਾਲੇ ਉਦਭਿਜ਼ ਬੂਟੇ ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਜੋਂ; ਚਰ-ਅਚਰ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ, ਭੂਤਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਵਜੋਂ; ਆਕਾਸ਼, ਸਵਰਗਲੋਕ ਅਤੇ ਇਹ ਧਰਤੀ—ਪਹਾੜ, ਨਦੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰ, ਟਾਪੂ, ਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ—ਸਭ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਹੀ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਹਨ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਇਕ, ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ ਹੋ; ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਜਗਤ ਮਿਥਿਆ ਨਹੀਂ, ਤੁਹਾਡੀ ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਅਸਥਾਈ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾ ਹੈ।
Verse 33
यस्मिन्नसङ्ख्येयविशेषनाम- रूपाकृतौ कविभि: कल्पितेयम् । सङ्ख्या यया तत्त्वदृशापनीयते तस्मै नम: साङ्ख्यनिदर्शनाय ते इति ॥ ३३ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੇਰਾ ਨਾਮ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਲੱਛਣ ਅਣਗਿਣਤ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸਤਾਰਿਤ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੋਈ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ। ਤੂੰ ਹੀ ਕਪਿਲਦੇਵ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਚੌਵੀ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਜਗਤ ਦੀ ਪ੍ਰਕਟਤਾ ਦੱਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਂਖ੍ਯ ਦਰਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਤੱਤ-ਗਿਣਤੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਤੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਹੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਭਕਤ ਕੇਵਲ ਤੱਤ ਗਿਣਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਤੇਰੇ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਅਗਿਆਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਂਖ੍ਯ-ਨਿਦਰਸ਼ਕ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 34
उत्तरेषु च कुरुषु भगवान् यज्ञपुरुष: कृतवराहरूप आस्ते तं तु देवी हैषा भू: सह कुरुभिरस्खलितभक्तियोगेनोपधावति इमां च परमामुपनिषदमावर्तयति ॥ ३४ ॥
ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਉੱਤਰ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਉੱਤਰਕੁਰੂ-ਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ, ਯਜ੍ਞਪੁਰੁਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਵਰਾਹ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਦੇਵੀ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਕੁਰੂਆਂ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਨਿਵਾਸੀ ਅਟੱਲ ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਪਰਮ ਉਪਨਿਸ਼ਦੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵਾਰੰਵਾਰ ਜਪਦੇ ਹਨ।
Verse 35
ॐ नमो भगवते मन्त्रतत्त्वलिङ्गाय यज्ञक्रतवे महाध्वरावयवाय महापुरुषाय नम: कर्मशुक्लाय त्रियुगाय नमस्ते ॥ ३५ ॥ ।
ਓਂ! ਮੰਤ੍ਰ-ਤੱਤਵ ਦੇ ਲਿੰਗ-ਸਰੂਪ, ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਕ੍ਰਤੁ-ਸਰੂਪ, ਮਹਾਧਵਰ ਦੇ ਅੰਗ-ਸਰੂਪ ਮਹਾਪੁਰੁਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਤੁਸੀਂ ਕਰਮ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਸੱਤਵਮਯ ਹੋ; ਤ੍ਰਿਯੁਗ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 36
यस्य स्वरूपं कवयो विपश्चितो गुणेषु दारुष्विव जातवेदसम् । मथ्नन्ति मथ्ना मनसा दिदृक्षवो गूढं क्रियार्थैर्नम ईरितात्मने ॥ ३६ ॥
ਜਿਵੇਂ ਮਥਾਣੀ ਨਾਲ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਅੱਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ—ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਤੈਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਮਨ ਨੂੰ ਮਥਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਗੂੜ੍ਹ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ; ਮਨ ਜਾਂ ਦੇਹ ਦੀਆਂ ਪਰੋਖ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਤੂੰ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈਂ; ਜਦ ਤੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਕੋਈ ਪੂਰੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਖੋਜ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣਾ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 37
द्रव्यक्रियाहेत्वयनेशकर्तृभि- र्मायागुणैर्वस्तुनिरीक्षितात्मने । अन्वीक्षयाङ्गातिशयात्मबुद्धिभि- र्निरस्तमायाकृतये नमो नम: ॥ ३७ ॥
