Adhyaya 10
Rahūgaṇa Meets Jaḍa Bharata: The Shaking Palanquin and the Teaching Beyond Body-Identity
ਪੰਜਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਕਥਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜਾ ਰਹੂਗਣ ਕਪਿਲਾਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਜਾਂਦਿਆਂ ਪਾਲਕੀ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਖ਼ਸ਼ੁਮਤੀ ਨਦੀ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਬਹਿਣ ਵਾਲਾ ਘੱਟ ਪੈ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸੇਵਕ ਜੜਭਰਤ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਲਿਆਏ; ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਸਮਝ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਮਜ਼ਬੂਤ ਦੇਹ ਵੇਖੀ। ਅਹਿੰਸਾ ਕਰਕੇ ਜੜਭਰਤ ਚੀਟੀਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਹੋਵੇ ਇਸ ਲਈ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਕਦਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਲਕੀ ਹਿੱਲਦੀ ਹੈ। ਰਜੋਗੁਣ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਉਸ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੜਭਰਤ ਤਿੱਖੇ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਬਹਿਣ ਵਾਲਾ’ ਦੇਹ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ; ਮੋਟਾਪਾ, ਥਕਾਵਟ, ਮਾਲਕ-ਨੌਕਰ ਵਰਗੇ ਭੇਦ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀਆਂ ਅਸਥਾਈ ਉਪਾਧੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤ ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ ਤੇ ਤਰਕ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਦਾ ਹਿਰਦੇ-ਗੰਢ ਖੁਲਦੀ ਹੈ; ਰਾਜਾ ਉਤਰ ਕੇ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ, ਵੈਸ਼ਨਵ-ਅਪਰਾਧ ਮੰਨ ਕੇ ਖ਼ਿਮਾ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ, ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथ सिन्धुसौवीरपते रहूगणस्य व्रजत इक्षुमत्यास्तटे तत्कुलपतिना शिबिकावाहपुरुषान्वेषणसमये दैवेनोपसादित: स द्विजवर उपलब्ध एष पीवा युवा संहननाङ्गो गोखरवद्धुरं वोढुमलमिति पूर्वविष्टिगृहीतै: सह गृहीत: प्रसभमतदर्ह उवाह शिबिकां स महानुभाव: ॥ १ ॥
ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਰਾਜਾ ਰਹੁਗਣ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਇਕਸ਼ੂਮਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਜੜ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਜਵਾਨ ਅਤੇ ਬਲਦ ਵਾਂਗ ਤਾਕਤਵਰ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਨੂੰ ਪਾਲਕੀ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਫੜ ਲਿਆ।
Verse 2
यदा हि द्विजवरस्येषुमात्रावलोकानुगतेर्न समाहिता पुरुषगतिस्तदा विषमगतां स्वशिबिकां रहूगण उपधार्य पुरुषानधिवहत आह हे वोढार: साध्वतिक्रमत किमिति विषममुह्यते यानमिति ॥ २ ॥
ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਭਾਵ ਕਰਕੇ ਜੜਭਰਤ ਹਰ ਤਿੰਨ ਕਦਮਾਂ ਤੇ ਅੱਗੇ ਵੇਖ ਕੇ ਚਲਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਤੇ ਚੀਟੀਆਂ ਨਾ ਕੁਚਲ ਜਾਣ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਹੋਰ ਵਾਹਕਾਂ ਨਾਲ ਕਦਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲਾ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਪਾਲਕੀ ਹਿੱਲਣ ਲੱਗੀ। ਰਾਜਾ ਰਹੂਗਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਵਾਹਕੋ, ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲੋ; ਪਾਲਕੀ ਨੂੰ ਅਸਮਾਨ ਕਿਉਂ ਚੁੱਕਦੇ ਹੋ? ਢੰਗ ਨਾਲ ਚੁੱਕੋ।”
Verse 3
