Adhyaya 14
The Forest of Material Existence (Saṁsāra-vana) and the Delivering Path of Bharata’s Teachings
ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ‘ਸੰਸਾਰ-ਵਨ’ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਰਥ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਜੜਭਰਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਰੂਪਕ ਵਜੋਂ ਖੋਲ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਜੀਵ ਲਾਭ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਪਾਰੀ ਵਾਂਗ ਜਗਤ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਦੈਵੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਲੁਟੇਰੇ ਹਨ, ਪਰਿਵਾਰ-ਆਸਕਤੀ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਤੇ ਦਾਵਾਨਲ ਹੈ, ਕਰਮਕਾਂਡ ਦਾ ਭਾਰ ਕੰਡਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਨੀਂਦ ਅਜਗਰ ਹੈ, ਵੈਰੀ ਸੱਪ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਿਧ ਭੋਗ ਫੰਦੇ ਬਣ ਕੇ ਦੰਡ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਸਤਿਕ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਅਧਿਕਾਰ ‘ਦੇਵਤੇ’ ਗਿਦ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ—ਹਰੀ-ਚੱਕਰ (ਕਾਲ) ਤੋਂ ਬਚਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਮਿਰਗ-ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਡੋਲ ਹਰੀ-ਸਿਮਰਨ ਮਹਿਮਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਸਾਧੂ-ਸੰਗ ਹੀ ਇਸ ਵਨ ਤੋਂ ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਇਕੋ ਰਾਹ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
स होवाच स एष देहात्ममानिनां सत्त्वादिगुणविशेषविकल्पितकुशलाकुशलसमवहारविनिर्मितविविधदेहावलिभिर्वियोगसंयोगाद्यनादिसंसारानुभवस्य द्वारभूतेनषडिन्द्रियवर्गेण तस्मिन्दुर्गाध्ववदसुगमेऽध्वन्यापतित ईश्वरस्य भगवतो विष्णोर्वशवर्तिन्या मायया जीवलोकोऽयं यथा वणिक्सार्थोऽर्थपर: स्वदेहनिष्पादितकर्मानुभव: श्मशानवदशिवतमायां संसाराटव्यां गतो नाद्यापि विफलबहुप्रतियोगेहस्तत्तापोपशमनीं हरिगुरुचरणारविन्दमधुकरानुपदवीमवरुन्धे ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੋ ਜੀਵ ਦੇਹ ਨੂੰ ਹੀ ਆਤਮਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਤ੍ਤਵ-ਰਜ-ਤਮ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਰੀਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿਲਾਪ-ਵਿਛੋੜੇ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਅਨਾਦਿ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਛੇ ਇੰਦ੍ਰੇ ਹਨ; انہीं ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਦੁਸ਼ਵਾਰ ਰਾਹਾਂ ਵਾਲੇ ਇਸ ਭੌਤਿਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਮਾਇਆ ਉਸ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਧਨ-ਲੋਭੀ ਵਣਿਕ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਰਗੇ ਅਸ਼ਿਵਤਮ ਸੰਸਾਰ-ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਫਲ ਭੋਗਦਾ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜੀਵ ਵੀ ਦੇਹ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਤਿੱਖੇ ਕਦੇ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਰਾਹਤ ਲੱਭਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਹ ਅਕਸਰ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੇ ਚਰਨਾਰਵਿੰਦਾਂ ਉੱਤੇ ਭੌਰੇ ਵਾਂਗ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸ਼ੁੱਧ ਭਕਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਹਾਲੇ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।
Verse 2
यस्यामु ह वा एते षडिन्द्रियनामान: कर्मणा दस्यव एव ते । तद्यथा पुरुषस्य धनं यत्किञ्चिद्धर्मौपयिकं बहुकृच्छ्राधिगतं साक्षात्परमपुरुषाराधनलक्षणो योऽसौ धर्मस्तं तु साम्पराय उदाहरन्ति । तद्धर्म्यं धनं दर्शनस्पर्शनश्रवणास्वादनावघ्राणसङ्कल्पव्यवसायगृहग्राम्योपभोगेन कुनाथस्याजितात्मनो यथा सार्थस्य विलुम्पन्ति ॥ २ ॥
ਇਸ ਸੰਸਾਰ-ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਇਹ ਛੇ ਇੰਦ੍ਰੇ ਕਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਡਾਕੂ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਜੋ ਧਨ ਧਰਮ ਲਈ ਕਮਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਰਮਪੁਰਖ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ-ਰੂਪ ਧਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ—ਉਹੀ ਧਨ ਇਹ ਲੁੱਟੇਰੇ ਇੰਦ੍ਰੇ, ਅਜਿਤ-ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਾਥ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ, ਵੇਖਣ, ਛੂਹਣ, ਸੁਣਣ, ਚੱਖਣ, ਸੁੰਘਣ, ਇੱਛਾ-ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਘਰ-ਗ੍ਰਾਮੀ ਭੋਗ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਸਾਰਥ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 3
