Adhyaya 1

Verse 1

राजोवाच प्रियव्रतो भागवत आत्माराम: कथं मुने । गृहेऽरमत यन्मूल: कर्मबन्ध: पराभव: ॥ १ ॥

ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨੀ, ਆਤਮਾਰਾਮ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਭਗਤ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਰਾਜਾ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਰਮਿਆ? ਕਿਉਂਕਿ ਗਾਰ੍ਹਸਥ ਹੀ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 2

न नूनं मुक्तसङ्गानां ताद‍ृशानां द्विजर्षभ । गृहेष्वभिनिवेशोऽयं पुंसां भवितुमर्हति ॥ २ ॥

ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਭਗਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤ ਪੁਰਸ਼ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ।

Verse 3

महतां खलु विप्रर्षे उत्तमश्लोकपादयो: । छायानिर्वृतचित्तानां न कुटुम्बे स्पृहामति: ॥ ३ ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਮਹਾਤਮਾ ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।

Verse 4

संशयोऽयं महान् ब्रह्मन् दारागारसुतादिषु । सक्तस्य यत्सिद्धिरभूत्कृष्णे च मतिरच्युता ॥ ४ ॥

ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਹੈ। ਜੋ ਪਤਨੀ, ਘਰ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਕਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਅਚ੍ਯੁਤ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ?

Verse 5

श्रीशुक उवाच बाढमुक्तं भगवत उत्तमश्लोकस्य श्रीमच्चरणारविन्दमकरन्दरस आवेशितचेतसो भागवतपरमहंस दयितकथां किञ्चिदन्तरायविहतां स्वां शिवतमां पदवीं न प्रायेण हिन्वन्ति ॥ ५ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੁਸੀਂ ਠੀਕ ਆਖਿਆ ਹੈ। ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਹਾਂ ਭਕਤਾਂ ਅਤੇ ਮੁਕਤ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਕਮਲਾਂ ਦੇ ਮਕਰੰਦ-ਰਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਕੁਝ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾਲ ਰੁਕ ਵੀ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਰਮ ਮੰਗਲਮਈ ਪਦਵੀ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ।

Verse 6

यर्हि वाव ह राजन् स राजपुत्र: प्रियव्रत: परमभागवतो नारदस्य चरणोपसेवयाञ्जसावगतपरमार्थसतत्त्वो ब्रह्मसत्रेण दीक्षिष्यमाण: अवनितलपरिपालनायाम्नातप्रवरगुणगणैकान्तभाजनतया स्वपित्रोपामन्त्रितो भगवति वासुदेव एवाव्यवधानसमाधियोगेन समावेशित-सकलकारकक्रियाकलापो नैवाभ्यनन्दद्यद्यपि तदप्रत्याम्नातव्यं तदधिकरण आत्मनोऽन्यस्माद सतोऽपि पराभवमन्वीक्षमाण: ॥ ६ ॥

ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਪਰਮ ਭਾਗਵਤ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਰਦ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਪਰਮਾਰਥ ਤੱਤ ਦਾ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਬ੍ਰਹਮ-ਸਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਦੀਖਿਆ ਲੈਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਵੇਲੇ, ਪਿਤਾ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਪਰ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਅਵਿਛਿੰਨ ਸਮਾਧਿ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਕਰਮ ਪ੍ਰਭੂ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਠੁਕਰਾ ਨਾ ਸਕਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪੈਣ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ।

Verse 7

अथ ह भगवानादिदेव एतस्य गुणविसर्गस्य परिबृंहणानुध्यानव्यवसित सकलजगदभिप्राय आत्मयोनिरखिलनिगमनिजगणपरिवेष्टित: स्वभवनादवततार ॥ ७ ॥

ਤਦ ਆਦਿਦੇਵ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਇਸ ਗੁਣ-ਵਿਸਰਗ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਧਿਆਨਮਗਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਸਵਯੰਭੂ ਹੋ ਕੇ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਤੋਂ ਉਤਰ ਆਇਆ।

Verse 8

स तत्र तत्र गगनतल उडुपतिरिव विमानावलिभिरनुपथममरपरिवृढैरभिपूज्यमान: पथि पथि च वरूथश: सिद्धगन्धर्वसाध्यचारणमुनिगणैरुपगीयमानो गन्धमादनद्रोणीमवभासयन्नुपससर्प ॥ ८ ॥

