Adhyaya 17
Viṣṇupadī Gaṅgā: Descent, Cosmic Pathways, and Śiva’s Praise of Saṅkarṣaṇa
ਪੰਜਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ ਭੂ-ਮੰਡਲ ਵਰਣਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਗੰਗਾ ਦੀ ਪਾਵਨ ਗਤੀ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਮਨਦੇਵ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਵਿਸਤਾਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦਾ ਆਵਰਨ ਭੇਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਰਣ-ਜਲ ਗੰਗਾ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਚਰਨ-ਰੇਣੂ ਨਾਲ ਉਹ ਗੁਲਾਬੀ ਛਟਾ ਧਾਰ ਕੇ ‘ਵਿਸ਼ਣੁਪਦੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਨਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਧ੍ਰੁਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਮਸਤਕ ਉੱਤੇ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਪਰਾਕਾਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਧਨ ਵਜੋਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਚੰਦਰਲੋਕ ਤੋਂ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੂ-ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਧਾਮ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾਵਾਂ—ਸੀਤਾ, ਅਲਕਨੰਦਾ, ਚਕਸ਼ੁ, ਭਦਰਾ—ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਚਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ-ਵਰਸ਼ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੁਰਗਾ ਦੀ ਰਖਿਆ ਹੇਠ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਅਗਲੇ ਵਰਸ਼ਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਪੂਜੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰਾਂ ਦੇ ਵਰਣਨ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तत्र भगवत: साक्षाद्यज्ञलिङ्गस्य विष्णोर्विक्रमतो वामपादाङ्गुष्ठनखनिर्भिन्नोर्ध्वाण्डकटाहविवरेणान्त:प्रविष्टा या बाह्यजलधारा तच्चरणपङ्कजावनेजनारुणकिञ्जल्कोपरञ्जिताखिलजगदघमलापहोपस्पर्शनामला साक्षाद्भगवत्पदीत्यनुपलक्षितवचोऽभिधीयमानातिमहता कालेन युगसहस्रोपलक्षणेन दिवो मूर्धन्यवततार यत्तद्विष्णुपदमाहु: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਯਜ्ञ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਯਜ್ಞ-ਸ్వరੂਪ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵਾਮਨਦੇਵ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਖੱਬਾ ਪੈਰ ਵਧਾਇਆ, ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਨਖ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦੇ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ ਛੇਦ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਾਰਣ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਜਲਧਾਰਾ ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਗੰਗਾ ਬਣੀ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਕਮਲ ਧੋਏ ਜਾਣ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਲੱਗੇ ਲਾਲਚਟੇ ਰੇਣੂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਦਾ ਜਲ ਸੁੰਦਰ ਗੁਲਾਬੀ ਆਭਾ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਿਵ੍ਯ ਜਲ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਜੀਵ ਤੁਰੰਤ ਪਾਪ-ਮਲ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਗੰਗਾ ਸਦਾ ਨਿਰਮਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਵਿਸ਼ਣੁਪਦੀ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੰਗਾ ਧ੍ਰੁਵਲੋਕ ਉੱਤੇ ਉਤਰੀ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਵਿਦਵਾਨ ਧ੍ਰੁਵਲੋਕ ਨੂੰ ‘ਵਿਸ਼ਣੁਪਦ’ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 2
यत्र ह वाव वीरव्रत औत्तानपादि: परमभागवतोऽस्मत्कुलदेवताचरणारविन्दोदकमिति यामनुसवनमुत्कृष्यमाणभगवद्भक्तियोगेन दृढं क्लिद्यमानान्तर्हृदय औत्कण्ठ्यविवशामीलितलोचनयुगलकुड्मलविगलितामलबाष्पकलयाभिव्यज्यमानरोमपुलककुलकोऽधुनापि परमादरेण शिरसा बिभर्ति ॥ २ ॥
