Adhyaya 16
Bhū-maṇḍala as a Lotus: Jambūdvīpa, Ilāvṛta, and the Meru System (Mountains, Rivers, Lakes, and Brahmapurī)
ਭੂ-ਮੰਡਲ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਚੱਲੀ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ (ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਦੇ ਸੱਤ ਖੱਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਟਾਪੂ ਬਣੇ), ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਤੋਂ ਦਵੀਪਾਂ ਅਤੇ ਵਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਮਾਪ ਸਮੇਤ ਵਿਸਥਾਰ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ (ਵਿਰਾਟ) ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਿਵੇਂ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ-ਸਤ੍ਤਵ ਵੱਲ ਚੁੱਕ ਕੇ ਗੁਣਾਤੀਤ ਵਾਸੁਦੇਵ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਸੀਮਿਤ ਜੀਵ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਭੂਰਲੋਕ ਦੇ ਮੁੱਖ ਖੇਤਰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਭੂ-ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਕਮਲ-ਆਕਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਜੰਬੂਦਵੀਪ, ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ ਭਾਗ ਇਲਾਵ੍ਰਤ-ਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੁਵਰਨਮਯ ਸੁਮੇਰੂ (ਮੇਰੂ) ਪਰਬਤ ਨਿਰਧਾਰਤ ਮਾਪਾਂ ਨਾਲ। ਨੌਂ ਵਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੀਮਾ-ਪਰਬਤ, ਮੇਰੂ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਚਾਰ ਕਟਕ-ਪਰਬਤ, ਦਿਵ੍ਯ ਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਸਿੱਧ-ਚਾਰਣ-ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਉਪਵਨ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਅਰੁਣੋਦਾ, ਜੰਬੂ-ਨਦੀ ਆਦਿ ਸੁਗੰਧਿਤ ਨਦੀਆਂ, ਮਧੁਧਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਵਾਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸ ਕੇ ਅਧਿਆਇ ਮੇਰੂ-ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਾਤਕੌੰਭੀ ਪੁਰੀ ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸਾਂ ਦੇ ਵਰਣਨ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇਆਂ ਦੀ ਵਿਸਤਾਰਕ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
राजोवाच उक्तस्त्वया भूमण्डलायामविशेषो यावदादित्यस्तपति यत्र चासौ ज्योतिषां गणैश्चन्द्रमा वा सह दृश्यते ॥ १ ॥
ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭੂ-ਮੰਡਲ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਉਥੋਂ ਤੱਕ ਹੈ ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਤੇ ਤਾਪ ਫੈਲਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਚੰਦਰਮਾ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।
Verse 2
तत्रापि प्रियव्रतरथचरणपरिखातै: सप्तभि: सप्त सिन्धव उपक्लृप्ता यत एतस्या: सप्तद्वीपविशेषविकल्पस्त्वया भगवन् खलु सूचित एतदेवाखिलमहं मानतो लक्षणतश्च सर्वं विजिज्ञासामि ॥ २ ॥
ਹੇ ਭਗਵਨ! ਮਹਾਰਾਜ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਦੇ ਰਥ-ਚੱਕਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਸੱਤ ਖਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਭੂ-ਮੰਡਲ ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਤੁਸੀਂ ਮਾਪ, ਨਾਮ ਅਤੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਸਧਾਰਣ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰੋ।
Verse 3
भगवतो गुणमये स्थूलरूप आवेशितं मनो ह्यगुणेऽपि सूक्ष्मतम आत्मज्योतिषि परे ब्रह्मणि भगवति वासुदेवाख्ये क्षममावेशितुं तदु हैतद् गुरोऽर्हस्यनुवर्णयितुमिति ॥ ३ ॥
ਜਦੋਂ ਮਨ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਗੁਣਮਈ ਬਾਹਰੀ ਸਥੂਲ ਰੂਪ—ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ—ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ-ਸੱਤਵ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਤੀਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਤੀਤ, ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਗੁਰੂਦੇਵ, ਉਹ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।