अथ त ईश्वरवच: सोपालम्भमुपाकर्ण्योपायतुरीयाच्छङ्कितमनसस्तं विज्ञापयांबभूवु: ॥ ३ ॥
ਮਹਾਰਾਜ ਰਹੂਗਣ ਦੇ ਧਮਕੀ ਭਰੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ ਪਾਲਕੀ ਦੇ ਵਾਹਕ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬ ਗਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 4
न वयं नरदेव प्रमत्ता भवन्नियमानुपथा: साध्वेव वहाम: । अयमधुनैव नियुक्तोऽपि न द्रुतं व्रजति नानेन सह वोढुमु ह वयं पारयाम इति ॥ ४ ॥
ਹੇ ਨਰਦੇਵ! ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਲਾਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ। ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸੀਂ ਪਾਲਕੀ ਠੀਕ ਹੀ ਚੁੱਕਦੇ ਹਾਂ; ਪਰ ਇਹ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਹੁਣੇ ਹੀ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਤੁਰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਪਾਲਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕ ਸਕਦੇ।
Verse 5
सांसर्गिको दोष एव नूनमेकस्यापि सर्वेषां सांसर्गिकाणां भवितुमर्हतीति निश्चित्य निशम्य कृपणवचो राजा रहूगण उपासितवृद्धोऽपि निसर्गेण बलात्कृत ईषदुत्थितमन्युरविस्पष्टब्रह्मतेजसं जातवेदसमिव रजसाऽऽवृतमतिराह ॥ ५ ॥
ਵਾਹਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਰਹੂਗਣ ਸਮਝ ਗਿਆ ਕਿ ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸਭ ਦਾ ਵਹਨ ਅਸਮਾਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਜਾਣ ਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਰਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਤੇ ਅਨੁਭਵੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰਾਜਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਕ੍ਰੋਧ ਉੱਠਿਆ। ਰਜੋਗੁਣ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਬੁੱਧੀ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਜੜਭਰਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇਜ ਰਾਖ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ ਸੀ।
Verse 6
अहो कष्टं भ्रातर्व्यक्तमुरुपरिश्रान्तो दीर्घमध्वानमेक एव ऊहिवान् सुचिरं नातिपीवा न संहननाङ्गो जरसा चोपद्रुतो भवान् सखे नो एवापर एते सङ्घट्टिन इति बहुविप्रलब्धोऽप्यविद्यया रचितद्रव्यगुणकर्माशयस्वचरमकलेवरेऽवस्तुनि संस्थानविशेषेऽहं ममेत्यनध्यारोपितमिथ्याप्रत्ययो ब्रह्मभूतस्तूष्णीं शिबिकां पूर्ववदुवाह ॥ ६ ॥
ਰਾਜਾ ਰਹੂਗਣ ਨੇ ਜੜਭਰਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਅਹੋ ਭਰਾ, ਕਿੰਨਾ ਕਲੇਸ਼! ਤੂੰ ਸਾਫ਼ ਹੀ ਬਹੁਤ ਥੱਕਿਆ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈਂ; ਇੰਨਾ ਲੰਮਾ ਰਸਤਾ ਤੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਪਾਲਕੀ ਚੁੱਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਤੂੰ ਨਾ ਬਹੁਤ ਮੋਟਾ ਹੈਂ, ਨਾ ਹੀ ਸਰੀਰੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ; ਉਪਰੋਂ ਬੁਢਾਪਾ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਮਿੱਤਰ। ਕੀ ਤੇਰੇ ਇਹ ਸਾਥੀ ਵਾਹਕ ਤੇਰੀ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ?”—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਬਣੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜੜਭਰਤ ‘ਮੈਂ-ਮੇਰਾ’ ਦੀ ਝੂਠੀ ਧਾਰਣਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਦੇਹ ਨੂੰ ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਗੁਣ-ਕਰਮ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਆਖ਼ਰੀ ਆਵਰਨ ਜਾਣ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ, ਚੁੱਪਚਾਪ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਪਾਲਕੀ ਢੋ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 7