ਉਹ ਆਕਾਸ਼-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਰਸਤੇ ਰਸਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਮਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਰਾਹ ਰਾਹ ਤੇ ਸਿੱਧ, ਗੰਧਰਵ, ਸਾਧ੍ਯ, ਚਾਰਣ ਅਤੇ ਮੁਨੀ-ਗਣ ਟੋਲਿਆਂ ਟੋਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਹਾੜ ਦੀ ਘਾਟੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਨੇੜੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 9

तत्र ह वा एनं देवर्षिर्हंसयानेन पितरं भगवन्तं हिरण्यगर्भमुपलभमान: सहसैवोत्थायार्हणेन सह पितापुत्राभ्यामवहिताञ्जलिरुपतस्थे ॥ ९ ॥

ਉੱਥੇ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਹੰਸ-ਯਾਨ ਉੱਤੇ ਆਏ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਭਗਵਾਨ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਪਛਾਣ ਲਿਆ। ਤਦ ਉਹ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਸਮੇਤ ਤੁਰੰਤ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਵੱਡੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 10

भगवानपि भारत तदुपनीतार्हण: सूक्तवाकेनातितरामुदितगुणगणावतारसुजय: प्रियव्रतमादि पुरुषस्तं सदयहासावलोक इति होवाच ॥ १० ॥

ਹੇ ਭਾਰਤ, ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ, ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਨੇ ਵੇਦਿਕ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਉੱਤਮ ਸਤੁਤੀ-ਵਚਨਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਏ। ਤਦ ਇਸ ਜਗਤ ਦੇ ਆਦਿ-ਪੁਰਖ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ, ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਤੱਕਦਿਆਂ ਇਉਂ ਕਿਹਾ।

Verse 11

श्रीभगवानुवाच निबोध तातेदमृतं ब्रवीमि मासूयितुं देवमर्हस्यप्रमेयम् । वयं भवस्ते तत एष महर्षि- र्वहाम सर्वे विवशा यस्य दिष्टम् ॥ ११ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਮਾਨ ਹਿਤਕਾਰੀ ਬਚਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਨਾ ਕਰ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਮਾਪ-ਤੋਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸਭ—ਸ਼ਿਵ, ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ—ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਾਂ; ਉਸ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਵਿਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਢੋਹਦੇ ਹਾਂ।

Verse 12

न तस्य कश्चित्तपसा विद्यया वा न योगवीर्येण मनीषया वा । नैवार्थधर्मै: परत: स्वतो वा कृतं विहन्तुं तनुभृद्विभूयात् ॥ १२ ॥

ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਕੋਈ ਜੀਵ ਟਾਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ—ਨਾ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ, ਨਾ ਉੱਚ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ, ਨਾ ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ, ਸਰੀਰਕ ਬਲ ਜਾਂ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ। ਨਾ ਧਰਮ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ, ਨਾ ਧਨ-ਵੈਭਵ ਨਾਲ, ਨਾ ਆਪਣੇ ਜਤਨ ਨਾਲ, ਨਾ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ—ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।

Verse 13

भवाय नाशाय च कर्म कर्तुं शोकाय मोहाय सदा भयाय । सुखाय दु:खाय च देहयोग- मव्यक्तदिष्टं जनताङ्ग धत्ते ॥ १३ ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ, ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਜੀਵ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ, ਕਰਮ ਕਰਨ, ਸ਼ੋਕ ਤੇ ਮੋਹ, ਸਦਾ ਦੇ ਡਰ, ਅਤੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਭੋਗਣ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਅਵ੍ਯਕਤ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 14

यद्वाचि तन्त्यां गुणकर्मदामभि: सुदुस्तरैर्वत्स वयं सुयोजिता: । सर्वे वहामो बलिमीश्वराय प्रोता नसीव द्विपदे चतुष्पद: ॥ १४ ॥

ਵਤ্স, ਗੁਣ ਤੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਦਿਕ ਵਿਧੀਆਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਟਾਲਣੀ ਔਖੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਗੰਢੀ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਹੰਕਾਏ ਬਲਦ ਚਲਦੇ ਹਨ।

Verse 15

ईशाभिसृष्टं ह्यवरुन्ध्महेऽङ्ग दु:खं सुखं वा गुणकर्मसङ्गात् । आस्थाय तत्तद्यदयुङ्क्त नाथ- श्चक्षुष्मतान्धा इव नीयमाना: ॥ १५ ॥

ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ, ਗੁਣ ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਸੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਦੇਹ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਿਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਹੇਠ ਚੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਅੰਨ੍ਹੇ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 16

मुक्तोऽपि तावद्ब‍िभृयात्स्वदेह- मारब्धमश्नन्नभिमानशून्य: । यथानुभूतं प्रतियातनिद्र: किं त्वन्यदेहाय गुणान्न वृङ्क्ते ॥ १६ ॥