अथ च यत्र कौटुम्बिका दारापत्यादयो नाम्ना कर्मणा वृकसृगाला एवानिच्छतोऽपि कदर्यस्य कुटुम्बिन उरणकवत्संरक्ष्यमाणं मिषतोऽपि हरन्ति ॥ ३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪਤਨੀ‑ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਪਰਿਵਾਰ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਾਘ ਤੇ ਗਿੱਦੜ ਵਾਂਗ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਗੱਡਰੀਆ ਭੇਡਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ ਤੱਥਾਪਿ ਹਿੰਸਕ ਜਾਨਵਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੀਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਤਿਵੇਂ ਕੰਜੂਸ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦਾ ਧਨ ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਘਰ ਵਾਲੇ ਬਲ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 4
यथा ह्यनुवत्सरं कृष्यमाणमप्यदग्धबीजं क्षेत्रं पुनरेवावपनकाले गुल्मतृणवीरुद्भिर्गह्वरमिव भवत्येवमेव गृहाश्रम: कर्मक्षेत्रं यस्मिन्न हि कर्माण्युत्सीदन्ति यदयं कामकरण्ड एष आवसथ: ॥ ४ ॥
ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਸਾਲ ਖੇਤ ਜੋਤ ਕੇ ਘਾਹ‑ਝਾੜ ਉਖਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਜੇ ਬੀਜ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੜੇ ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਬੀਜਣ ਵੇਲੇ ਫਿਰ ਘਣੀ ਘਾਹ‑ਬੂਟੀ ਉੱਗ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਤਿਵੇਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਕਰਮ ਦਾ ਖੇਤ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਭੋਗ‑ਇੱਛਾ ਦਾ ਬੀਜ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੜਦਾ ਨਹੀਂ, ਕਰਮ ਮਿਟਦੇ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਬਰਤਨ ਵਿਚੋਂ ਕਪੂਰ ਕੱਢਣ ਤੇ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 5
तत्रगतो दंशमशकसमापसदैर्मनुजै: शलभशकुन्ततस्करमूषकादिभिरुपरुध्यमानबहि:प्राण: क्वचित् परिवर्तमानोऽस्मिन्नध्वन्यविद्याकामकर्मभिरुपरक्तमनसानुपपन्नार्थं नरलोकं गन्धर्वनगरमु पपन्नमिति मिथ्यादृष्टिरनुपश्यति ॥ ५ ॥
ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ ਜੀਵ ਕਦੇ ਡੰਸ‑ਮੱਛਰ ਵਰਗੇ ਨੀਚ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ, ਕਦੇ ਟਿੱਡੀਆਂ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਪੰਛੀਆਂ, ਚੋਰਾਂ ਅਤੇ ਚੂਹਿਆਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਵਿਦਿਆ ਕਰਕੇ ਕਾਮ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨਾਸਵੰਤ ਲੋਕ ਨੂੰ ਗੰਧਰਵ‑ਨਗਰ ਵਾਂਗ ਮਿਥਿਆ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਥਿਰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।
Verse 6
तत्र च क्वचिदातपोदकनिभान् विषयानुपधावति पानभोजनव्यवायादिव्यसनलोलुप: ॥ ६ ॥
ਕਦੇ ਕਦੇ ਇਸ ਗੰਧਰਵ‑ਨਗਰ ਵਰਗੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪਾਨ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਮੈਥੁਨ ਆਦਿ ਵਿਅਸਨਾਂ ਦਾ ਲਾਲਚੀ ਹੋ ਕੇ, ਇੰਦ੍ਰਿਯ‑ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੌੜਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹਿਰਣ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ ਹੈ।
Verse 7
क्वचिच्चाशेषदोषनिषदनं पुरीषविशेषं तद्वर्णगुणनिर्मितमति: सुवर्णमुपादित्सत्यग्निकामकातर इवोल्मुकपिशाचम् ॥ ७ ॥
ਕਦੇ ਕਦੇ ਜੀਵ ਪੀਲੇ ਮਲ ਵਰਗੇ ‘ਸੋਨੇ’ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਰਜੋਗੁਣ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਮਨ ਸੋਨੇ ਦੇ ਰੰਗ ਉੱਤੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਣ ਲਈ ਤਰਸਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਠੰਢ ਨਾਲ ਕਾਤਰ ਮਨੁੱਖ ਦਲਦਲ ਦੀ ਚਮਕਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਸਮਝ ਕੇ ਦੌੜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
अथ कदाचिन्निवासपानीयद्रविणाद्यनेकात्मोपजीवनाभिनिवेश एतस्यां संसाराटव्यामितस्तत: परिधावति ॥ ८ ॥
ਕਦੇ ਬੱਝਿਆ ਜੀਵ ਰਹਿਣ ਲਈ ਥਾਂ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਦੀ ਜੁਗਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਨੇਕ ਲੋੜਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਭੁੱਲ ਕੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ-ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਸਦਾ ਦੌੜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
क्वचिच्च वात्यौपम्यया प्रमदयाऽऽरोहमारोपितस्तत्कालरजसा रजनीभूत इवासाधुमर्यादो रजस्वलाक्षोऽपि दिग्देवता अतिरजस्वलमतिर्न विजानाति ॥ ९ ॥