अथ पुन: स्वशिबिकायां विषमगतायां प्रकुपित उवाच रहूगण: किमिदमरे त्वं जीवन्मृतो मां कदर्थीकृत्य भर्तृशासनमतिचरसि प्रमत्तस्य च ते करोमि चिकित्सां दण्डपाणिरिव जनताया यथा प्रकृतिं स्वां भजिष्यस इति ॥ ७ ॥
ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਰਹੂਗਣ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਪਾਲਕੀ ਹਾਲੇ ਵੀ ਹਿੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਬੋਲਿਆ—ਓ ਬਦਮਾਸ਼! ਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਜੀਉਂਦਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੁਰਦਾ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਮਾਲਕ ਹਾਂ? ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਟਾਲ ਰਿਹਾ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਯਮਰਾਜ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਸਿੱਧਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੂੰ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਠੀਕ ਕੰਮ ਕਰੇਂ।
Verse 8
एवं बह्वबद्धमपि भाषमाणं नरदेवाभिमानं रजसा तमसानुविद्धेन मदेन तिरस्कृताशेषभगवत्प्रियनिकेतं पण्डितमानिनं स भगवान् ब्राह्मणो ब्रह्मभूतसर्वभूतसुहृदात्मा योगेश्वरचर्यायां नातिव्युत्पन्नमतिं स्मयमान इव विगतस्मय इदमाह ॥ ८ ॥
ਰਜੋ-ਤਮੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਮਦ ਕਾਰਨ ਦੇਹ-ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਾਜਾ ਰਹੂਗਣ ਨੇ ਰਾਜਗਰੂਰ ਨਾਲ ਜੜ ਭਰਤ ਨੂੰ ਬੇਤੁਕੀਆਂ ਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਡਾਂਟਿਆ। ਪਰ ਜੜ ਭਰਤ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਿਯ ਭਗਤ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸੀ; ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਭੂਤ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੁਹਿਰਦ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਨ। ਰਾਜਾ ਭਗਤ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਜੜ ਭਰਤ ਨੇ ਮੰਦ ਹਾਸੇ ਵਾਂਗ, ਪਰ ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 9
ब्राह्मण उवाच त्वयोदितं व्यक्तमविप्रलब्धं भर्तु: स मे स्याद्यदि वीर भार: । गन्तुर्यदि स्यादधिगम्यमध्वा पीवेति राशौ न विदां प्रवाद: ॥ ९ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੜ ਭਰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵੀਰ ਰਾਜਾ! ਤੂੰ ਤੰਜ਼ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਸਾਫ਼ ਝੂਠ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਇਹ ਭਾਰ ਮੇਰਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਹੀ ਵਾਹਕ ਹੁੰਦਾ; ਪਰ ਭਾਰ ਤਾਂ ਦੇਹ ਢੋਦੀ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੇ ਰਾਹ ਮੇਰੇ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ; ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਦੇਹ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ‘ਮੋਟਾ’ ‘ਪਤਲਾ’ ਦੇਹ ਲਈ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਆਤਮਾ ਬਾਰੇ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ।
Verse 10
स्थौल्यं कार्श्यं व्याधय आधयश्च क्षुत्तृड् भयं कलिरिच्छा जरा च । निद्रा रतिर्मन्युरहंमद: शुचो देहेन जातस्य हि मे न सन्ति ॥ १० ॥