ਭੌਤਿਕ ਭੋਗ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ—ਸ਼ਬਦ, ਰੂਪ, ਰਸ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਗੰਧ—ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤੇ, ਦੇਹ, ਨਿੱਤ ਕਾਲ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ—ਇਹ ਸਭ ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਸਿੱਧ ਯੋਗ ਦੇ ਸਮ੍ਯਕ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਅਡੋਲ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਖਮ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਤੇਰੀ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪਰਿਣਾਮ ਹਨ; ਅਤੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਥਿਤ ਤੇਰੇ ਪਰਮਾਤਮਾ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮਾਇਆ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਰਸਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੈਨੂੰ ਮੈਂ ਵਾਰੰਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 38
करोति विश्वस्थितिसंयमोदयं यस्येप्सितं नेप्सितमीक्षितुर्गुणै: । माया यथायो भ्रमते तदाश्रयं ग्राव्णो नमस्ते गुणकर्मसाक्षिणे ॥ ३८ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਪਰ ਬੱਧ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਕਾਰਜ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹੋ। ਜਿਵੇਂ ਚੁੰਬਕ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਲੋਹੇ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੁਹਾਡੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਜੜ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਚਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਣ-ਕਰਮ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 39
प्रमथ्य दैत्यं प्रतिवारणं मृधे यो मां रसाया जगदादिसूकर: । कृत्वाग्रदंष्ट्रे निरगादुदन्वत: क्रीडन्निवेभ: प्रणतास्मि तं विभुमिति ॥ ३९ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਜਗਤ ਦੇ ਆਦਿ-ਸੂਕਰ (ਵਰਾਹ) ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧੀ ਦੈਤ ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ—ਧਰਤੀ ਨੂੰ—ਗਰਭੋਦਕ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਰਸਾਤਲ ਜਲ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਅੱਗਲੀ ਦੰਦ-ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਖੇਡਦਾ ਹਾਥੀ ਪਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਕਮਲ ਤੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਭੂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Frequently Asked Questions
Hayaśīrṣa is described as a plenary expansion of Vāsudeva, dear to devotees and the director of religious principles. In this chapter He is praised as Hayagrīva who retrieves the stolen Vedas from Rasātala and restores them to Brahmā, highlighting poṣaṇam (divine protection) and the Lord’s role as the source and guardian of śruti and dharma.
Because the Bhāgavata frames the deeper ‘asura’ as inner anarthas—fruitive desire, ignorance, and fear rooted in ego and attachment. Prahlāda asks Nṛsiṁha to appear in the heart, destroy ignorance, and grant fearlessness, teaching that true protection is spiritual: purification leading to steady bhakti rather than merely changing external circumstances.
The text explicitly presents Kāmadeva as Viṣṇu’s form ‘only for the satisfaction of His devotees’ and frames Lakṣmī’s worship around Hṛṣīkeśa—the controller and true enjoyer of the senses. The theological point is that sense-power and beauty originate in the Lord and are purified when oriented to devotion; seeking a ‘husband’ or pleasure apart from Him is described as illusion and insecurity under time and guṇas.
They distinguish the universal form as a display of the Lord’s external energy from His actual transcendental form, which is accessible only to devotees in transcendental consciousness. This clarifies that the cosmos is not ‘false’ but temporary and energetic—real as śakti-vikāra—while Bhagavān remains one without a second, beyond time’s limitation.
Varāha is praised as the embodiment and enjoyer of sacrifice: ritual (kratu) and yajña are parts of His transcendental body, indicating that all dharmic offerings culminate in Viṣṇu. He is called tri-yuga because the Lord is not openly manifest as a yuga-avatāra in Kali (appearing in a concealed manner) while fully possessing the three pairs of opulences; thus worship is directed to the hidden, sustaining Lord behind all sacrificial order.