ਉੱਥੇ ਵੀਰ-ਵ੍ਰਤੀ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰਮ ਭਾਗਵਤ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਨੂੰ ਧੋਣ ਵਾਲਾ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਹੀ ਕੁਲਦੇਵਤਾ ਦਾ ਚਰਨੋਦਕ ਹੈ—ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਧ੍ਰੁਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਤੱਕ ਉਸ ਜਲ ਨੂੰ ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਗਹਿਰੇ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਭਕਤੀ ਯੋਗ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਤਕੰਠਾ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅੱਧ-ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਮਲ ਅੰਸੂ ਵਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਰੋਮਾਂਚ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ।
Verse 3
तत: सप्त ऋषयस्तत्प्रभावाभिज्ञा यां ननु तपसआत्यन्तिकी सिद्धिरेतावती भगवति सर्वात्मनि वासुदेवेऽनुपरतभक्तियोगलाभेनैवोपेक्षितान्यार्थात्मगतयो मुक्तिमिवागतां मुमुक्षव इव सबहुमानमद्यापि जटाजूटैरुद्वहन्ति ॥ ३ ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਅੱਜ ਤੱਕ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਟਾਜੂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਬੜੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਿਸਚੇ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਵਾਤਮਾ ਵਾਸੁਦੇਵ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਅਟੁੱਟ ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਨ ਹੈ। ਇਸ ਅਖੰਡ ਭਕਤੀ ਦੇ ਲਾਭ ਨਾਲ ਉਹ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਆਦਿ ਹੋਰ ਉਪਾਏਂ ਨੂੰ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮ-ਲਯ ਰੂਪ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਵੀ, ਤ੍ਰਿਣ ਸਮਝ ਕੇ ਉਪੇਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪਰਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਮਹਾਪੁਰਖ ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Verse 4
ततोऽनेकसहस्रकोटिविमानानीकसङ्कुलदेवयानेनावतरन्तीन्दुमण्डलमावार्य ब्रह्मसदने निपतति ॥ ४ ॥
ਫਿਰ ਧ੍ਰੁਵਲੋਕ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਕੇ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਦੇਵਯਾਨ ਦੇ ਆਕਾਸ਼-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ, ਅਨੇਕਾਂ ਹਜ਼ਾਰ-ਕੋਟੀ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚੰਦਰਮੰਡਲ ਨੂੰ ਢੱਕਦਾ ਹੋਇਆ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੇਰੂ-ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਦਨ ਵਿੱਚ ਆ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
तत्र चतुर्धा भिद्यमाना चतुर्भिर्नामभिश्चतुर्दिशमभिस्पन्दन्ती नदनदीपतिमेवाभिनिविशति सीतालकनन्दा चक्षुर्भद्रेति ॥ ५ ॥
ਉੱਥੇ ਮੇਰੂ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਗੰਗਾ ਚਾਰ ਧਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਚਾਰ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਉਛਲਦੀ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਦ-ਨਦੀਪਤੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਚਾਰ ਧਾਰਾਂ ਸੀਤਾ, ਅਲਕਨੰਦਾ, ਚਕ੍ਸ਼ੁ ਅਤੇ ਭਦਰਾ ਕਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 6
सीता तु ब्रह्मसदनात्केसराचलादिगिरिशिखरेभ्योऽधोऽध: प्रस्रवन्ती गन्धमादनमूर्धसु पतित्वान्तरेण भद्राश्ववर्षं प्राच्यां दिशि क्षारसमुद्रमभिप्रविशति ॥ ६ ॥
ਸੀਤਾ ਨਾਮ ਦੀ ਗੰਗਾ-ਧਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਦਨ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਕੇਸਰਾਚਲ ਆਦਿ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀਆਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ-ਹੇਠਾਂ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਮੇਰੂ ਦੇ ਕੇਸਰ ਵਰਗੇ ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਆ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਚਕਾਰ ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ-ਵਰਸ਼ ਨੂੰ ਸਿੰਚਦੀ ਹੋਈ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 7