ਮੋਟਾਪਾ, ਪਤਲਾਪਾ, ਰੋਗ, ਮਨ ਦੀ ਪੀੜਾ, ਭੁੱਖ-ਤ੍ਰਿਹ, ਡਰ, ਝਗੜਾ, ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਬੁਢਾਪਾ, ਨੀਂਦ, ਲਗਾਵ, ਗੁੱਸਾ, ਸੋਗ, ਮੋਹ ਅਤੇ ‘ਮੈਂ’ ਵਾਲਾ ਦੇਹ-ਅਹੰਕਾਰ—ਇਹ ਸਭ ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਭੌਤਿਕ ਆਵਰਨ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਹਨ। ਜੋ ਦੇਹ-ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੈ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਮੈਂ ਦੇਹ-ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
Verse 11
जीवन्मृतत्वं नियमेन राजन् आद्यन्तवद्यद्विकृतस्य दृष्टम् । स्वस्वाम्यभावो ध्रुव ईड्य यत्र तर्ह्युच्यतेऽसौ विधिकृत्ययोग: ॥ ११ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਜੀਉਂਦਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੁਰਦਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈਂ—ਇਹ ਤਾਂ ਆਦਿ ਤੇ ਅੰਤ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਕਾਰੀ ਭੌਤਿਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮ ਹੀ ਹੈ। ਅਤੇ ‘ਮੈਂ ਮਾਲਕ, ਤੂੰ ਨੌਕਰ’ ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਵੀ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ; ਅੱਜ ਤੂੰ ਰਾਜਾ ਹੈਂ, ਕੱਲ੍ਹ ਹਾਲਾਤ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਵਿਧੀ (ਦੈਵ) ਵੱਲੋਂ ਬਣੇ ਅਸਥਾਈ ਜੋੜ ਹਨ।
Verse 12
विशेषबुद्धेर्विवरं मनाक् च पश्याम यन्न व्यवहारतोऽन्यत् । क ईश्वरस्तत्र किमीशितव्यं तथापि राजन् करवाम किं ते ॥ १२ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਅਜੇ ਵੀ ਸਮਝਦੇ ਹੋ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਰਾਜਾ ਹੋ ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਸੇਵਕ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਹੁਕਮ ਕਰੋ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਲਵਾਂਗਾ। ਇਹ ਭੇਦ-ਬੁੱਧੀ ਸਿਰਫ਼ ਰਿਵਾਜ਼ ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਹੀ ਫੈਲਦੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਮਾਲਕ ਕੌਣ ਤੇ ਸੇਵਕ ਕੌਣ? ਸਭ ਜੀਵ ਭੌਤਿਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਨ ਕੋਈ ਮਾਲਕ ਹੈ ਨ ਕੋਈ ਸੇਵਕ। ਫਿਰ ਵੀ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਸੇਵਕ ਮੰਨਦੇ ਹੋ, ਮੈਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਦੱਸੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰਾਂ?
Verse 13
उन्मत्तमत्तजडवत्स्वसंस्थां गतस्य मे वीर चिकित्सितेन । अर्थ: कियान् भवता शिक्षितेन स्तब्धप्रमत्तस्य च पिष्टपेष: ॥ १३ ॥
ਹੇ ਵੀਰ ਰਾਜਨ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ—“ਓ ਮੂਰਖ, ਜੜ੍ਹ, ਉਨਮੱਤ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਤਦ ਤੂੰ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਵੇਂਗਾ”—ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ। ਮੈਂ ਬਾਹਰੋਂ ਜੜ੍ਹ, ਬਹਿਰਾ-ਗੂੰਗਾ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਲਾਭ? ਜੇ ਤੁਹਾਡਾ ਹਿਸਾਬ ਸਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਾਗਲ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸਜ਼ਾ ਪਿਸੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਫਿਰ ਪੀਸਣ ਵਰਗੀ—ਬੇਅਸਰ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਾਗਲ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪਾਗਲਪਨ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 14