ਮੁਕਤ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿਲੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਦ ਤੱਕ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਹੋਰ ਭੌਤਿਕ ਦੇਹ ਲਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

Verse 17

भयं प्रमत्तस्य वनेष्वपि स्याद् यत: स आस्ते सहषट्‌सपत्न: । जितेन्द्रियस्यात्मरतेर्बुधस्य गृहाश्रम: किं नु करोत्यवद्यम् ॥ १७ ॥

ਜੋ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਫਿਰੇ ਤਾਂ ਭੀ ਬੰਧਨ ਦਾ ਡਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਛੇ ਸਹ-ਪਤਨੀਆਂ—ਮਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜਿੱਤ ਲੀਆਂ, ਆਤਮ-ਤ੍ਰਿਪਤ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਹਾਸ਼੍ਰਮ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।

Verse 18

य: षट् सपत्नान् विजिगीषमाणो गृहेषु निर्विश्य यतेत पूर्वम् । अत्येति दुर्गाश्रित ऊर्जितारीन् क्षीणेषु कामं विचरेद्विपश्चित् ॥ १८ ॥

ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਮਨ ਅਤੇ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਇਹ ਛੇ ਵੈਰੀ—ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ ਤਾਕਤਵਰ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਕਾਮਨਾ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਵਿਵੇਕੀ ਮਨੁੱਖ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਵਿਚਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 19

त्वं त्वब्जनाभाङ्‌घ्रिसरोजकोश- दुर्गाश्रितो निर्जितषट्‌सपत्न: । भुङ्‌क्ष्वेह भोगान् पुरुषातिदिष्टान् विमुक्तसङ्ग: प्रकृतिं भजस्व ॥ १९ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ! ਪਦਮਨਾਭ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਮਨ ਸਮੇਤ ਛੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਭੋਗ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ; ਸੰਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਧਰਮ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਨਿਭਾ।

Verse 20

श्रीशुक उवाच इति समभिहितो महाभागवतो भगवतस्त्रिभुवनगुरोरनुशासनमात्मनो लघुतयावनतशिरोधरो बाढमिति सबहुमानमुवाह ॥ २० ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਭਾਗਵਤ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਮਾਣਾ ਜਾਣ ਕੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾਇਆ; “ਜਿਵੇਂ ਆਗਿਆ” ਕਹਿ ਕੇ ਵੱਡੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਹੁਕਮ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਭਾਇਆ।

Verse 21

भगवानपि मनुना यथावदुपकल्पितापचिति: प्रियव्रतनारदयोरविषममभिसमीक्षमाणयोरात्मसमवस्थानमवाङ्‍मनसं क्षयमव्यवहृतं प्रवर्तयन्नगमत् ॥ २१ ॥

ਮਨੂ ਨੇ ਜਿੰਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਨੇ ਵੀ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰੰਜ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲ ਨਿਹਾਰਿਆ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਮੰਨਣ ਲਈ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਨੂੰ ਲੌਟ ਗਏ, ਜੋ ਆਮ ਮਨ ਤੇ ਬਾਣੀ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਅਵਰਨਨੀਯ ਹੈ।

Verse 22

मनुरपि परेणैवं प्रतिसन्धितमनोरथ: सुरर्षिवरानुमतेनात्मजमखिलधरामण्डलस्थितिगुप्तय आस्थाप्य स्वयमतिविषमविषयविषजलाशयाशाया उपरराम ॥ २२ ॥

ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਲੋਕ-ਮੰਡਲਾਂ ਦੀ ਰਖਿਆ ਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਰਾਜ-ਭਾਰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਯ-ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ੈਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਇਆ।

Verse 23

इति ह वाव स जगतीपतिरीश्वरेच्छयाधिनिवेशितकर्माधिकारोऽखिलजगद्ब‍न्धध्वंसनपरानुभावस्य भगवत आदिपुरुषस्याङ्‌घ्रियुगलानवरतध्यानानुभावेन परिरन्धितकषायाशयोऽवदातोऽपि मानवर्धनो महतां महीतलमनुशशास ॥ २३ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਤਪਤੀ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਮਹਾਰਾਜ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕਰਮ-ਅਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਲਗਾਏ ਗਏ। ਉਹ ਆਦਿ-ਪੁਰੁਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਚਰਨ-ਯੁਗਲ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਧਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਨਿਰਮਲ ਸਨ; ਫਿਰ ਵੀ ਵੱਡਿਆਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਲਾਜ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।