ਕਦੇ ਕਦੇ ਬਵੰਡਰ ਦੀ ਧੂੜ ਵਾਂਗ ਰਜਸ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਬੱਝਿਆ ਜੀਵ ਵਿਰੋਧੀ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ—ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਮਦਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਵੇਖ ਕੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਔਰਤ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਰਜੋਗੁਣ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸੁੱਧ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਾਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਾਮਾਂਧ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸੰਭੋਗ ਦੇ ਨਿਯਮ ਤੋੜਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਦਿਸ਼ਾ-ਦੇਵਤਾ ਆਦਿ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਵੈਧ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਦਿਆਂ।
Verse 10
क्वचित्सकृदवगतविषयवैतथ्य: स्वयं पराभिध्यानेन विभ्रंशितस्मृतिस्तयैव मरीचितोयप्रायांस्तानेवाभिधावति ॥ १० ॥
ਕਦੇ ਬੱਝਿਆ ਜੀਵ ਇਕ ਵਾਰ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗ ਦੀ ਵਿਅਰਥਤਾ ਤੇ ਦੁੱਖਮਈਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਵੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੇਹ-ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਪਰ-ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਭਟਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਭੋਗਾਂ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ ਹੈ।
Verse 11
क्वचिदुलूकझिल्लीस्वनवदतिपरुषरभसाटोपं प्रत्यक्षं परोक्षं वा रिपुराजकुलनिर्भर्त्सितेनातिव्यथितकर्णमूलहृदय: ॥ ११ ॥
ਕਦੇ ਕਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਧੇ ਜਾਂ ਅਪਰੋਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕਹੇ ਗਏ ਬਹੁਤ ਕਠੋਰ ਤੇ ਰੁੱਖੇ ਬੋਲ ਬੱਝੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਅਤੇ ਦਿਲ ਬਹੁਤ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਡਾਂਟ ਉੱਲੂ ਅਤੇ ਝੀਂਗੁਰ ਦੀ ਕਰਕਸ਼ ਆਵਾਜ਼ ਵਰਗੀ ਹੈ।
Verse 12
स यदा दुग्धपूर्वसुकृतस्तदा कारस्करकाकतुण्डाद्यपुण्यद्रुमलताविषोदपानवदुभयार्थशून्यद्रविणान्जीवन्मृतान् स्वयं जीवन्म्रियमाण उपधावति ॥ १२ ॥
ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਬੱਝਿਆ ਜੀਵ ਇਸ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਐਸੇ ਧਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨਾ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਨਾ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ‘ਜੀਉਂਦੇ-ਮਰੇ’ ਧਨਵਾਨਾਂ ਕੋਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ। ਅਜੇਹੇ ਲੋਕ ਅਪਵਿੱਤਰ ਦਰੱਖਤ-ਲਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਲੇ ਕੂਆਂ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਜੀਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਮਰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
एकदासत्प्रसङ्गान्निकृतमतिर्व्युदकस्रोत:स्खलनवद् उभयतोऽपि दु:खदं पाखण्डमभियाति ॥ १३ ॥
ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਭੌਤਿਕ ਜੰਗਲ ਦੇ ਦੁੱਖ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਬੱਧ ਜੀਵ ਨਾਸਤਿਕਾਂ ਤੋਂ ਸਸਤੇ ‘ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ’ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਵਿੱਚ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਸਿਰ ਫੁੱਟ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਦੁੱਖ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੇਦ-ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਖੰਡੀ তথਾਕਥਿਤ ਸਾਧੂ-ਸਵਾਮੀਆਂ ਕੋਲ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਵੀ ਤੇ ਅੱਗੇ ਵੀ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
Verse 14
यदा तु परबाधयान्ध आत्मने नोपनमति तदा हि पितृपुत्रबर्हिष्मत: पितृपुत्रान् वा स खलु भक्षयति ॥ १४ ॥
ਜਦੋਂ ਬੱਧ ਜੀਵ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਤਦ ਉਹ ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਵੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵੀ ਖੋਹ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਪਿਤਾ-ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕਲੇਸ਼ ਦੇਣ ਲਈ ਵੀ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
क्वचिदासाद्य गृहं दाववत्प्रियार्थविधुरमसुखोदर्कं शोकाग्निना दह्यमानो भृशं निर्वेदमुपगच्छति ॥ १५ ॥
ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੀ ਦਾਵਾਨਲ ਵਾਂਗ ਪਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਿਯ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਹੀ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੋਕ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਘੋਰ ਨਿਰਵੇਦ/ਵੈਰਾਗ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ ਸੁਖ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਅਨੁਕੂਲ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਅਭਾਗਾ ਕਹਿ ਕੇ ਦੋਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਦੇ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਇਹ ਦੁੱਖ ਮਿਲਿਆ।
