Adhyaya 11
Jaḍa Bharata Instructs King Rahūgaṇa: The Mind as Bondage and the Two Kṣetrajñas
ਰਹੂਗਣ ਰਾਜਾ ਜੜਭਰਤ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੱਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਤਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਜੜਭਰਤ ‘ਮਾਲਕ-ਸੇਵਕ’ ਅਤੇ ਦੇਹ ਦੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਬਾਰੇ ਭੌਤਿਕ ਤਰਕ ਨੂੰ ਪਰਮ ਸਤਿ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲਾ ਕਹਿ ਕੇ ਖੰਡਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤ੍ਰਿਗੁਣੀ ਮਨ ਨੂੰ ਬੇਕਾਬੂ ਹਾਥੀ ਵਰਗਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਕਰਮ ਵਧਾ ਕੇ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਵਿਸ਼ੇ, ਦੇਹ-ਸਮਾਜੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ—ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਖੇਤਰ ਦੱਸ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਣਗਿਣਤ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਸਭ ਉੱਤੇ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਹੀ ਨਿਯੰਤਰਣ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੋ ਖੇਤਰਜ੍ਞ—ਜੀਵ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ (ਨਾਰਾਇਣ/ਵਾਸੁਦੇਵ)—ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਕੇ, ਗੁਰੂ-ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਚਰਨਕਮਲਾਂ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ब्राह्मण उवाच अकोविद: कोविदवादवादान्वदस्यथो नातिविदां वरिष्ठ: । न सूरयो हि व्यवहारमेनंतत्त्वावमर्शेन सहामनन्ति ॥ १ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ (ਜੜਭਰਤ) ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੂੰ ਅਣਜਾਣ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜਾਣਕਾਰ ਵਾਂਗ ਵਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਨੁਭਵੀ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਾਲਕ‑ਨੌਕਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਜਾਂ ਭੌਤਿਕ ਸੁਖ‑ਦੁੱਖ ਵਰਗੇ ਬਾਹਰੀ ਵਿਹਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੇ।
Verse 2
तथैव राजन्नुरुगार्हमेध-वितानविद्योरुविजृम्भितेषु । न वेदवादेषु हि तत्त्ववाद:प्रायेण शुद्धो नु चकास्ति साधु: ॥ २ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਾਲਕ-ਸੇਵਕ, ਰਾਜਾ-ਪ੍ਰਜਾ ਆਦਿ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਕਸਰ ਭੌਤਿਕ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਹੀ ਚਰਚਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਯਜਨਾਂ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਧਰਦੇ ਹਨ; ਐਸਿਆਂ ਲਈ ਤੱਤਵ-ਗਿਆਨ ਤੇ ਆਤਮਿਕ ਉੱਨਤੀ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 3
न तस्य तत्त्वग्रहणाय साक्षाद्वरीयसीरपि वाच: समासन् । स्वप्ने निरुक्त्या गृहमेधिसौख्यंन यस्य हेयानुमितं स्वयं स्यात् ॥ ३ ॥
ਉਸ ਨੂੰ ਤੱਤ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੇਦ-ਵਾਣੀ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਝੂਠਾ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜਦੋਂ ਗ੍ਰਿਹਮੇਧੀ ਸੁਖ ਤਿਆਜਯੋਗ ਹੈ ਇਹ ਆਪ ਹੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੇਦ ਵੀ ਸਿੱਧਾ ਤੱਤਵ-ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਅਪਰਿਆਪਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 4
यावन्मनो रजसा पूरुषस्यसत्त्वेन वा तमसा वानुरुद्धम् । चेतोभिराकूतिभिरातनोतिनिरङ्कुशं कुशलं चेतरं वा ॥ ४ ॥
ਜਦ ਤੱਕ ਜੀਵ ਦਾ ਮਨ ਰਜ, ਸਤ੍ਤ੍ਵ ਜਾਂ ਤਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਬੇਲਗਾਮ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਜੀਵ ਭੋਗ ਤੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 5
स वासनात्मा विषयोपरक्तोगुणप्रवाहो विकृत: षोडशात्मा । बिभ्रत्पृथङ्नामभि रूपभेद-मन्तर्बहिष्ट्वं च पुरैस्तनोति ॥ ५ ॥
ਮਨ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੰਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾਲ ਵਿਕਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਹੀ ਮੁੱਖ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਮ-ਰੂਪ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਦਾ ਭਾਵ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਨਗਰ ਰਚਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਦੇਵ, ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ ਆਦਿ ਉੱਚੇ-ਨੀਵੇਂ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 6
दु:खं सुखं व्यतिरिक्तं च तीव्रंकालोपपन्नं फलमाव्यनक्ति । आलिङ्ग्य मायारचितान्तरात्मास्वदेहिनं संसृतिचक्रकूट: ॥ ६ ॥
ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਭੌਤਿਕ ਮਨ ਜੀਵਾਤਮਾ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਹੈ। ਮਨ ਕਰਕੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤੀਖੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ; ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਮਨ ਫਿਰ ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਕਰਮ ਰਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਹੋਰ ਬੱਝਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 7
तावानयं व्यवहार: सदावि:क्षेत्रज्ञसाक्ष्यो भवति स्थूलसूक्ष्म: । तस्मान्मनो लिङ्गमदो वदन्तिगुणागुणत्वस्य परावरस्य ॥ ७ ॥
ਇਹ ਸੰਸਾਰੀ ਵਰਤਾਰਾ ਸਦਾ ਖੇਤਰਜ੍ਞ (ਆਤਮਾ) ਦੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਥੂਲ ਤੇ ਸੂਖਮ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨ ਹੀ ਲਿੰਗ (ਸੂਖਮ ਦੇਹ) ਹੈ; ਗੁਣ-ਅਗੁਣ ਅਨੁਸਾਰ ਬੰਧਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਮਨ ਹੀ ਹੈ।
Verse 8
गुणानुरक्तं व्यसनाय जन्तो: क्षेमाय नैर्गुण्यमथो मन: स्यात् । यथा प्रदीपो घृतवर्तिमश्नन् शिखा: सधूमा भजति ह्यन्यदा स्वम् । पदं तथा गुणकर्मानुबद्धं वृत्तीर्मन: श्रयतेऽन्यत्र तत्त्वम् ॥ ८ ॥
ਜਦੋਂ ਮਨ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੀਵ ਲਈ ਵਿਪਤਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਨ ਨਿਰਗੁਣ ਹੋ ਕੇ ਅਨਾਸਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਕਲਿਆਣ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਵਿੱਚ ਘੀ ਤੇ ਬੱਤੀ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੜਨ ਤਾਂ ਚਮਕਦਾਰ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਲਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੜਨ ਤਾਂ ਧੂੰਆ ਤੇ ਕਾਲਖ; ਤਿਵੇਂ ਭੋਗਾਸਕਤ ਮਨ ਕਲੇਸ਼, ਅਤੇ ਭੋਗਵਿਰਕਤ ਮਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਮੂਲ ਜੋਤ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
एकादशासन्मनसो हि वृत्तय आकूतय: पञ्च धियोऽभिमान: । मात्राणि कर्माणि पुरं च तासां वदन्ति हैकादश वीर भूमी: ॥ ९ ॥
ਮਨ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਗਿਆਰਾਂ ਹਨ—ਪੰਜ ਆਕੂਤੀਆਂ (ਸੰਕਲਪ-ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ), ਪੰਜ ਧੀਆਂ (ਗਿਆਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਬੁੱਧੀਆਂ) ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ। ਹੇ ਵੀਰ! ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇ, ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਅਤੇ ਦੇਹ-ਸਮਾਜ ਆਦਿ ‘ਪੁਰ’—ਇਹ ਸਭ ਮਨ-ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਦੇ ਕਰਮ-ਖੇਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 10
गन्धाकृतिस्पर्शरसश्रवांसि विसर्गरत्यर्त्यभिजल्पशिल्पा: । एकादशं स्वीकरणं ममेति शय्यामहं द्वादशमेक आहु: ॥ १० ॥
ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਗੰਧ—ਇਹ ਪੰਜ ਗਿਆਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ। ਬੋਲਣਾ, ਫੜਨਾ, ਚਲਣਾ, ਮਲ-ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਮੈਥੁਨ—ਇਹ ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ‘ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ’—ਇਹ ਦੇਹ ਮੇਰੀ, ਸਮਾਜ ਮੇਰਾ, ਪਰਿਵਾਰ ਮੇਰਾ, ਦੇਸ਼ ਮੇਰਾ—ਇਹ ਧਾਰਣਾ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਦਰਸ਼ਨਿਕ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰ ਦੇਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Verse 11
द्रव्यस्वभावाशयकर्मकालै- रेकादशामी मनसो विकारा: । सहस्रश: शतश: कोटिशश्च क्षेत्रज्ञतो न मिथो न स्वत: स्यु: ॥ ११ ॥
ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਸੁਭਾਵ, ਆਸ਼ਯ (ਮੂਲ ਕਾਰਣ), ਕਰਮ, ਕਾਲ ਆਦਿ ਭੌਤਿਕ ਕਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗਿਆਰਾਂ ਵਿਕਾਰ-ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਖਲਬਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਖਲਬਲੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸੈਂਕੜਿਆਂ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਰੋੜਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਨਾ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਪਰਸਪਰ ਜੋੜ ਨਾਲ। ਇਹ ਸਭ ਪਰਮਾਤਮਾ—ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਹੇਠ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 12
क्षेत्रज्ञ एता मनसो विभूती- र्जीवस्य मायारचितस्य नित्या: । आविर्हिता: क्वापि तिरोहिताश्च शुद्धो विचष्टे ह्यविशुद्धकर्तु: ॥ १२ ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜੀਵ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਅਨੇਕ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਤੇ ਕਰਮ-ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਅਨਾਦੀ ਤੋਂ ਹਨ। ਇਹ ਜਾਗ੍ਰਤ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਜਾਂ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਸ਼ੁੱਧ ਪੁਰਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
Verse 13