श्रीशुक उवाच एतावदनुवादपरिभाषया प्रत्युदीर्य मुनिवर उपशमशील उपरतानात्म्यनिमित्त उपभोगेन कर्मारब्धं व्यपनयन् राजयानमपि तथोवाह ॥ १४ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ, ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਰਹੂਗਣ ਨੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਭਗਤ ਜੜਭਰਤ ਨੂੰ ਡਾਂਟਿਆ, ਤਦ ਵੀ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਮੁਨੀ ਸਭ ਕੁਝ ਸਹਿ ਗਿਆ ਅਤੇ ਯਥੋਚਿਤ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਗਿਆਨ ਦੇਹ-ਆਤਮਾ ਦੀ ਝੂਠੀ ਧਾਰਣਾ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੜਭਰਤ ਉਸ ਭ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਸਹਜ ਨਿਮਰਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਭਗਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪੂਰਵ ਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਣ ਨੂੰ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਪਾਲਕੀ ਢੋ ਕੇ ਉਹ ਪੁਰਾਣੇ ਪਾਪਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਾਜਯਾਨ ਚੁੱਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 15
स चापि पाण्डवेय सिन्धुसौवीरपतिस्तत्त्वजिज्ञासायां सम्यक्श्रद्धयाधिकृताधिकारस्तद्धृदयग्रन्थिमोचनं द्विजवच आश्रुत्य बहुयोगग्रन्थसम्मतं त्वरयावरुह्य शिरसा पादमूलमुपसृत: क्षमापयन् विगतनृपदेवस्मय उवाच ॥ १५ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪਾਂਡਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ, ਸਿੰਧੁ ਅਤੇ ਸੌਵੀਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਹੂਗਣ ਨੂੰ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਯੋਗ ਸੀ। ਜੜਭਰਤ ਦੇ ਦਵਿਜ-ਵਚਨ ਸੁਣ ਕੇ—ਜੋ ਅਨੇਕ ਯੋਗ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੰਨੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗੰਢ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਲੇ ਸਨ—ਉਸ ਦਾ ‘ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਹਾਂ’ ਵਾਲਾ ਅਹੰਕਾਰ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਪਾਲਕੀ ਤੋਂ ਉਤਰਿਆ ਅਤੇ ਜੜਭਰਤ ਦੇ ਚਰਨਕਮਲਾਂ ਕੋਲ ਸਿਰ ਰੱਖ ਕੇ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ, ਮਹਾਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੇ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਬਚਨਾਂ ਲਈ ਖ਼ਿਮਾ ਮੰਗਣ ਵਾਸਤੇ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 16
कस्त्वं निगूढश्चरसि द्विजानां बिभर्षि सूत्रं कतमोऽवधूत: । कस्यासि कुत्रत्य इहापि कस्मात् क्षेमाय नश्चेदसि नोत शुक्ल: ॥ १६ ॥
ਰਾਜਾ ਰਹੂਗਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦਵਿਜ, ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਗੁਪਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਅਣਜਾਣੇ ਜਿਹੇ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰਦੇ ਹੋ; ਲੋਕ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ? ਤੁਸੀਂ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋ ਜਾਂ ਅਵਧੂਤ ਮਹਾਤਮਾ? ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਜਨੇਊ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲੱਗਦੇ ਹੋ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਮੁਕਤ, ਉੱਚ ਕੋਟਿ ਦੇ ਸੰਤ ਹੋ? ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਹੋ, ਕਿੱਥੋਂ ਦੇ ਹੋ, ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹੋ? ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਆਏ ਹੋ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਆਏ ਹੋ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ—ਤੁਸੀਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਹੋ?