Verse 16
क्वचित्कालविषमितराजकुलरक्षसापहृतप्रियतमधनासु: प्रमृतक इव विगतजीवलक्षण आस्ते ॥ १६ ॥
ਕਈ ਵਾਰ ਕਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਸਰਕਾਰੀ ਲੋਕ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਵਾਂਗ ਬਣ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯ ਸੰਚਿਤ ਦੌਲਤ ਸਭ ਖੋਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਨ-ਭਰ ਦੀ ਜਮ੍ਹਾਂ ਪੂੰਜੀ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਉਤਸ਼ਾਹਹੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵਾਂਗ—ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 17
कदाचिन्मनोरथोपगतपितृपितामहाद्यसत्सदिति स्वप्ननिर्वृतिलक्षणमनुभवति ॥ १७ ॥
ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਧ ਜੀਵ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਇਹ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਦਾਦਾ ਆਦਿ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਪੋਤੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਆ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਰਗਾ ਛਣਭੰਗੁਰ ਆਨੰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਐਸੀਆਂ ਮਨਘੜੰਤ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਮਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 18
क्वचिद् गृहाश्रमकर्मचोदनातिभरगिरिमारुरुक्षमाणो लोकव्यसनकर्षितमना: कण्टकशर्कराक्षेत्रं प्रविशन्निव सीदति ॥ १८ ॥
ਕਦੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਕਰਮ-ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਅਤਿਭਾਰ ਰੂਪ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਬੱਝਿਆ ਜੀਵ, ਲੋਕ-ਵਿਆਸਨਾਂ ਨਾਲ ਖਿੱਚੇ ਮਨ ਨਾਲ, ਕੰਡਿਆਂ ਤੇ ਕੰਕੜਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ ਦਰਦ ਨਾਲ ਢਹਿ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 19
क्वचिच्च दु:सहेन कायाभ्यन्तरवह्निना गृहीतसार: स्वकुटुम्बाय क्रुध्यति ॥ १९ ॥
ਕਦੇ ਕਦੇ ਸਰੀਰ ਅੰਦਰ ਦੀ ਅਸਹਿਣ ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਧੀਰਜ ਖੋ ਬੈਠ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰ—ਪੁੱਤਰ, ਧੀ ਅਤੇ ਪਤਨੀ—ਉੱਤੇ ਗੁੱਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਠੋਰ ਹੋ ਕੇ ਹੋਰ ਵਧ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 20
स एव पुनर्निद्राजगरगृहीतोऽन्धे तमसि मग्न: शून्यारण्य इव शेते नान्यत्किञ्चन वेद शव इवापविद्ध: ॥ २० ॥
ਉਹੀ ਜੀਵ ਫਿਰ ਨੀਂਦ-ਰੂਪੀ ਅਜਗਰ ਵੱਲੋਂ ਨਿਗਲਿਆ ਜਾ ਕੇ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਘੁੱਪ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟੀ ਲਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ।
Verse 21
कदाचिद्भग्नमानदंष्ट्रो दुर्जनदन्दशूकैरलब्धनिद्राक्षणो व्यथितहृदयेनानुक्षीयमाणविज्ञानोऽन्धकूपेऽन्धवत्पतति ॥ २१ ॥
ਕਦੇ ਕਦੇ ਦੁਸ਼ਟ ਲੋਕਾਂ ਰੂਪੀ ਡੰਸ਼ੂਕ—ਸੱਪ ਆਦਿ—ਉਸ ਨੂੰ ਡੰਸ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ ਨੀਂਦ ਦਾ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਦਿਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 22
कर्हि स्म चित्काममधुलवान् विचिन्वन् यदा परदारपरद्रव्याण्यवरुन्धानो राज्ञा स्वामिभिर्वा निहत: पतत्यपारे निरये ॥ २२ ॥
ਕਦੇ ਕਦੇ ਇੰਦ੍ਰੀ ਸੁਖ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਿੱਠਾਸ ਲੱਭਦਿਆਂ ਉਹ ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਅਤੇ ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਹੜਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਰਾਜ (ਸਰਕਾਰ) ਜਾਂ ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਪਤੀ/ਰੱਖਿਅਕ ਵੱਲੋਂ ਸਜ਼ਾ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਅਪਾਰ ਨਰਕ-ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 23
अथ च तस्मादुभयथापि हि कर्मास्मिन्नात्मन: संसारावपनमुदाहरन्ति ॥ २३ ॥
ਇਸ ਲਈ ਪੰਡਿਤ ਅਤੇ ਤੱਤਵਦਰਸ਼ੀ ਫਲ-ਆਸ ਵਾਲੇ ਭੌਤਿਕ ਕਰਮ-ਮਾਰਗ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਤੇ ਪੈਦਾਇਸ਼-ਸਥਾਨ ਹੈ।
Verse 24
मुक्तस्ततो यदि बन्धाद्देवदत्त उपाच्छिनत्ति तस्मादपि विष्णुमित्र इत्यनवस्थिति: ॥ २४ ॥
ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਜੀਵ ਕਿਸੇ ਦਾ ਧਨ ਚੁਰਾ ਜਾਂ ਠੱਗੀ ਕਰਕੇ ਸਜ਼ਾ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਦੇਵਦੱਤ ਨਾਮ ਦਾ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਨੂੰ ਠੱਗ ਕੇ ਉਹ ਧਨ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਣੁਮਿਤ੍ਰ ਨਾਮ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਦੇਵਦੱਤ ਤੋਂ ਉਹ ਧਨ ਚੁਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਨ ਕਿਤੇ ਟਿਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਹੱਥੋਂ ਹੱਥ ਫਿਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਭੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਹੀ ਮਿਲਕियत ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 25