Verse 24

अथ च दुहितरं प्रजापतेर्विश्वकर्मण उपयेमे बर्हिष्मतीं नाम तस्यामु ह वाव आत्मजानात्मसमानशीलगुणकर्मरूपवीर्योदारान्दश भावयाम्बभूव कन्यां च यवीयसीमूर्जस्वतीं नाम ॥ २४ ॥

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਜ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੀ ਧੀ ਬਰ੍ਹਿਸ਼ਮਤੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਉਸ ਵਰਗੇ ਹੀ ਰੂਪ, ਸੁਭਾਵ, ਗੁਣ, ਕਰਮ, ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਉਦਾਰਤਾ ਵਾਲੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਇਕ ਧੀ ਵੀ ਹੋਈ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਊਰਜਸਵਤੀ ਸੀ।

Verse 25

आग्नीध्रेध्मजिह्वयज्ञबाहुमहावीरहिरण्यरेतोघृतपृष्ठसवनमेधातिथिवीतिहोत्रकवय इति सर्व एवाग्निनामान: ॥ २५ ॥

ਉਹ ਦਸ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸਨ—ਆਗਨੀਧ੍ਰ, ਇਧਮਜਿਹਵਾ, ਯਜ੍ਞਬਾਹੁ, ਮਹਾਵੀਰ, ਹਿਰਣ੍ਯਰੇਤਾ, ਘ੍ਰਿਤਪ੍ਰਿਸ਼ਠ, ਸਵਨ, ਮੇਧਾਤਿਥੀ, ਵੀਤਿਹੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਕਵੀ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਗਨੀਦੇਵ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਹਨ।

Verse 26

एतेषां कविर्महावीर: सवन इति त्रय आसन्नूर्ध्वरेतसस्त आत्मविद्यायामर्भभावादारभ्य कृतपरिचया: पारमहंस्यमेवाश्रममभजन् ॥ २६ ॥

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਵੀ, ਮਹਾਵੀਰ ਅਤੇ ਸਵਨ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਊਰਧ੍ਵਰੇਤਾ, ਅਰਥਾਤ ਪੂਰਨ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਸਨ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਿਕਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਬਣੇ ਅਤੇ ਪਰਮਹੰਸ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਇਆ।

Verse 27

तस्मिन्नु ह वा उपशमशीला: परमर्षय: सकलजीवनिकायावासस्य भगवतो वासुदेवस्य भीतानां शरणभूतस्य श्रीमच्चरणारविन्दाविरतस्मरणाविगलितपरमभक्तियोगानुभावेन परिभावितान्तर्हृदयाधिगते भगवति सर्वेषां भूतानामात्मभूते प्रत्यगात्मन्येवा- त्मनस्तादात्म्यमविशेषेण समीयु: ॥ २७ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਤਿਆਗ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਬਣ ਗਏ। ਸਮੂਹ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਭੈ ਤੋਂ ਡਰੇ ਹੋਇਆਂ ਦਾ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਸ਼ਰਨ—ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀ ਚਰਨਕਮਲਾਂ ਦਾ ਉਹ ਅਵਿਰਤ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਨਿਰੰਤਰ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਪਰਿਪੱਕ ਹੋਈ; ਭਕਤੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਆਤਮਾ-ਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਚ ਗੁਣਤ: ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ।

Verse 28

अन्यस्यामपि जायायां त्रय: पुत्रा आसन्नुत्तमस्तामसो रैवत इति मन्वन्तराधिपतय: ॥ २८ ॥

ਉਸ ਦੀ ਹੋਰ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਵੀ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ—ਉੱਤਮ, ਤਾਮਸ ਅਤੇ ਰੈਵਤ। ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ (ਮਨੂ) ਬਣੇ।

Verse 29

एवमुपशमायनेषु स्वतनयेष्वथ जगतीपतिर्जगतीमर्बुदान्येकादश परिवत्सराणामव्याहताखिलपुरुषकारसारसम्भृतदोर्दण्डयुगलापीडितमौर्वीगुणस्तनितविरमितधर्मप्रतिपक्षो बर्हिष्मत्याश्चानुदिनमेधमानप्रमोदप्रसरणयौषिण्यव्रीडाप्रमुषितहासावलोकरुचिरक्ष्वेल्यादिभि: पराभूयमानविवेक इवानवबुध्यमान इव महामना बुभुजे ॥ २९ ॥