Verse 17
नाहं विशङ्के सुरराजवज्रा- न्न त्र्यक्षशूलान्न यमस्य दण्डात् । नाग्न्यर्कसोमानिलवित्तपास्त्रा- च्छङ्के भृशं ब्रह्मकुलावमानात् ॥ १७ ॥
ਹੇ ਮਹੋਦਯ, ਮੈਨੂੰ ਇੰਦਰ ਦੇ ਵਜ੍ਰ ਤੋਂ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਤੋਂ, ਯਮਰਾਜ ਦੇ ਡੰਡ ਤੋਂ, ਅੱਗ, ਤਪਦਾ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਹਵਾ ਜਾਂ ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਡਰਦਾ ਹਾਂ; ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਡਰ ਹੈ।
Verse 18
तद्ब्रूह्यसङ्गो जडवन्निगूढ- विज्ञानवीर्यो विचरस्यपार: । वचांसि योगग्रथितानि साधो न न: क्षमन्ते मनसापि भेत्तुम् ॥ १८ ॥
ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ—ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਅਸੰਗ ਹੋ, ਫਿਰ ਵੀ ਜੜ ਵਾਂਗ ਕਿਉਂ ਫਿਰਦੇ ਹੋ? ਤੁਹਾਡੀ ਗੂੜ੍ਹ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਅਪਾਰ ਹੈ। ਹੇ ਸਾਧੂ, ਯੋਗ ਨਾਲ ਗੂੰਥੇ ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨ ਅਸੀਂ ਮਨ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ।
Verse 19
अहं च योगेश्वरमात्मतत्त्व- विदां मुनीनां परमं गुरुं वै । प्रष्टुं प्रवृत्त: किमिहारणं तत् साक्षाद्धरिं ज्ञानकलावतीर्णम् ॥ १९ ॥
ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਤੱਤਵ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਗੁਰੂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਅਵਤਰੇ ਹੋ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਕਲਾ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਹਰੀ—ਕਪਿਲਦੇਵ—ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਗੁਰਦੇਵ, ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ: ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਆਸਰਾ ਕੀ ਹੈ?
Verse 20
स वै भवाँल्लोकनिरीक्षणार्थ- मव्यक्तलिङ्गो विचरत्यपिस्वित् । योगेश्वराणां गतिमन्धबुद्धि: कथं विचक्षीत गृहानुबन्ध: ॥ २० ॥
ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਕਪਿਲ ਅਵਤਾਰ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਨਹੀਂ? ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਪਹਿਚਾਣ ਲੁਕਾ ਕੇ ਬਹਿਰੇ-ਗੂੰਗੇ ਵਾਂਗ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੇ ਹੋ। ਮੈਂ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਅੱਗੇ ਵਧਾਂ?
Verse 21
दृष्ट: श्रम: कर्मत आत्मनो वै भर्तुर्गन्तुर्भवतश्चानुमन्ये । यथासतोदानयनाद्यभावात् समूल इष्टो व्यवहारमार्ग: ॥ २१ ॥
ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਥਕਾਵਟ ਨਹੀਂ।” ਭਾਵੇਂ ਆਤਮਾ ਦੇਹ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੈ, ਪਰ ਦੇਹੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਥਕਾਵਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਤਮਾ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਪਾਲਕੀ ਢੋਣ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਮ ਤਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਹੈ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਾਲਕ-ਨੌਕਰ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਵਰਤਾਵ ਤੱਤਵਤಃ ਸੱਚ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਅਸੱਤ ਜਗਤ ਦਾ ਵਿਹਾਰ-ਮਾਰਗ ਜੜ ਸਮੇਤ ਮੰਨਿਆ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੱਤ ਪ੍ਰਪੰਚ ਦੇ ਉਤਪਾਦ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਭੌਤਿਕ ਕਰਮ ਅਨਿਤ੍ਯ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।
Verse 22
स्थाल्यग्नितापात्पयसोऽभिताप- स्तत्तापतस्तण्डुलगर्भरन्धि: । देहेन्द्रियास्वाशयसन्निकर्षात् तत्संसृति: पुरुषस्यानुरोधात् ॥ २२ ॥
ਰਹੂਗਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੋਟਾਪਾ‑ਪਤਲਾਪਣ ਆਦਿ ਆਤਮਾ ਦੇ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਸੁਖ‑ਦੁੱਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਤਾਂ ਜੀਵਾਤਮਾ ਹੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਦੁੱਧ ਤਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਚੌਲ ਵੀ ਤਪ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਦੇਹ ਦੇ ਸੁਖ‑ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਅੰਤਰਕਰਨ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਦੇਹ‑ਸੰਬੰਧ ਕਰਕੇ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸੰਸਾਰਿਕਤਾ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 23