क्वचिच्च शीतवाताद्यनेकाधिदैविकभौतिकात्मीयानां दशानां प्रतिनिवारणेऽकल्पो दुरन्तचिन्तया विषण्ण आस्ते ॥ २५ ॥
ਕਦੇ ਠੰਡੀ ਹਵਾ ਆਦਿ ਅਨੇਕਾਂ ਆਧਿਦੈਵਿਕ, ਆਧਿਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹੋ ਕੇ ਬੱਝਿਆ ਜੀਵ ਅੰਤਹੀਣ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਉਦਾਸ ਹੋ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਭਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 26
क्वचिन्मिथो व्यवहरन् यत्किञ्चिद्धनमन्येभ्यो वा काकिणिकामात्रमप्यपहरन् यत्किञ्चिद्वा विद्वेषमेति वित्तशाठ्यात् ॥ २६ ॥
ਧਨ ਦੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਜੇ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਾਕਿਣੀ ਜਿੰਨਾ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਠੱਗ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 27
अध्वन्यमुष्मिन्निम उपसर्गास्तथा सुखदु:खरागद्वेषभयाभिमानप्रमादोन्मादशोकमोहलोभमात्सर्येर्ष्यावमानक्षुत्पिपासाधिव्याधिजन्मजरामरणादय: ॥ २७ ॥
ਇਸ ਭੌਤਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਜਿਹੇ ਉਪਦ੍ਰਵ ਹਨ ਜੋ ਜਿੱਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਥਿਤ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ, ਰਾਗ-ਦ੍ਵੈਸ਼, ਡਰ, ਝੂਠਾ ਅਹੰਕਾਰ, ਲਾਪਰਵਾਹੀ, ਉਨਮਾਦ, ਸ਼ੋਕ, ਮੋਹ, ਲੋਭ, ਮਤਸਰ, ਈਰਖਾ, ਅਪਮਾਨ, ਭੁੱਖ-ਤ੍ਰਿਹ, ਚਿੰਤਾ, ਰੋਗ, ਜਨਮ, ਬੁਢਾਪਾ ਅਤੇ ਮੌਤ ਆਦਿ ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਭੋਗ-ਲੋਲੁਪ ਬੱਝੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 28
क्वापि देवमायया स्त्रिया भुजलतोपगूढ: प्रस्कन्नविवेकविज्ञानो यद्विहारगृहारम्भाकुलहृदयस्तदाश्रयावसक्तसुतदुहितृकलत्रभाषितावलोकविचेष्टितापहृतहृदय आत्मानमजितात्मापारेऽन्धे तमसि प्रहिणोति ॥ २८ ॥
ਕਈ ਵਾਰ ਦੇਵਮਾਇਆ-ਰੂਪ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਆਲਿੰਗਨ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵ ਦਾ ਵਿਵੇਕ ਤੇ ਜੀਵਨ-ਲਕਸ਼ ਦਾ ਗਿਆਨ ਲੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਧਨਾ ਛੱਡ ਕੇ ਪਤਨੀ/ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਅਤੇ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਆਸਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਬੋਲ, ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੇ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਨਾਲ ਹਿਰਦਾ ਹਰਨ ਹੋ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਚੇਤਨਾ ਗੁਆ ਕੇ ਘਣੇ ਸੰਸਾਰੀ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 29
कदाचिदीश्वरस्य भगवतो विष्णोश्चक्रात्परमाण्वादिद्विपरार्धापवर्गकालोपलक्षणात्परिवर्तितेन वयसा रंहसा हरत आब्रह्मतृणस्तम्बादीनां भूतानामनिमिषतो मिषतां वित्रस्तहृदयस्तमेवेश्वरं कालचक्रनिजायुधं साक्षाद्भगवन्तं यज्ञपुरुषमनादृत्य पाखण्डदेवता: कङ्कगृध्रबकवटप्राया आर्यसमयपरिहृता: साङ्केत्येनाभिधत्ते ॥ २९ ॥
ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਚੱਕਰ—ਹਰੀ-ਚੱਕਰ—ਹੀ ਕਾਲ-ਚੱਕਰ ਹੈ; ਪਰਮਾਣੂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਫੈਲ ਕੇ ਇਹ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਤ੍ਰਿਣ ਤੱਕ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਖਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਨਿਰੰਤਰ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਜੀਵ ਰੱਖਿਆਕਾਰ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਾਲ-ਚੱਕਰ ਰੂਪ ਆਪਣੇ ਆਯੁਧ ਸਮੇਤ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਯਜ੍ਞਪੁਰੁਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਅਣਗੌਲ ਕਰਕੇ ਪਾਖੰਡ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਮਨਘੜੰਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਗਿੱਧ-ਕਾਂ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਵੇਦ-ਸੰਮਤ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਪੰਜੇ ਤੋਂ ਬਚਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।
Verse 30
यदा पाखण्डिभिरात्मवञ्चितैस्तैरुरु वञ्चितो ब्रह्मकुलं समावसंस्तेषां शीलमुपनयनादिश्रौतस्मार्तकर्मानुष्ठानेन भगवतो यज्ञपुरुषस्याराधनमेव तदरोचयन् शूद्रकुलं भजते निगमाचारेऽशुद्धितो यस्य मिथुनीभाव: कुटुम्बभरणं यथा वानरजाते: ॥ ३० ॥