Verse 4
ऋषिरुवाच न वै महाराज भगवतो मायागुणविभूते: काष्ठां मनसा वचसा वाधिगन्तुमलं विबुधायुषापि पुरुषस्तस्मात्प्राधान्येनैव भूगोलकविशेषं नामरूप मानलक्षणतो व्याख्यास्याम: ॥ ४ ॥
ਸ਼ੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਗੁਣਮਈ ਵਿਸਤਾਰ ਦੀ ਹੱਦ ਨੂੰ ਮਨ ਜਾਂ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਜਾਣਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਿੰਨੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਭੂਲੋਕ ਆਦਿ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਰੂਪ, ਮਾਪ ਅਤੇ ਲੱਛਣ ਯਥਾਸੰਭਵ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 5
यो वायं द्वीप: कुवलयकमलकोशाभ्यन्तरकोशो नियुतयोजन विशाल: समवर्तुलो यथा पुष्करपत्रम् ॥ ५ ॥
ਇਹ ਦੀਪ—ਜੰਬੂਦਵੀਪ—ਕੁਵਲਯ ਕਮਲ ਦੇ ਕੇਸਰ-ਕੋਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕੋਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਦਸ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਮਲ-ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਗੋਲ ਹੈ।
Verse 6
यस्मिन्नव वर्षाणि नवयोजनसहस्रायामान्यष्टभिर्मर्यादागिरिभि: सुविभक्तानि भवन्ति ॥ ६ ॥
ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਵਰ੍ਹੇ (ਭੂ-ਭਾਗ) ਹਨ; ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ। ਅੱਠ ਮਰਿਆਦਾ-ਪਹਾੜ ਹੱਦਾਂ ਬਣਾਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 7
एषां मध्ये इलावृतं नामाभ्यन्तरवर्षं यस्य नाभ्यामवस्थित: सर्वत: सौवर्ण: कुलगिरिराजो मेरुर्द्वीपायामसमुन्नाह: कर्णिकाभूत: कुवलयकमलस्य मूर्धनि द्वात्रिंशत् सहस्रयोजनविततो मूले षोडशसहस्रं तावतान्तर्भूम्यां प्रविष्ट: ॥ ७ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ‘ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਰ੍ਹਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਨਾਭੀ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸਰਬਥਾ ਸੁਵਰਨਮਯ ਕੁਲਗਿਰਿਰਾਜ ਸੁਮੇਰੂ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਮਲ-ਸਮਾਨ ਭੂਮੰਡਲ ਦੀ ਕਰਨਿਕਾ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਬੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ, ਜੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਇਹ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਧਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 8
उत्तरोत्तरेणेलावृतं नील: श्वेत: शृङ्गवानिति त्रयो रम्यकहिरण्मयकुरूणां वर्षाणां मर्यादागिरय: प्रागायता उभयत: क्षारोदावधयो द्विसहस्रपृथव एकैकश: पूर्वस्मात्पूर्वस्मादुत्तर उत्तरो दशांशाधिकांशेन दैर्घ्य एव ह्रसन्ति ॥ ८ ॥
ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨੀਲ, ਸ਼੍ਵੇਤ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗਵਾਨ ਨਾਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਇਹ ਰਮ੍ਯਕ, ਹਿਰਣ੍ਮਯ ਅਤੇ ਕੁਰੂ ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪੂਰਬ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਲਵਣ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਤਟਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਹਨ। ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਜਾਉਂਦੇ ਹਰ ਪਹਾੜ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਪਿਛਲੇ ਨਾਲੋਂ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਚਾਈ ਸਭ ਦੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ।
Verse 9
एवं दक्षिणेनेलावृतं निषधो हेमकूटो हिमालय इति प्रागायता यथा नीलादयोऽयुतयोजनोत्सेधा हरिवर्षकिम्पुरुषभारतानां यथासङ्ख्यम् ॥ ९ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨਿਸ਼ਧ, ਹੇਮਕੂਟ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਯ ਨਾਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਪੂਰਬ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਫੈਲੇ ਹਨ। ਨੀਲ ਆਦਿ ਵਾਂਗ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ। ਇਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹਰਿਵਰ੍ਹ, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ਵਰ੍ਹ ਅਤੇ ਭਾਰਤਵਰ੍ਹ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਹਨ।