एवं माल्यवच्छिखरान्निष्पतन्ती ततोऽनुपरतवेगा केतुमालमभि चक्षु: प्रतीच्यां दिशि सरित्पतिं प्रविशति ॥ ७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੰਗਾ ਦੀ ‘ਚਕ੍ਸ਼ੁ’ ਨਾਮੀ ਸ਼ਾਖਾ ਮਾਲ੍ਯਵਾਨ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਕੇਤੁਮਾਲ-ਵਰ੍ਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਟੁੱਟ ਵੇਗ ਨਾਲ ਵਹਿੰਦੀ ਹੋਈ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਲਵਣ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 8
भद्रा चोत्तरतो मेरुशिरसो निपतिता गिरिशिखराद्गिरिशिखरमतिहाय शृङ्गवत: शृङ्गादवस्यन्दमाना उत्तरांस्तु कुरूनभित उदीच्यां दिशि जलधिमभिप्रविशति ॥ ८ ॥
ਗੰਗਾ ਦੀ ‘ਭਦ੍ਰਾ’ ਨਾਮੀ ਧਾਰਾ ਮੇਰੂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕੁਮੁਦ, ਨੀਲ, ਸ਼ਵੇਤ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗਵਾਨ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਉੱਤਰ ਕੁਰੂ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਲਵਣ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 9
तथैवालकनन्दा दक्षिणेन ब्रह्मसदनाद्बहूनि गिरिकूटान्यतिक्रम्य हेमकूटाद्धैमकूटान्यतिरभसतररंहसा लुठयन्ती भारतमभिवर्षं दक्षिणस्यां दिशि जलधिमभिप्रविशति यस्यां स्नानार्थं चागच्छत: पुंस: पदे पदेऽश्वमेधराजसूयादीनां फलं न दुर्लभमिति ॥ ९ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੰਗਾ ਦੀ ‘ਅਲਕਨੰਦਾ’ ਨਾਮੀ ਧਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮਸਦਨ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀਆਂ ਨੂੰ ਲੰਘਦੀ ਹੋਈ ਭਿਆਨਕ ਵੇਗ ਨਾਲ ਹੇਮਕੂਟ ਅਤੇ ਹਿਮਕੂਟ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਭਾਰਤ-ਵਰ੍ਸ਼ ਨੂੰ ਪਲਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਲਵਣ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਧੰਨ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਕਦਮ ‘ਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਅਤੇ ਰਾਜਸੂਯ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਸੁਲਭ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 10
अन्ये च नदा नद्यश्च वर्षे वर्षे सन्ति बहुशो मेर्वादिगिरिदुहितर: शतश: ॥ १० ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਰ ਵਰ੍ਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਮੇਰੂ ਆਦਿ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 11
तत्रापि भारतमेव वर्षं कर्मक्षेत्रमन्यान्यष्ट वर्षाणि स्वर्गिणां पुण्यशेषोपभोगस्थानानि भौमानि स्वर्गपदानि व्यपदिशन्ति ॥ ११ ॥
ਨੌਂ ਵਰ੍ਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ-ਵਰ੍ਸ਼ ਹੀ ਕਰਮ-ਖੇਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਸੰਤ ਜਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਕੀ ਅੱਠ ਵਰ੍ਸ਼ ਉਹਨਾਂ ਅਤਿ ਪੁਣ੍ਯਵਾਨਾਂ ਲਈ ਹਨ ਜੋ ਸਵਰਗ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਪੁਣ੍ਯ-ਫਲ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਵਰਗ-ਸਮਾਨ ਪਦ ਹਨ।
Verse 12
एषु पुरुषाणामयुतपुरुषायुर्वर्षाणां देवकल्पानां नागायुतप्राणानां वज्रसंहननबलवयोमोदप्रमुदितमहासौरतमिथुनव्यवायापवर्गवर्षधृतैकगर्भ कलत्राणां तत्र तु त्रेतायुगसम: कालो वर्तते ॥ १२ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਠ ਵਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਸਨੀਕ ਲਗਭਗ ਦੇਵਤੁਲ੍ਯ, ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਥੀਆਂ ਵਰਗੇ ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਵਜ੍ਰ ਵਾਂਗ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਦੇਹ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਵਾਨੀ ਅਤਿ ਸੁਖਦ ਹੈ; ਇਸਤ੍ਰੀ-ਪੁਰਖ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮਹਾਨ ਰਤੀ-ਸੁਖ ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਭੋਗ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਪਿੱਛੋਂ, ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਹੀ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਪਤਨੀ ਗਰਭ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦਾ ਸੁਖ-ਮਾਪ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਰਗਾ ਹੈ।
Verse 13