शास्ताभिगोप्ता नृपति: प्रजानांय: किङ्करो वै न पिनष्टि पिष्टम् । स्वधर्ममाराधनमच्युतस्ययदीहमानो विजहात्यघौघम् ॥ २३ ॥
ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਤੇ ਰੱਖਿਆਕ ਹੈ; ਉਹ ਸੇਵਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ‘ਪਿਸੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਪਿਸਦਾ’, ਅਰਥਾਤ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਭਾਵੇਂ ਰਾਜਾ‑ਪ੍ਰਜਾ ਜਾਂ ਮਾਲਕ‑ਨੌਕਰ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਅਨਿੱਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਨਾਲ ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਹੀ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵੀ ਕਰਤਵ ਵਿੱਚ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਧਰਮਾਚਰਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਪਾਪ ਘਟਦਾ ਹੈ।
Verse 24
तन्मे भवान्नरदेवाभिमान-मदेन तुच्छीकृतसत्तमस्य । कृषीष्ट मैत्रीदृशमार्तबन्धोयथा तरे सदवध्यानमंह: ॥ २४ ॥
ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵਿਰੋਧੀ ਜਿਹੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਆਰਤਾਂ ਦੇ ਮਿੱਤਰ! ਰਾਜਾ ਹੋਣ ਦੇ ਝੂਠੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮਦ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤੁੱਛ ਸਮਝ ਕੇ ਵੱਡਾ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬੇਹੇਤੂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਮਿੱਤਰਤਾ ਭਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖੋ; ਐਸਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਬੇਅਦਬੀ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਪਾਪਰੂਪ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੈਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ।
Verse 25
न विक्रिया विश्वसुहृत्सखस्यसाम्येन वीताभिमतेस्तवापि । महद्विमानात् स्वकृताद्धि मादृङ्नङ्क्ष्यत्यदूरादपि शूलपाणि: ॥ २५ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖੋਤਮ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਹੋ ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸੁਹਿਰਦ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਨਾਲ ਸਮ ਹੋ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ। ਮੇਰੀ ਬੇਅਦਬੀ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਾ ਲਾਭ ਹੈ ਨਾ ਹਾਨੀ; ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਇਸ ਵੱਡੇ ਅਪਰਾਧ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਸ਼ੂਲਪਾਣੀ ਸ਼ਿਵ ਵਰਗਾ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਵੈਸ਼ਨਵ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਅਪਰਾਧ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ।
Frequently Asked Questions
He practiced ahiṁsā with extreme care, watching his steps to avoid crushing ants. This compassionate restraint disrupted the synchronized pace of the other carriers, making the palanquin shake. The episode contrasts saintly nonviolence and inner absorption with society’s demand for efficiency, exposing how worldly roles misread realized persons.
Jaḍa Bharata distinguishes the self (ātman) from the body: fatigue, strength, fatness, and thinness belong to the material covering and its transformations, not to the spirit soul. He also points out that master/servant identities are temporary conventions shaped by providence and material nature, not ultimate realities.
Rahūgaṇa is the ruler of Sindhu and Sauvīra traveling to Kapilāśrama. His transformation begins when Jaḍa Bharata’s calm, śāstra-aligned reasoning breaks his royal pride and bodily conception. He recognizes his offense, offers obeisances, and seeks instruction—shifting from coercive authority to submissive inquiry.
Because brāhmaṇa/vaiṣṇava-aparādha obstructs spiritual progress and invites severe karmic consequence. Rahūgaṇa realizes that worldly dangers (weapons, death) affect the body, but offense to a saint damages one’s dharma and bhakti, which are the true assets for liberation.