ਜੋ ਝੂਠੇ ਸਵਾਮੀ, ਯੋਗੀ ਅਤੇ ਅਵਤਾਰ ਪਰਮ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ, ਉਹ ਪਾਖੰਡੀ ਹਨ; ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਡਿੱਗੇ ਤੇ ਠੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਠੱਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਜੀਵ ਕਦੇ ਕਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਜਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਚੇਤਨ ਵੈਦਿਕ ਅਨੁਯਾਇਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਪਨਯਨ ਆਦਿ ਸ਼੍ਰੌਤ-ਸਮਾਰਤ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਯਜ੍ਞਪੁਰੁਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਨਾ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਡਿੱਗ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਾਮਭੋਗ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਥੁਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ-ਪਾਲਣ ਬਾਂਦਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪ੍ਰਬਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 31
तत्रापि निरवरोध: स्वैरेण विहरन्नतिकृपणबुद्धिरन्योन्यमुखनिरीक्षणादिना ग्राम्यकर्मणैव विस्मृतकालावधि: ॥ ३१ ॥
ਉੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਬਿਨਾ ਰੋਕਟੋਕ ਦੇ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਅਤਿ ਕ੍ਰਿਪਣ ਬੁੱਧੀ ਕਰਕੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵੇਖਣ ਆਦਿ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗ ਦੀ ਯਾਦ ਜਾਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯ-ਕਰਮ, ਅਰਥਾਤ ਭੌਤਿਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੀ ਹੱਦ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 32
क्वचिद् द्रुमवदैहिकार्थेषु गृहेषु रंस्यन् यथा वानर: सुतदारवत्सलो व्यवायक्षण: ॥ ३२ ॥
ਕਈ ਵਾਰ ਜੀਵ ਦੇਹਿਕ ਲਾਭਾਂ ਵਾਲੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰੱਖ਼ਤ ਤੋਂ ਦਰੱਖ਼ਤ ਉੱਛਲਦੇ ਬਾਂਦਰ ਵਾਂਗ ਰਮਦਾ ਹੈ; ਪੁੱਤਰ-ਦਾਰਾ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਛਣਿਕ ਮੈਥੁਨ-ਸੁਖ ਦਾ ਗੁਲਾਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਦਰ ਆਖ਼ਰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਬੱਧ ਜੀਵ ਇੱਕ ਦੇਹ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਕੂਦਦਾ ਹੋਇਆ, ਛਣਿਕ ਕਾਮ-ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਿਵਾਰ-ਕਾਰਾਗਾਰ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
Verse 33
एवमध्वन्यवरुन्धानो मृत्युगजभयात्तमसि गिरिकन्दरप्राये ॥ ३३ ॥
ਇਸ ਭੌਤਿਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਬੱਧ ਜੀਵ ਜਦੋਂ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਭਗਵਾਨ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸੰਬੰਧ ਭੁੱਲ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਾਨਾ ਪਾਪ ਅਤੇ ਦੁਰਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਤਾਪਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੌਤ-ਰੂਪੀ ਹਾਥੀ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ, ਪਹਾੜੀ ਗੁਫ਼ਾ ਵਰਗੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 34
क्वचिच्छीतवाताद्यनेकदैविकभौतिकात्मीयानां दु:खानां प्रतिनिवारणेऽकल्पो दुरन्तविषयविषण्ण आस्ते ॥ ३४ ॥
ਕਦੇ ਉਹ ਕੜੀ ਠੰਢ, ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਦੈਵਿਕ, ਭੌਤਿਕ ਤੇ ਆਤਮਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹੋ ਕੇ, ਅੰਤਹੀਣ ਵਿਸ਼ਯ-ਭੋਗ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਕੇ ਉਦਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 35
क्वचिन्मिथो व्यवहरन् यत्किञ्चिद्धनमुपयाति वित्तशाठ्येन ॥ ३५ ॥
ਕਦੇ ਲੋਕ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਕਰਕੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਧਨ ਕਮਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪੈਸੇ ਵਿੱਚ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ੀ ਕਾਰਨ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਲਾਭ ਹੋਵੇ, ਦੋਸਤੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 36
क्वचित्क्षीणधन: शय्यासनाशनाद्युपभोगविहीनो यावदप्रतिलब्धमनोरथोपगतादानेऽवसितमतिस्ततस्ततोऽवमानादीनि जनादभिलभते ॥ ३६ ॥
ਕਦੇ ਧਨ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੌਣ ਦੀ ਥਾਂ, ਬੈਠਣ ਦਾ ਆਸਨ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਆਦਿ ਸੁਖ-ਸਾਮਗਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਬੈਠਣ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜਦੋਂ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਨਿਆਂਸੰਗਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲੋੜਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਅਨਿਆਇਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੜਪਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੀਦੀ ਚੀਜ਼ ਨਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਅਪਮਾਨ ਆਦਿ ਸਹਿ ਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਉਦਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 37