यत्र ह देवपतय: स्वै: स्वैर्गणनायकैर्विहितमहार्हणा: सर्वर्तुकुसुमस्तबकफलकिसलयश्रियाऽऽनम्यमानविटपलता विटपिभिरुपशुम्भमानरुचिरकाननाश्रमायतनवर्षगिरिद्रोणीषु तथा चामलजलाशयेषु विकचविविधनववनरुहामोदमुदितराजहंसजलकुक्कुटकारण्डवसारसचक्रवाकादिभिर्मधुकरनिकराकृतिभिरुपकूजितेषु जलक्रीडादिभिर्विचित्रविनोदै: सुललितसुरसुन्दरीणां कामकलिलविलासहासलीलावलोकाकृष्टमनोदृष्टय: स्वैरं विहरन्ति ॥ १३ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਰ ਇਕ ਭੂਭਾਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਪਤੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਗਣਨਾਇਕਾਂ ਸਮੇਤ ਮਹਾਨ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰੁੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ, ਫਲ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਝੁਕੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਤੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਸੁੰਦਰ ਬਾਗਾਂ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸਜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਰਹੱਦਾਂ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਰੋਵਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਖਿੜੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਰਾਜਹੰਸ, ਬਤਖ਼, ਜਲਕੁੱਕੜ, ਕਰਾਂਡਵ, ਸਾਰਸ, ਚਕ੍ਰਵਾਕ ਆਦਿ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਗੂੰਜ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਰੋਵਰਾਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਜਲਕ੍ਰੀੜਾ ਆਦਿ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਵਿਨੋਦਾਂ ਨਾਲ ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਾਂਗਨਾਵਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰੀੜਾ-ਹਾਸ-ਵਿਲਾਸ ਭਰੀ ਕਾਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ; ਸੇਵਕ ਚੰਦਨ ਲੇਪ ਤੇ ਫੁੱਲਮਾਲਾਵਾਂ ਨਿੱਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਸਨੀਕ ਪਰਸਪਰ ਆਕਰਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਰਮਦੇ ਹਨ।
Verse 14
नवस्वपि वर्षेषु भगवान्नारायणो महापुरुष: पुरुषाणां तदनुग्रहायात्मतत्त्वव्यूहेनात्मनाद्यापि सन्निधीयते ॥ १४ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੌਂ ਵਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਹਾਪੁਰਖ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਅਤੇ ਅਨਿਰੁੱਧ—ਇਸ ਚਤੁਰ-ਵਿਊਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਵੀ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 15
इलावृते तु भगवान् भव एक एव पुमान्न ह्यन्यस्तत्रापरो निर्विशति भवान्या: शापनिमित्तज्ञो यत्प्रवेक्ष्यत: स्त्रीभावस्तत्पश्चाद्वक्ष्यामि ॥ १५ ॥
ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ-ਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਭਗਵਾਨ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਹੀ ਇਕੱਲਾ ਪੁਰਖ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪੁਰਖ ਦਾਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਭਵਾਨੀ (ਦੁਰਗਾ) ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਕੋਈ ਮੂਰਖ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੈਂ ਅੱਗੇ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ।
Verse 16
भवानीनाथै: स्त्रीगणार्बुदसहस्रैरवरुध्यमानो भगवतश्चतुर्मूर्तेर्महापुरुषस्य तुरीयां तामसीं मूर्तिं प्रकृतिमात्मन: सङ्कर्षणसंज्ञामात्मसमाधिरूपेण सन्निधाप्यैतदभिगृणन् भव उप-धावति ॥ १६ ॥
ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ-ਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਭਵਾਨੀ ਦੀਆਂ ਦਸ ਅਰਬ ਦਾਸੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਘਿਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਚਤੁਰਮੂਰਤੀ—ਵਾਸੁਦੇਵ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ, ਅਨਿਰੁੱਧ ਅਤੇ ਸੰਕਰਸ਼ਣ—ਵਿੱਚ ਚੌਥਾ ਵਿਸਤਾਰ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਰਾਤਪਰ ਹੈ, ਪਰ ਭੌਤਿਕ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸੰਹਾਰ-ਕਾਰਜ ਤਮੋਗੁਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਤਾਮਸੀ’ ਮੂਰਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਦਾ ਆਦਿਕਾਰਣ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸਨਿੱਧਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਨੂੰ ਦੌੜਦੇ ਹਨ।