क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुष: पुराण: साक्षात्स्वयंज्योतिरज: परेश: । नारायणो भगवान् वासुदेव: स्वमाययाऽऽत्मन्यवधीयमान: ॥ १३ ॥ यथानिल: स्थावरजङ्गमाना- मात्मस्वरूपेण निविष्ट ईशेत् । एवं परो भगवान् वासुदेव: क्षेत्रज्ञ आत्मेदमनुप्रविष्ट: ॥ १४ ॥
ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਆਤਮਾ ਆਦਿ-ਪੁਰਖ, ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਅਜ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਸਵ-ਸ਼ਕਤੀ (ਮਾਇਆ) ਨਾਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 14
क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुष: पुराण: साक्षात्स्वयंज्योतिरज: परेश: । नारायणो भगवान् वासुदेव: स्वमाययाऽऽत्मन्यवधीयमान: ॥ १३ ॥ यथानिल: स्थावरजङ्गमाना- मात्मस्वरूपेण निविष्ट ईशेत् । एवं परो भगवान् वासुदेव: क्षेत्रज्ञ आत्मेदमनुप्रविष्ट: ॥ १४ ॥
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਅਚਲ ਤੇ ਚਲਤ ਸਾਰੇ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪਰਮ ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਖੇਤਰਜ੍ਞ-ਆਤਮਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 15
न यावदेतां तनुभृन्नरेन्द्र विधूय मायां वयुनोदयेन । विमुक्तसङ्गो जितषट्सपत्नो वेदात्मतत्त्वं भ्रमतीह तावत् ॥ १५ ॥
ਹੇ ਨਰੇਂਦਰ ਰਹੂਗਣ! ਜਦ ਤੱਕ ਦੇਹਧਾਰੀ ਵਿਵੇਕ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਉਦੇ ਨਾਲ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਝਾੜ ਕੇ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਆਪਣੇ ਛੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਦਾ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੋਨੀਆਂ ਤੇ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 16
न यावदेतन्मन आत्मलिङ्गं संसारतापावपनं जनस्य । यच्छोकमोहामयरागलोभ- वैरानुबन्धं ममतां विधत्ते ॥ १६ ॥
ਮਨ ਹੀ ਜੀਵ ਦੀ ਆਤਮ-ਪਛਾਣ (ਉਪਾਧੀ) ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਤਾਪਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਗੱਲ ਅਣਜਾਣ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੀਵ ਦੇਹ-ਦੁਖ ਸਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਸ਼ੋਕ, ਮੋਹ, ਰੋਗ, ਰਾਗ, ਲੋਭ ਅਤੇ ਵੈਰ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਕੇ ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਝੂਠੀ ਮਮਤਾ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 17
भ्रातृव्यमेनं तददभ्रवीर्य- मुपेक्षयाध्येधितमप्रमत्त: । गुरोर्हरेश्चरणोपासनास्त्रो जहि व्यलीकं स्वयमात्ममोषम् ॥ १७ ॥
ਇਹ ਬੇਕਾਬੂ ਮਨ ਜੀਵ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੈਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰਨ ਜਾਂ ਮੌਕਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਇਹ ਹੋਰ ਤਾਕਤਵਰ ਹੋ ਕੇ ਜਿੱਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਸਲੀ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਢੱਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਦੇ ਚਰਨਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਰੂਪੀ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤੋ।
Frequently Asked Questions
He rejects it because such roles are grounded in bodily designation and social convention, not in ātma-tattva. From the standpoint of the Absolute Truth, pain/pleasure and hierarchy belong to the field of guṇa and karma; the realized person speaks from the level of the self and Bhagavān’s presence, not from temporary material relations.
When the mind is attached to sense enjoyment and shaped by lust and anger, it manufactures karma and compels the jīva into repeated bodies. When the same mind becomes detached from enjoyment and aligned with Kṛṣṇa consciousness—through devotion and disciplined attention—it ceases producing binding desires and becomes an instrument for realization, thus functioning as the cause of liberation.
They are (1) the individual living entity (jīva), the knower of a particular body/field, and (2) the Supreme Personality of Godhead as Paramātmā/Nārāyaṇa/Vāsudeva, the all-pervading knower and controller present within all bodies. The chapter stresses the Lord’s self-effulgence, freedom from material change, and governance of all beings.
Jaḍa Bharata prescribes conquering the mind by the ‘weapon’ of service to the lotus feet of the spiritual master and the Supreme Personality of Godhead. The emphasis is careful, sustained guru-bhakti: devotion that disciplines attention, dissolves false ego, and reorients desire away from sense objects toward Bhagavān.