Adhyaya 15
The Priyavrata Dynasty Continues: Sumati’s Line and the Glorification of Mahārāja Gaya
ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ-ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਮਹਾਰਾਜ ਭਰਤ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਨੂੰ ਸੁਮਤੀ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਿਖ਼ਿਤ ਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਨਾਸਤਿਕ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਸੁਮਤੀ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਕਹਿ ਕੇ ਗਲਤ ਪਛਾਣ ਦੇਣਗੇ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਕੇ ਅਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣਗੇ। ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦੇਵਤਾਜਿਤ, ਦੇਵਦ੍ਯੁਮਨ, ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਹ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਤੀਹ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਭਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤੀਹ ਦੇ ਯਜ੍ਞ-ਨਿਪੁਣ ਪੁੱਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਲੜੀ ਰਾਜਾ ਗਯ ਤੱਕ ਫੈਲਦੀ ਹੈ; ਗਯ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੁੱਧ-ਸੱਤਵ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮਹਾਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਭੂਤੀ ਵਜੋਂ ਸਲਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਯ ਪੋਸ਼ਣ, ਪ੍ਰੀਣਨ (ਦਾਨ), ਉਪਲਾਲਨ (ਸਨੇਹਪੂਰਕ ਹੌਸਲਾ) ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ (ਧਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ) ਨਾਲ ਆਦਰਸ਼ ਰਾਜਧਰਮ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਭਗਤ ਹੋ ਕੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਉਸ ਦੇ ਯਜ੍ਞਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇੰਦਰ ਸੋਮ ਪੀਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਪ ਹਵਿ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਰਥਾਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਭ ਪ੍ਰਸੰਨ। ਅੱਗੇ ਗਯ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਚਿਤ੍ਰਰਥ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਵਿਰਜ ਤੱਕ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵਿਰਜ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇਆਂ ਲਈ ਕਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच भरतस्यात्मज: सुमतिर्नामाभिहितो यमु ह वाव केचित्पाखण्डिन ऋषभपदवीमनुवर्तमानं चानार्या अवेदसमाम्नातां देवतां स्वमनीषया पापीयस्या कलौ कल्पयिष्यन्ति ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭਰਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਮਤੀ ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਪਰ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪਾਖੰਡੀ, ਅਨਾਰਯ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਵਿਰੋਧੀ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਅਵੈਦਿਕ ਦੇਵਤਾ ਘੜ ਕੇ ਉਸੇ ਨੂੰ ਬੁੱਧਦੇਵ ਮੰਨਣਗੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਫੈਲਾਉਣਗੇ।
Verse 2
तस्माद्वृद्धसेनायां देवताजिन्नाम पुत्रोऽभवत् ॥ २ ॥
ਤਦੋਂ ਸੁਮਤੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵ੍ਰਿੱਧਸੇਨਾ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਦੇਵਤਾਜਿਤ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮਿਆ।
Verse 3
अथासुर्यां तत्तनयो देवद्युम्नस्ततो धेनुमत्यां सुत: परमेष्ठी तस्य सुवर्चलायां प्रतीह उपजात: ॥ ३ ॥
ਫਿਰ ਦੇਵਤਾਜਿਤ ਦੀ ਪਤਨੀ ਆਸੁਰੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਦੇਵਦ੍ਯੁਮਨ ਜੰਮਿਆ। ਦੇਵਦ੍ਯੁਮਨ ਦੀ ਪਤਨੀ ਧੇਨੁਮਤੀ ਤੋਂ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ, ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੁਵਰਚਲਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀਹ ਜੰਮਿਆ।
Verse 4
य आत्मविद्यामाख्याय स्वयं संशुद्धो महापुरुषमनुसस्मार ॥ ४ ॥
ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਤੀਹ ਨੇ ਆਪ ਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਭਗਤ ਬਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ।
Verse 5
प्रतीहात्सुवर्चलायां प्रतिहर्त्रादयस्त्रय आसन्निज्याकोविदा: सूनव: प्रतिहर्तु: स्तुत्यामजभूमानावजनिषाताम् ॥ ५ ॥