Verse 17
श्रीभगवानुवाच ॐ नमो भगवते महापुरुषाय सर्वगुणसङ्ख्यानायानन्तायाव्यक्ताय नम इति ॥ १७ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ॐ, ਮਹਾਪੁਰਖ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਦਿਵ੍ਯ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ, ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਅਭਕਤਾਂ ਲਈ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੋ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਹ।
Verse 18
भजे भजन्यारणपादपङ्कजंभगस्य कृत्स्नस्य परं परायणम् । भक्तेष्वलं भावितभूतभावनंभवापहं त्वा भवभावमीश्वरम् ॥ १८ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਐਸ਼ਵਰਿਆਂ ਦੇ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹੋ। ਭਕਤਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦੇ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਹਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋ, ਅਤੇ ਅਭਕਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਵ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੇ ਰੱਖਦੇ ਹੋ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਿਤ੍ਯ ਦਾਸ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ।
Verse 19
न यस्य मायागुणचित्तवृत्तिभि-र्निरीक्षतो ह्यण्वपि दृष्टिरज्यते । ईशे यथा नोऽजितमन्युरंहसांकस्तं न मन्येत जिगीषुरात्मन: ॥ १९ ॥
ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵੇਗ ਨੂੰ ਵੱਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ; ਇਸ ਲਈ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਰਾਗ‑ਦ੍ਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਪਰ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਐਸੇ ਨਹੀਂ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਲਈ ਜਗਤ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਹ ਰੱਤੀ ਭਰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨ‑ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਵੇ; ਤਦ ਉਹ ਜਿੱਤੂ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 20
असद्दृशो य: प्रतिभाति मायया क्षीबेव मध्वासवताम्रलोचन: । न नागवध्वोऽर्हण ईशिरे ह्रियायत्पादयो: स्पर्शनधर्षितेन्द्रिया: ॥ २० ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਮਾਇਆ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮਦਿਰਾ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ ਲਾਲ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ; ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰੋਧੀ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਲੱਗਦੇ ਹਨ—ਪਰ ਇਹ ਮਾਇਆ ਹੀ ਹੈ। ਸੱਪ-ਦੈਤ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨ-ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਲੱਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਨਾ ਵਧ ਸਕੀਆਂ; ਪਰ ਪ੍ਰਭੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਵਿਗੜੇ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਮਭਾਵੀ ਹਨ। ਫਿਰ ਕੌਣ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾ ਕਰੇ?
Verse 21
यमाहुरस्य स्थितिजन्मसंयमंत्रिभिर्विहीनं यमनन्तमृषय: । न वेद सिद्धार्थमिव क्वचित्स्थितंभूमण्डलं मूर्धसहस्रधामसु॒ ॥ २१ ॥
ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ—ਸਾਰੇ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਦਾ ਸਰੋਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਅਨੰਤ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੇਸ਼ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਜ਼ਾਰ ਫਣਾਂ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਹਰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰੋਂ ਦੇ ਦਾਣੇ ਜਿਤਨਾ ਵੀ ਭਾਰੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਤਾਂ ਫਿਰ ਸਿੱਧੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾ ਕਰੇ?