Verse 10
तथैवेलावृतमपरेण पूर्वेण च माल्यवद्गन्धमादनावानीलनिषधायतौ द्विसहस्रं पप्रथतु: केतुमालभद्राश्वयो: सीमानं विदधाते ॥ १० ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮਾਲ੍ਯਵਾਨ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਗੰਧਮਾਦਨ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉੱਚੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਨੀਲ ਪਹਾੜ ਤੱਕ ਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਧ ਪਹਾੜ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕੇਤੁਮਾਲ ਅਤੇ ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 11
मन्दरो मेरुमन्दर: सुपार्श्व: कुमुद इत्ययुतयोजनविस्तारोन्नाहा मेरोश्चतुर्दिशमवष्टम्भगिरय उपक्लृप्ता: ॥ ११ ॥
ਮਹਾਂ ਪਹਾੜ ਸੁਮੇਰੂ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਮੰਦਰ, ਮੇਰੂਮੰਦਰ, ਸੁਪਾਰਸ਼ਵ ਅਤੇ ਕੁਮੁਦ ਨਾਮ ਦੇ ਚਾਰ ਪਹਾੜ ਉਸ ਦੀ ਕਮਰਬੰਦ ਵਾਂਗ ਆਸਰਾ ਬਣ ਕੇ ਖੜੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਤੇ ਉਚਾਈ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 12
चतुर्ष्वेतेषु चूतजम्बूकदम्बन्यग्रोधाश्चत्वार: पादप प्रवरा: पर्वतकेतव इवाधिसहस्रयोजनोन्नाहास्तावद् विटपविततय: शतयोजनपरिणाहा: ॥ १२ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਉੱਤੇ ਝੰਡੇ ਦੇ ਡੰਡਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਾਰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਰੱਖ਼ਤ ਖੜੇ ਹਨ—ਆਮ, ਜੰਬੂ (ਜਾਮੁਨ), ਕਦੰਬ ਅਤੇ ਬੜ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਸੌ ਯੋਜਨ ਅਤੇ ਉਚਾਈ ਗਿਆਰਾਂ ਸੌ ਯੋਜਨ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ; ਟਾਹਣੀਆਂ ਵੀ ਉਤਨੀ ਹੀ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 13
ह्रदाश्चत्वार: पयोमध्विक्षुरसमृष्टजला यदुपस्पर्शिन उपदेवगणा योगैश्वर्याणि स्वाभाविकानि भरतर्षभ धारयन्ति ॥ १३ ॥ देवोद्यानानि च भवन्ति चत्वारि नन्दनं चैत्ररथं वैभ्राजकं सर्वतोभद्रमिति ॥ १४ ॥
ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਸਰੋਵਰ ਹਨ—ਪਹਿਲੇ ਦਾ ਜਲ ਦੁੱਧ ਵਰਗਾ, ਦੂਜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਦ ਵਰਗਾ, ਤੀਜੇ ਦਾ ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਵਰਗਾ, ਅਤੇ ਚੌਥਾ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਧ, ਚਾਰਣ, ਗੰਧਰਵ ਆਦਿ ਉਪਦੇਵਗਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਸਹਜ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀਆਂ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਨੰਦਨ, ਚੈਤਰਰਥ, ਵੈਭ੍ਰਾਜਕ ਅਤੇ ਸਰਵਤੋਭਦ੍ਰ ਨਾਮ ਦੇ ਚਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਉਦਿਆਨ ਵੀ ਹਨ।
Verse 14
ह्रदाश्चत्वार: पयोमध्विक्षुरसमृष्टजला यदुपस्पर्शिन उपदेवगणा योगैश्वर्याणि स्वाभाविकानि भरतर्षभ धारयन्ति ॥ १३ ॥ देवोद्यानानि च भवन्ति चत्वारि नन्दनं चैत्ररथं वैभ्राजकं सर्वतोभद्रमिति ॥ १४ ॥
ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚਾਰ ਮਹਾਨ ਸਰੋਵਰ ਹਨ—ਦੁੱਧ, ਸ਼ਹਿਦ, ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਦੇ ਸਵਾਦ ਵਾਲੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਸਿੱਧ, ਚਾਰਣ, ਗੰਧਰਵ ਆਦਿ ਉਪਦੇਵਗਣ ਸਹਜ ਯੋਗ-ਐਸ਼ਵਰਯ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਨੰਦਨ, ਚੈਤਰਰਥ, ਵੈਭ੍ਰਾਜਕ ਅਤੇ ਸਰਵਤੋਭਦ੍ਰ ਨਾਮ ਦੇ ਚਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਉਦਿਆਨ ਵੀ ਹਨ।
Verse 15
येष्वमर परिवृढा: सह सुरललनाललामयूथपतय उपदेवगणैरुपगीयमानमहिमान: किल विहरन्ति ॥ १५ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੇਵਤਾ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ—ਜੋ ਸਵਰਗੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ—ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਆਦਿ ਉਪਦੇਵਗਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਗਾਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 16