ਪ੍ਰਤੀਹ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੁਵਰਚਲਾ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤਿਹਰਤਾ, ਪ੍ਰਸਤੋਤਾ ਅਤੇ ਉਦਗਾਤਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ; ਉਹ ਵੇਦਿਕ ਯਜ੍ਞ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਨਿਪੁਣ ਸਨ। ਪ੍ਰਤਿਹਰਤਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਤੁਤੀ ਤੋਂ ਅਜ ਅਤੇ ਭੂਮਾ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ।
Verse 6
भूम्न ऋषिकुल्यायामुद्गीथस्तत: प्रस्तावो देवकुल्यायां प्रस्तावान्नियुत्सायां हृदयज आसीद्विभुर्विभो रत्यां च पृथुषेणस्तस्मान्नक्त आकूत्यां जज्ञे नक्ताद्द्रुतिपुत्रो गयो राजर्षिप्रवर उदारश्रवा अजायत साक्षाद्भगवतो विष्णोर्जगद्रिरक्षिषया गृहीतसत्त्वस्य कलाऽऽत्मवत्त्वादिलक्षणेन महापुरुषतां प्राप्त: ॥ ६ ॥
ਭੂਮਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਰਿਸ਼ਿਕੁਲਿਆ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਉਦਗੀਥ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਣਿਆ। ਉਦਗੀਥ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇਵਕੁਲਿਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਤਾਵ, ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਿਯੁਤਸਾ ਤੋਂ ਵਿਭੂ, ਵਿਭੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰਤੀ ਤੋਂ ਪૃਥੁਸੇਣ, ਪૃਥੁਸੇਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਆਕੂਤੀ ਤੋਂ ਨਕਤ, ਅਤੇ ਨਕਤ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦ੍ਰੁਤੀ ਤੋਂ ਮਹਾਰਾਜ ਗਯ ਜੰਮਿਆ। ਗਯ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸੀ। ਜਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ‘ਵਿਸੁੱਧ-ਸਤ੍ਤਵ’ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅੰਸ਼ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮਹਾਰਾਜ ਗਯ ਵੀ ਉਸੇ ਵਿਸੁੱਧ-ਸਤ੍ਤਵ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਆਨ-ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ‘ਮਹਾਪੁਰੁਸ਼’ ਕਹਲਾਇਆ।
Verse 7
स वै स्वधर्मेण प्रजापालन पोषणप्रीणनोपलालनानुशासनलक्षणेनेज्यादिना च भगवति महापुरुषे परावरे ब्रह्मणि सर्वात्मनार्पितपरमार्थलक्षणेन ब्रह्मविच्चरणानुसेवयाऽऽपादितभगवद्भक्तियोगेन चाभीक्ष्णश: परिभावितातिशुद्ध मतिरुपरतानात्म्य आत्मनि स्वयमुपलभ्यमानब्रह्मात्मानुभवोऽपि निरभिमान एवावनिमजूगुपत् ॥ ७ ॥
ਰਾਜਾ ਗਯਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਪਾਲਣਾ-ਪੋਸ਼ਣਾ, ਤ੍ਰਿਪਤੀ, ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਦਿਲਾਸਾ ਅਤੇ ਯੋਗ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਯਜਨਾਂ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਰਵਾਤਮਾ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਭਗਵਾਨ ਮਹਾਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ। ਬ੍ਰਹਮਵਿਦ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਤਿ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਈ; ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਹ ਨਿਰਹੰਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 8
तस्येमां गाथां पाण्डवेय पुराविद उपगायन्ति ॥ ८ ॥
ਹੇ ਪਾਂਡਵਵੰਸ਼ੀ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਪੁਰਾਣ-ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਰਾਜਾ ਗਯਾ ਦੀ ਇਹ ਗਾਥਾ ਗਾ ਕੇ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 9
गयं नृप: क: प्रतियाति कर्मभि-र्यज्वाभिमानी बहुविद्धर्मगोप्ता । समागतश्री: सदसस्पति: सतांसत्सेवकोऽन्यो भगवत्कलामृते ॥ ९ ॥
ਯਜ्ञ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ, ਅਨੇਕ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ, ਸਭ ਐਸ਼ਵਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ, ਸੱਜਣ ਸਭਾ ਦਾ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਸੰਤਾਂ ਦਾ ਸੇਵਕ—ਐਸੇ ਰਾਜਾ ਗਯਾ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਕਲਾ ਵਾਂਗ ਪੂਰਨ ਯੋਗ ਅੰਸ਼-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੀ।
Verse 10
यमभ्यषिञ्चन् परया मुदा सती:सत्याशिषो दक्षकन्या: सरिद्भि: । यस्य प्रजानां दुदुहे धराऽऽशिषोनिराशिषो गुणवत्सस्नुतोधा: ॥ १० ॥
ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਤਿਵ੍ਰਤਾ ਧੀਆਂ—ਸ਼੍ਰੱਧਾ, ਮੈਤ੍ਰੀ, ਦਇਆ ਆਦਿ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਸ਼ੀਸ਼ਾਂ ਸਦਾ ਸੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਪਰਮ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਜ ਗਯਾ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਦੀਆਂ। ਉਸ ਦੇ ਗੁਣ ਵੇਖ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦੇਵੀ ਗਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਛੜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਪ੍ਰਜਾ ਲਈ ਦੁੱਧ ਵਰਗੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਬਹੁਤ ਦੇਣ ਲੱਗੀ; ਪਰ ਗਯਾ ਆਪ ਨਿਰਾਸ਼ਿਸ਼, ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੀ।
Verse 11
छन्दांस्यकामस्य च यस्य कामान्दुदूहुराजह्रुरथो बलिं नृपा: । प्रत्यञ्चिता युधि धर्मेण विप्रायदाशिषां षष्ठमंशं परेत्य ॥ ११ ॥
ਭਾਵੇਂ ਮਹਾਰਾਜ ਗਯਾ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੀ, ਤੱਥਾਪਿ ਵੇਦਿਕ ਛੰਦਾਂ ਅਤੇ ਯਜ्ञ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਫਲ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਧਰਮ-ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਲੜੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਭੇਟ-ਬਲੀ ਦਿੰਦੇ। ਉਸ ਦੀ ਦਾਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਸਨ; ਇਸ ਲਈ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪੁੰਨ-ਆਸ਼ੀਸ਼ਾਂ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਗਯਾ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ।
Verse 12
यस्याध्वरे भगवानध्वरात्मामघोनि माद्यत्युरुसोमपीथे । श्रद्धाविशुद्धाचलभक्तियोग-समर्पितेज्याफलमाजहार ॥ १२ ॥
ਮਹਾਰਾਜ ਗਯ ਦੇ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਮਰਸ ਦੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਸੀ। ਇੰਦਰ ਦੇਵ ਉੱਥੇ ਆ ਕੇ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸੋਮਰਸ ਪੀ ਕੇ ਮਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਅਤੇ ਯਜ੍ਞਪੁਰੁਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵੀ ਆਏ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ, ਅਡੋਲ ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਅਰਪਿਤ ਯੱਗ-ਫਲ ਨੂੰ ਆਪ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 13
यत्प्रीणनाद्बर्हिषि देवतिर्यङ्-मनुष्यवीरुत्तृणमाविरिञ्चात् । प्रीयेत सद्य: स ह विश्वजीव:प्रीत: स्वयं प्रीतिमगाद्गयस्य ॥ १३ ॥
ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੇਵਤੇ, ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਮੱਖੀਆਂ, ਲਤਾਵਾਂ, ਰੁੱਖ, ਘਾਹ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਭ ਦਾ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਪੂਰਨ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਮਹਾਰਾਜ ਗਯ ਦੇ ਯੱਗ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਬੋਲੇ—“ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ।”
Verse 14
गयाद्गयन्त्यां चित्ररथ: सुगतिरवरोधन इति त्रय: पुत्रा बभूवुश्चित्ररथादूर्णायां सम्राडजनिष्ट तत उत्कलायां मरीचिर्मरीचे ॥ १४ ॥ र्बिन्दुमत्यां बिन्दुमानुदपद्यत तस्मात्सरघायां मधुर्नामाभवन्मधो: सुमनसि वीरव्रतस्ततो भोजायां मन्थुप्रमन्थू जज्ञाते मन्थो: सत्यायां भौवनस्ततो दूषणायां त्वष्टाजनिष्ट त्वष्टुर्विरोचनायां विरजो विरजस्य शतजित्प्रवरं पुत्रशतं कन्या च विषूच्यां किल जातम् ॥ १५ ॥
ਗਯੰਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਮਹਾਰਾਜ ਗਯ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ—ਚਿਤ੍ਰਰਥ, ਸੁਗਤੀ ਅਤੇ ਅਵਰੋਧਨ। ਚਿਤ੍ਰਰਥ ਤੋਂ ਊਰਣਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਸਮ੍ਰਾਟ ਜੰਮਿਆ; ਸਮ੍ਰਾਟ ਦੀ ਪਤਨੀ ਉਤਕਲਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਮਰੀਚਿ। ਮਰੀਚਿ ਤੋਂ ਬਿੰਦੁਮਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੁ; ਬਿੰਦੁ ਤੋਂ ਸਰਘਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਮਧੁ। ਮਧੁ ਤੋਂ ਸੁਮਨਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਵੀਰਵ੍ਰਤ; ਵੀਰਵ੍ਰਤ ਤੋਂ ਭੋਜਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਮੰਥੁ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੰਥੁ। ਮੰਥੁ ਤੋਂ ਸਤਿਆ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਭੌਵਨ; ਭੌਵਨ ਤੋਂ ਦੂਸ਼ਣਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ। ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਤੋਂ ਵਿਰੋਚਨਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਵਿਰਜ; ਅਤੇ ਵਿਰਜ ਤੋਂ ਵਿਸੂਚੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਹੋਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤਜਿਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੀ।