Verse 22
यस्याद्य आसीद् गुणविग्रहो महान्विज्ञानधिष्ण्यो भगवानज: किल । यत्सम्भवोऽहं त्रिवृता स्वतेजसावैकारिकं तामसमैन्द्रियं सृजे ॥ २२ ॥ एते वयं यस्य वशे महात्मन:स्थिता: शकुन्ता इव सूत्रयन्त्रिता: । महानहं वैकृततामसेन्द्रिया:सृजाम सर्वे यदनुग्रहादिदम् ॥ २३ ॥
ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖੋਤਮ ਭਗਵਾਨ ਤੋਂ ਹੀ ਮਹਾਨ ਗੁਣਮਯ ਦੇਹ ਵਾਲੇ, ਰਜੋਗੁਣ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਆਸਰੇ, ਭਗਵਾਨ ਅਜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਸੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਮੈਂ ਰੁਦ੍ਰ, ਵੈਕਾਰਿਕ ਅਹੰਕਾਰ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਜਨਮਿਆ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ, ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਸ ਸਰਵੋੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਸਭ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ—ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹਾਂ। ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਲਯ ਸੰਭਵ ਹੈ; ਉਸ ਪਰਮ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 23
यस्याद्य आसीद् गुणविग्रहो महान्विज्ञानधिष्ण्यो भगवानज: किल । यत्सम्भवोऽहं त्रिवृता स्वतेजसावैकारिकं तामसमैन्द्रियं सृजे ॥ २२ ॥ एते वयं यस्य वशे महात्मन:स्थिता: शकुन्ता इव सूत्रयन्त्रिता: । महानहं वैकृततामसेन्द्रिया:सृजाम सर्वे यदनुग्रहादिदम् ॥ २३ ॥
ਅਸੀਂ ਸਭ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਾਂ, ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ। ਮਹਾਨ ਅਹੰਕਾਰ, ਵੈਕ੍ਰਿਤ-ਤਾਮਸ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਰਚਦੇ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 24
यन्निर्मितां कर्ह्यपि कर्मपर्वणींमायां जनोऽयं गुणसर्गमोहित: । न वेद निस्तारणयोगमञ्जसातस्मै नमस्ते विलयोदयात्मने ॥ २४ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਕਰਮ ਦੇ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਜੀਵ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਸੌਖਾ ਉਪਾਅ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਕਾਰਣ, ਉਦਯ-ਵਿਲਯ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Frequently Asked Questions
She is called Viṣṇupadī because her waters first touch and wash the lotus feet of Lord Viṣṇu before entering the universe. This contact establishes her as intrinsically purifying (pavitrīkaraṇa) and theologically marks her as grace descending from the Lord (āśraya), not merely a terrestrial river.
Gaṅgā descends to Dhruvaloka after an immense span of time, and Dhruva Mahārāja continuously receives that water on his head in devotion. Because the river is Viṣṇu’s foot-wash and reaches Dhruva’s realm, sages describe Dhruvaloka as ‘Viṣṇupada’—a realm defined by proximity to the Lord’s lotus feet and by unwavering remembrance of Kṛṣṇa.
Atop Mount Meru, Gaṅgā divides into four principal streams flowing in the cardinal directions: Sītā, Alakanandā, Cakṣu, and Bhadrā. Each branch is traced through specific mountains and varṣas, showing how sacred water structures the cosmic landscape and sanctifies multiple realms.
Bhārata-varṣa is singled out as karmabhūmi because it is the arena where deliberate dharma, yajña, and conscious spiritual choice are emphasized. The other varṣas are portrayed as enjoyment-realms for highly pious beings exhausting residual merit, whereas Bhārata-varṣa uniquely supports purposeful sādhana leading beyond karma to bhakti and mukti.
The chapter states that Lord Śiva is the only male in Ilāvṛta-varṣa and that Durgā prevents other men from entering, transforming intruders into women. The narrative underscores Ilāvṛta as a protected divine domain centered on Śiva’s worship and discipline, emphasizing boundaries around sacred space and the potency of the presiding śakti.
Śiva acknowledges Saṅkarṣaṇa as the original cause of his own existence and the transcendental foundation behind cosmic functions. Although Śiva is associated with destruction and the guṇa dynamics, his stotra clarifies that the Supreme Lord remains untouched by material modes; therefore, mastery over senses and liberation from māyā require shelter at the Lord’s lotus feet.