एवं वित्तव्यतिषङ्गविवृद्धवैरानुबन्धोऽपि पूर्ववासनया मिथ उद्वहत्यथापवहति ॥ ३७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਨ ਦੀ ਲਗਨ ਨਾਲ ਵਧੀ ਹੋਈ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਡੋਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਿਆਹ ਲੰਮਾ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੇ ਅਤੇ ਤਲਾਕ਼ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਫਿਰ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 38
एतस्मिन् संसाराध्वनि नानाक्लेशोपसर्गबाधित आपन्नविपन्नो यत्र यस्तमु ह वावेतरस्तत्र विसृज्य जातं जातमुपादाय शोचन्मुह्यन् बिभ्यद्विवदन् क्रदन् संहृष्यन्गायन्नह्यमान: साधुवर्जितो नैवावर्ततेऽद्यापि यत आरब्ध एष नरलोकसार्थो यमध्वन: पारमुपदिशन्ति ॥ ३८ ॥
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਾਹ ਅਨੇਕਾਂ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਤੇ ਉਪਦ੍ਰਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੀਵ ਕਦੇ ਲਾਭ, ਕਦੇ ਹਾਨੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਪਿਤਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮੋਹ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੋਕ, ਮੋਹ, ਡਰ, ਰੋਣਾ, ਝਗੜਾ, ਕਦੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗਾਉਣਾ—ਇਸ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਉਹ ਅਨਾਦਿ ਭਗਵਦ-ਵਿਯੋਗ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯਮ-ਮਾਰਗ ਵਰਗੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਪਥ ਤੇ ਸੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਆਤਮ-ਜਾਣੂ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਭਕਤੀ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦੇ ਹਨ; ਭਕਤੀ ਬਿਨਾਂ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਆਸਰਾ ਹੈ।
Verse 39
यदिदं योगानुशासनं न वा एतदवरुन्धते यन्न्यस्तदण्डा मुनय उपशमशीला उपरतात्मान: समवगच्छन्ति ॥ ३९ ॥
ਇਹ ਯੋਗ-ਉਪਦੇਸ਼ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸੌਖਾ ਹੈ ਜੋ ਦੰਡ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਹਨ, ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਐਸੇ ਸ਼ਾਂਤਚਿੱਤ ਸਾਧੂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਰਾਹ—ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਧਾਮ ਵੱਲ ਦਾ ਪਥ—ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਦੁੱਖਮਈ ਭੌਤਿਕ ਆਸਕਤੀ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਦੁਭਾਗਾ ਮਨੁੱਖ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
Verse 40
यदपि दिगिभजयिनो यज्विनो ये वै राजर्षय: किं तु परं मृधे शयीरन्नस्यामेव ममेयमिति कृतवैरानुबन्धायां विसृज्य स्वयमुपसंहृता: ॥ ४० ॥
ਦਿਗਵਿਜਈ ਅਤੇ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਕਈ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਮਈ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ‘ਮੈਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ’—ਇਸ ਝੂਠੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਨਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੈਰ ਵਧਾਇਆ, ਯੁੱਧ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ।
Verse 41
कर्मवल्लीमवलम्ब्य तत आपद: कथञ्चिन्नरकाद्विमुक्त: पुनरप्येवं संसाराध्वनि वर्तमानो नरलोकसार्थमुपयाति एवमुपरि गतोऽपि ॥ ४१ ॥
ਜੀਵ ਜਦੋਂ ਕਰਮ-ਰੂਪੀ ਬੇਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਰਕ ਸਮਾਨ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਕੇ ਸਵਰਗ ਆਦਿ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉੱਥੇ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਪੁੰਨ-ਫਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਫਿਰ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਸਦਾ ਉੱਪਰ-ਹੇਠਾਂ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 42
तस्येदमुपगायन्ति— आर्षभस्येह राजर्षेर्मनसापि महात्मन: । नानुवर्त्मार्हति नृपो मक्षिकेव गरुत्मत: ॥ ४२ ॥
ਜਡਭਰਤ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਾਰ ਦੱਸ ਕੇ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਇਸ ਮਹਾਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸਿਆ ਰਾਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵਾਹਨ ਗਰੁੜ ਦੇ ਰਾਹ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਮ ਰਾਜੇ ਮੱਖੀਆਂ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਮੱਖੀ ਗਰੁੜ ਦੇ ਪਥ ਦਾ ਪਾਲਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਅੱਜ ਤੱਕ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਜੇਤੂ ਰਾਜੇ ਵੀ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਦੇ ਇਸ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਮਨ ਨਾਲ ਵੀ ਅਨੁਸਰਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ।
Verse 43
यो दुस्त्यजान्दारसुतान् सुहृद्राज्यं हृदिस्पृश: । जहौ युवैव मलवदुत्तमश्लोकलालस: ॥ ४३ ॥
ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਹਾਰਾਜ ਭਰਤ ਨੇ ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਲਾਲਸਾ ਕਰਕੇ ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ, ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਾਜ—ਜੋ ਛੱਡਣੇ ਔਖੇ ਸਨ—ਮਲ ਵਾਂਗ ਤੱਛ ਸਮਝ ਕੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ।
Verse 44
यो दुस्त्यजान् क्षितिसुतस्वजनार्थदारान्प्रार्थ्यां श्रियं सुरवरै: सदयावलोकाम् । नैच्छन्नृपस्तदुचितं महतां मधुद्विट-सेवानुरक्तमनसामभवोऽपि फल्गु: ॥ ४४ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਭਰਤ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਰਾਜ, ਪਤਨੀ, ਸਵਜਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਈਰਖਾ ਹੋਵੇ ਐਸੀ ਕਰੁਣਾਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੀ ਸ਼੍ਰੀ-ਸੰਪਦਾ—ਸਭ ਕੁਝ—ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਮਧੁਦ੍ਵਿਟ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਲਈ ਭੋਗ ਤੇ ਭਵ ਵੀ ਤੱਛ ਹਨ।
Verse 45
यज्ञाय धर्मपतये विधिनैपुणाययोगाय साङ्ख्यशिरसे प्रकृतीश्वराय । नारायणाय हरये नम इत्युदारंहास्यन्मृगत्वमपि य: समुदाजहार ॥ ४५ ॥
ਹਿਰਣ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਰਤ ਮਹਾਰਾਜ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਨਾ ਭੁੱਲੇ; ਦੇਹ ਛੱਡਦੇ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ—“ਯਜ੍ਞ-ਸਰੂਪ, ਧਰਮ-ਪਤੀ, ਵਿਧਿ-ਨੈਪੁਣ੍ਯ, ਯੋਗ-ਸਰੂਪ, ਸਾਂਖ੍ਯ-ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਈਸ਼ਵਰ, ਨਾਰਾਇਣ ਹਰਿ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ”—ਅਤੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।
Verse 46
य इदं भागवतसभाजितावदातगुणकर्मणो राजर्षेर्भरतस्यानुचरितं स्वस्त्ययनमायुष्यं धन्यं यशस्यं स्वर्ग्यापवर्ग्यं वानुशृणोत्याख्यास्यत्यभिनन्दति च सर्वा एवाशिष आत्मन आशास्ते न काञ्चन परत इति ॥ ४६ ॥
ਜੋ ਭਕਤ ਭਾਗਵਤ-ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਭਰਤ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗੁਣ-ਕਰਮਾਂ ਵਾਲਾ ਇਹ ਮੰਗਲ ਚਰਿਤਰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ, ਕੀਰਤਨ ਕਰਦਾ ਤੇ ਸਲਾਹਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਯੁ, ਐਸ਼ਵਰਯ, ਯਸ਼, ਸਵਰਗ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਜਾਂ ਮੋਖਸ਼—ਸਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕੋਲ ਮੰਗਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
Frequently Asked Questions
It is an allegorical model of saṁsāra where the conditioned soul, driven by greed and bodily identification, enters for profit and becomes lost under māyā. The ‘forest’ represents unpredictable dangers—sense agitation, social entanglement, fear, punishment, and time—showing how karma and guṇa keep the jīva wandering through repeated bodies until he takes shelter of devotees and bhakti.
Because indriyas divert resources meant for dharma and spiritual progress into unnecessary consumption—seeing, tasting, touching, hearing, and desiring—thereby ‘stealing’ one’s wealth, time, and clarity. The teaching highlights that without regulation and higher taste (bhakti-rasa), the senses naturally extract tribute from the jīva.
Hari-cakra is the Lord’s disc identified here with kāla, the inexorable wheel of time. It governs change from atom to Brahmā’s lifespan and ‘spends’ the lives of all beings. The chapter stresses that death cannot be avoided by man-made gods; only surrender to the Supreme Lord, the master of time, is meaningful.
Household life is depicted as a potent arena of karma where desire-seeds regenerate unless burned by detachment and devotion. The text does not deny gṛhastha duties, but warns that attachment to wealth, sex, and possessiveness turns family life into wildfire—lamentation, conflict, and bondage—unless centered on service to Viṣṇu and guided by sādhu-saṅga.
Because such paths lack śāstric grounding and do not lead to surrender to the Supreme Personality of Godhead. They cannot protect one from the fundamental problem—kāla (death/time)—and instead intensify delusion, keeping the jīva within the forest rather than guiding him to authentic bhakti and Vedic discipline.
Bharata’s life proves that attraction to Kṛṣṇa’s qualities enables true renunciation, and that remembrance of the Lord is decisive even across births. Hearing and chanting about Bharata is presented as spiritually potent (śravaṇa-kīrtana), capable of granting both worldly uplift and ultimate liberation, with bhakti as the highest result.