मन्दरोत्सङ्ग एकादशशतयोजनोत्तुङ्गदेवचूतशिरसो गिरिशिखरस्थूलानि फलान्यमृतकल्पानि पतन्ति ॥ १६ ॥
ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਣ ਉੱਤੇ ਦੇਵਚੂਤ ਨਾਮ ਦਾ ਆਮ ਦਾ ਰੁੱਖ ਹੈ, ਜੋ ੧੧੦੦ ਯੋਜਨ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਜਿਹੇ ਵੱਡੇ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੇ ਮਿੱਠੇ ਫਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਭੋਗ ਲਈ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ।
Verse 17
तेषां विशीर्यमाणानामतिमधुरसुरभिसुगन्धि बहुलारुणरसोदेनारुणोदा नाम नदी मन्दरगिरिशिखरान्निपतन्ती पूर्वेणेलावृतमुपप्लावयति ॥ १७ ॥
ਇੰਨੀ ਉਚਾਈ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਉਹ ਫਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਬਹੁਤ ਮਿੱਠਾ, ਸੁਗੰਧਿਤ, ਗੂੜ੍ਹਾ ਲਾਲ ਰਸ ਬਾਹਰ ਵਹਿ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੁਸ਼ਬੂਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਮਹਿਕਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਰਸ ਮੰਦਰ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਝਰਨਿਆਂ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਕੇ ‘ਅਰੁਣੋਦਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਨਦੀ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਦੇ ਪੂਰਬ ਪਾਸੇ ਸੁਖਦਾਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਗਦਾ ਹੈ।
Verse 18
यदुपजोषणाद्भवान्या अनुचरीणां पुण्यजनवधूनामवयवस्पर्शसुगन्धवातो दशयोजनं समन्तादनुवासयति ॥ १८ ॥
ਅਰੁਣੋਦਾ ਨਦੀ ਦਾ ਜਲ ਪੀਣ ਕਰਕੇ ਭਵਾਨੀ (ਪਾਰਵਤੀ) ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਯਕਸ਼-ਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਹ-ਸੁਗੰਧ ਹਵਾ ਨਾਲ ਫੈਲ ਕੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਦਸ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਮਹਿਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 19
एवं जम्बूफलानामत्युच्चनिपातविशीर्णानामनस्थिप्रायाणामिभकायनिभानां रसेन जम्बू नाम नदी मेरुमन्दरशिखरादयुतयोजनादवनितले निपतन्ती दक्षिणेनात्मानं यावदिलावृतमुपस्यन्दयति ॥ १९ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਬੂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਫਲ ਵੀ ਬਹੁਤ ਉਚਾਈ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਟੁੱਟ-ਫੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਗੂਦੇ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਬੀਜਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਜਿਹੇ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਸ ਵਹਿ ਕੇ ‘ਜੰਬੂ-ਨਦੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਨਦੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਦੀ ਮੇਰੁਮੰਦਰ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗਦੀ ਹੋਈ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਵਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਰਸ ਨਾਲ ਭਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ।
Verse 20
तावदुभयोरपि रोधसोर्या मृत्तिका तद्रसेनानुविध्यमाना वाय्वर्कसंयोगविपाकेन सदामरलोकाभरणं जाम्बूनदं नाम सुवर्णं भवति ॥ २० ॥ यदु ह वाव विबुधादय: सह युवतिभिर्मुकुटकटककटिसूत्राद्याभरणरूपेण खलु धारयन्ति ॥ २१ ॥
ਜੰਬੂ-ਨਦੀ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਕੰਢਿਆਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਉਸ ਰਸ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਕੇ, ਫਿਰ ਹਵਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਪੱਕ ਕੇ ‘ਜਾਂਬੂਨਦ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸੋਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਦੇਵਲੋਕ ਦਾ ਆਭੂਸ਼ਣ ਹੈ। ਉਸੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨੌਜਵਾਨ ਪਤਨੀਆਂ ਮੁਕੁਟ, ਕੰਗਣ, ਕਮਰਬੰਦ ਆਦਿ ਗਹਿਣੇ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ।
Verse 21