Verse 15
गयाद्गयन्त्यां चित्ररथ: सुगतिरवरोधन इति त्रय: पुत्रा बभूवुश्चित्ररथादूर्णायां सम्राडजनिष्ट तत उत्कलायां मरीचिर्मरीचे ॥ १४ ॥ र्बिन्दुमत्यां बिन्दुमानुदपद्यत तस्मात्सरघायां मधुर्नामाभवन्मधो: सुमनसि वीरव्रतस्ततो भोजायां मन्थुप्रमन्थू जज्ञाते मन्थो: सत्यायां भौवनस्ततो दूषणायां त्वष्टाजनिष्ट त्वष्टुर्विरोचनायां विरजो विरजस्य शतजित्प्रवरं पुत्रशतं कन्या च विषूच्यां किल जातम् ॥ १५ ॥
ਗਯੰਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਗਯ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ—ਚਿਤ੍ਰਰਥ, ਸੁਗਤੀ ਅਤੇ ਅਵਰੋਧਨ—ਹੋਏ। ਚਿਤ੍ਰਰਥ ਤੋਂ ਊਰਣਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਸਮ੍ਰਾਟ; ਸਮ੍ਰਾਟ ਤੋਂ ਉਤਕਲਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਮਰੀਚਿ। ਮਰੀਚਿ ਤੋਂ ਬਿੰਦੁਮਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੁ; ਬਿੰਦੁ ਤੋਂ ਸਰਘਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਮਧੁ। ਮਧੁ ਤੋਂ ਸੁਮਨਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਵੀਰਵ੍ਰਤ; ਵੀਰਵ੍ਰਤ ਤੋਂ ਭੋਜਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਮੰਥੁ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੰਥੁ। ਮੰਥੁ ਤੋਂ ਸਤਿਆ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਭੌਵਨ; ਭੌਵਨ ਤੋਂ ਦੂਸ਼ਣਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ। ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਤੋਂ ਵਿਰੋਚਨਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਵਿਰਜ; ਵਿਰਜ ਤੋਂ ਵਿਸੂਚੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਹੋਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤਜਿਤ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸੀ।
Verse 16
तत्रायं श्लोक:— प्रैयव्रतं वंशमिमं विरजश्चरमोद्भव: । अकरोदत्यलं कीर्त्या विष्णु: सुरगणं यथा ॥ १६ ॥
ਇੱਥੇ ਵਿਰਜ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ—“ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਵਿਰਜ ਆਪਣੀ ਅਤੁੱਲ ਕੀਰਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਐਸੇ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਕਰ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਪਣੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਦੇਵਗਣ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।”
Frequently Asked Questions
The warning highlights a Kali-yuga pattern: people lacking śraddhā in Vedic authority may appropriate revered names to legitimize anti-Vedic or self-serving behavior. By “imaginary interpretation,” they invert śāstric intent (dharma leading to Viṣṇu) into a pretext for irreligion, thereby breaking paramparā and replacing realized meaning with mental concoction.
Mahārāja Gaya is a celebrated king in the Priyavrata dynasty described as situated in viśuddha-sattva, the Lord’s transcendental goodness associated with divine protection. He is called Mahāpuruṣa because his kingship and household life perfectly integrate welfare governance (poṣaṇa, prīṇana, upalālana, anuśāsana), Vedic sacrifice offered with devotion, humility toward devotees, and steady Brahman realization culminating in pure bhakti.
The chapter states that when the Supreme Lord is pleased, all beings—from Brahmā down to animals and plants—are automatically satisfied because Viṣṇu is the Supersoul of everyone. This establishes a Bhāgavatam axiom: devotion to the root (the Supreme Person) nourishes every branch (all living entities), making yajña with bhakti the universal harmonizer.
They are functional pillars of rāja-dharma: poṣaṇa is protection and ensuring necessities like food; prīṇana is satisfying citizens through appropriate gifts and support; upalālana is encouraging and pacifying through kind speech and consultation; anuśāsana is disciplined instruction that forms first-class citizens. In Gaya’s example, these are not merely political tools but devotional service expressed as responsible governance.