तावदुभयोरपि रोधसोर्या मृत्तिका तद्रसेनानुविध्यमाना वाय्वर्कसंयोगविपाकेन सदामरलोकाभरणं जाम्बूनदं नाम सुवर्णं भवति ॥ २० ॥ यदु ह वाव विबुधादय: सह युवतिभिर्मुकुटकटककटिसूत्राद्याभरणरूपेण खलु धारयन्ति ॥ २१ ॥
ਜੰਬੂ-ਨਦੀ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਕੰਢਿਆਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਉਸ ਰਸ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਕੇ, ਫਿਰ ਹਵਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਪੱਕ ਕੇ ‘ਜਾਂਬੂਨਦ’ ਨਾਮ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸੋਨਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜਵਾਨ ਪਤਨੀਆਂ ਮੁਕੁਟ, ਕੰਗਣ, ਕਮਰਬੰਦ ਆਦਿ ਗਹਿਣੇ ਪਾ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜ-ਧਜ ਕੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 22
यस्तु महाकदम्ब: सुपार्श्वनिरूढो यास्तस्य कोटरेभ्यो विनि:सृता: पञ्चायामपरिणाहा: पञ्च मधुधारा: सुपार्श्वशिखरात्पतन्त्योऽपरेणात्मानमिलावृतमनुमोदयन्ति ॥ २२ ॥
ਸੁਪਾਰਸ਼ਵ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪਾਸੇ ‘ਮਹਾਕਦੰਬ’ ਨਾਮ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵੱਡਾ ਦਰੱਖਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਖੋਖਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਪੰਜ ਸ਼ਹਿਦ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਹਰ ਧਾਰ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਵਿਆਮ ਚੌੜੀ ਹੈ। ਇਹ ਧਾਰਾਂ ਸੁਪਾਰਸ਼ਵ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਇਲਾਵ੍ਰਤ-ਵਰਸ਼ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਮਿੱਠੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 23
या ह्युपयुञ्जानानां मुखनिर्वासितो वायु: समन्ताच्छतयोजनमनुवासयति ॥ २३ ॥
ਉਸ ਸ਼ਹਿਦ ਨੂੰ ਪੀਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਸੁਗੰਧ ਭਰੀ ਹਵਾ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਸੌ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਮਹਿਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 24
एवं कुमुदनिरूढो य: शतवल्शो नाम वटस्तस्य स्कन्धेभ्यो नीचीना: पयोदधिमधुघृतगुडान्नाद्यम्बरशय्यासनाभरणादय: सर्व एव कामदुघा नदा: कुमुदाग्रात्पतन्तस्तमुत्तरेणेलावृतमुपयोजयन्ति ॥ २४ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਮੁਦ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ‘ਸ਼ਤਵਲਸ਼’ ਨਾਮ ਦਾ ਵੱਡਾ ਵਟਵ੍ਰਿਖ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਸੌ ਮੁੱਖ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਲਟਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਾਮਧੇਨੂ ਵਰਗੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ, ਸ਼ਹਿਦ, ਘੀ, ਗੁੜ, ਅਨਾਜ, ਕੱਪੜੇ, ਬਿਸਤਰੇ, ਆਸਨ ਅਤੇ ਗਹਿਣੇ ਆਦਿ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ। ਇਹ ਧਾਰਾਂ ਕੁਮੁਦ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਇਲਾਵ੍ਰਤ-ਵਰਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਗ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 25
यानुपजुषाणानां न कदाचिदपि प्रजानां वलीपलितक्लमस्वेददौर्गन्ध्यजरामयमृत्युशीतोष्णवैवर्ण्योपसर्गादयस्तापविशेषा भवन्ति यावज्जीवं सुखं निरतिशयमेव ॥ २५ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਸਲਵਟਾਂ ਜਾਂ ਚਿੱਟੇ ਵਾਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਥਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਬਦਬੂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਬੁਢਾਪਾ, ਬਿਮਾਰੀ ਜਾਂ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਤਾਉਂਦੀ; ਨਾ ਠੰਢ-ਗਰਮੀ ਦਾ ਦੁੱਖ, ਨਾ ਹੀ ਦੇਹ ਦੀ ਚਮਕ ਮਲਿਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਜੀਵਨ ਭਰ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਅਤਿ ਸੁਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 26
कुरङ्गकुररकुसुम्भवैकङ्कत्रिकूटशिशिरपतङ्गरुचकनिषधशिनीवासकपिलशङ्खवैदूर्यजारुधिहंसऋषभनागकालञ्जरनारदादयो विंशतिगिरयो मेरो: कर्णिकाया इव केसरभूता मूलदेशे परित उपक्लृप्ता: ॥ २६ ॥
ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕਮਲ ਦੀ ਕਰਣਿਕਾ ਦੇ ਕੇਸਰਾਂ ਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਪਰਬਤ ਸਜੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ—ਕੁਰੰਗ, ਕੁਰਰ, ਕੁਸੁੰਭ, ਵੈਕੰਕ, ਤ੍ਰਿਕੂਟ, ਸ਼ਿਸਿਰ, ਪਤੰਗ, ਰੁਚਕ, ਨਿਸਧ, ਸਿਨੀਵਾਸ, ਕਪਿਲ, ਸ਼ੰਖ, ਵੈਦੂਰ੍ਯ, ਜਾਰੁਧਿ, ਹੰਸ, ਰਿਸ਼ਭ, ਨਾਗ, ਕਾਲੰਜਰ ਅਤੇ ਨਾਰਦ।
Verse 27
जठरदेवकूटौ मेरुं पूर्वेणाष्टादशयोजनसहस्रमुदगायतौ द्विसहस्रं पृथुतुङ्गौ भवत: । एवमपरेण पवनपारियात्रौ दक्षिणेन कैलासकरवीरौ प्रागायतावेवमुत्तरतस्त्रिशृङ्गमकरावष्टभिरेतै: परिसृतोऽग्निरिव परितश्चकास्ति काञ्चनगिरि: ॥ २७ ॥
ਸੁਮੇਰੂ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਜਠਰ ਅਤੇ ਦੇਵਕੂਟ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਪਰਬਤ ਹਨ, ਜੋ ਉੱਤਰ-ਦੱਖਣ 18,000 ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪਵਨ ਅਤੇ ਪਾਰਿਆਤ੍ਰ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਕੈਲਾਸ ਅਤੇ ਕਰਵੀਰ (ਪੂਰਬ-ਪੱਛਮ), ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਤ੍ਰਿਸ਼੍ਰਿੰਗ ਅਤੇ ਮਕਰ (ਪੂਰਬ-ਪੱਛਮ) ਉਤਨੇ ਹੀ ਫੈਲੇ ਹਨ। ਸਭ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਤੇ ਉਚਾਈ 2,000 ਯੋਜਨ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਠ ਪਰਬਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਸੁਵਰਨਮਯ ਸੁਮੇਰੂ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
Verse 28
मेरोर्मूर्धनि भगवत आत्मयोनेर्मध्यत उपक्लृप्तां पुरीमयुतयोजनसाहस्रीं समचतुरस्रां शातकौम्भीं वदन्ति ॥ २८ ॥
ਮੇਰੂ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਆਤਮਯੋਨੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਨਗਰੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਹਰ ਇਕ ਪਾਸਾ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਾਤਕੌੰਭੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 29
तामनुपरितो लोकपालानामष्टानां यथादिशं यथारूपं तुरीयमानेन पुरोऽष्टावुपक्लृप्ता: ॥ २९ ॥
ਉਸ ਬ੍ਰਹਮਪੁਰੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਿਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਅੱਠ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਪੁਰੀ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਜਿਤਨੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
Parīkṣit’s request is not mere curiosity; it is a śāstric method of fixing the mind. Precise names, forms, and measurements support contemplation of sthāna (cosmic order) and make the virāṭ-rūpa intelligible as a devotional meditation, moving the mind toward sattva and ultimately toward Vāsudeva.
Śukadeva describes Bhū-maṇḍala as lotus-shaped: the seven islands resemble the whorl, and Jambūdvīpa sits centrally like a circular lotus leaf. Within the central division Ilāvṛta stands Mount Sumeru like the lotus pericarp, organizing the surrounding varṣas, mountains, rivers, and celestial abodes.
At Meru’s summit is the township of Lord Brahmā, called Śātakaumbhī (golden). Surrounding it in all directions are the residences of the eight principal governors of planetary systems (lokapālas), beginning with Indra, described as similar in style but one-fourth the size.
Jambū-nadī is formed from the juice of fallen jambū fruits; its banks produce Jāmbū-nada gold when the moistened mud dries. The narrative links cosmic features to divine opulence and celestial culture, illustrating poṣaṇa (sustenance) through nature’s abundance under Bhagavān’s energies.
The lakes (milk, honey, sugarcane juice, and pure water) and gardens (Nandana, Caitraratha, Vaibhrājaka, Sarvatobhadra) are enjoyed by Siddhas, Cāraṇas, and Gandharvas. Their refined environment is said to support natural siddhis (like aṇimā and mahimā), showing how higher realms facilitate extraordinary capacities—yet remain within the governed cosmos.