ਜਦੋਂ ਕਵੀ, ਮਹਾਵੀਰ ਅਤੇ ਸਵਨ ਆਦਿ ਪੁੱਤਰ ਪਰਮਹੰਸ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਿਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ, ਤਦ ਜਗਤਪਤੀ ਮਹਾਰਾਜ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਨੇ ਗਿਆਰਾਂ ਅਰਬੁਦ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋ ਬਲਵਾਨ ਭੁਜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਡੋਰੀ ਉੱਤੇ ਤੀਰ ਟਿਕਾਉਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦੇ, ਤਾਂ ਧਰਮ-ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਭ ਪ੍ਰਤਿਪੱਖੀ ਉਸ ਦੇ ਅਤੁੱਲ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯ ਪਤਨੀ ਬਰ੍ਹਿਸ਼ਮਤੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ; ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਵਧਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਾਂਪਤ੍ਯ-ਆਨੰਦ ਵੀ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਰਾਣੀ ਦੇ ਸਿੰਗਾਰ, ਚਾਲ, ਉੱਠਣਾ, ਮੁਸਕਾਨ, ਹਾਸਾ, ਨਜ਼ਰ ਅਤੇ ਖੇਡ ਆਦਿ ਇਸਤਰੀ-ਸੁਭਾਵ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਾਈ; ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਤਮਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਨਾਰੀਚਰਿਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਹੋ ਕੇ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਵਿਵੇਕ ਭੁੱਲਿਆ ਦਿੱਸਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੀ ਸੀ।

Verse 30

यावदवभासयति सुरगिरिमनुपरिक्रामन् भगवानादित्यो वसुधातलमर्धेनैव प्रतपत्यर्धेनावच्छादयति तदा हि भगवदुपासनोपचितातिपुरुषप्रभावस्तदनभिनन्दन् समजवेन रथेन ज्योतिर्मयेन रजनीमपि दिनं करिष्यामीति सप्तकृत्वस्तरणिमनुपर्यक्रामद् द्वितीय इव पतङ्ग: ॥ ३० ॥

ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਆਦਿਤ੍ਯ ਸੁਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦਿਆਂ ਧਰਤੀ-ਤਲ ਨੂੰ ਅੱਧੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਤਪਾਉਂਦਾ ਤੇ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਧੇ ਨੂੰ ਢੱਕ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਤਿਮਾਨਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਚੰਗੀ ਨਾ ਲੱਗੀ। ਉਸ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ—“ਜਿੱਥੇ ਰਾਤ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਮੈਂ ਦਿਨ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ।” ਫਿਰ ਉਹ ਜ੍ਯੋਤਿਰਮਯ, ਸਮਵੇਗ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸੂਰ੍ਯਦੇਵ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਿਆਂ ਸੱਤ ਵਾਰ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਦੂਜਾ ਸੂਰਜ ਹੋਵੇ।

Verse 31

ये वा उ ह तद्रथचरणनेमिकृतपरिखातास्ते सप्त सिन्धव आसन् यत एव कृता: सप्त भुवो द्वीपा: ॥ ३१ ॥

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਪਣਾ ਰਥ ਚਲਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਰਥ ਦੇ ਪਹੀਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨੇਮੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋ ਡੂੰਘੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਬਣੀਆਂ, ਉਹੀ ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਗਈਆਂ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਭੂ-ਮੰਡਲ ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ।

Verse 32

जम्बूप्लक्षशाल्मलिकुशक्रौञ्चशाकपुष्करसंज्ञास्तेषां परिमाणं पूर्वस्मात्पूर्वस्मादुत्तर उत्तरो यथासंख्यं द्विगुणमानेन बहि: समन्तत उपक्‍ल‍ृप्ता: ॥ ३२ ॥

ਦੀਪਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਜੰਬੂ, ਪਲਕ੍ਸ਼, ਸ਼ਾਲਮਲੀ, ਕੁਸ਼, ਕ੍ਰੌਂਚ, ਸ਼ਾਕ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਹਨ। ਹਰ ਦੀਪ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦੀਪ ਨਾਲੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਦ੍ਰਵ ਪਦਾਰਥ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਗਲਾ ਦੀਪ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 33

क्षारोदेक्षुरसोदसुरोदघृतोदक्षीरोददधिमण्डोदशुद्धोदा: सप्त जलधय: सप्त द्वीपपरिखा इवाभ्यन्तरद्वीपसमाना एकैकश्येन यथानुपूर्वं सप्तस्वपि बहिर्द्वीपेषु पृथक्परित उपकल्पितास्तेषु जम्ब्वादिषु बर्हिष्मतीपतिरनुव्रतानात्मजानाग्नीध्रेध्मजिह्वयज्ञबाहुहिरण्यरेतोघृतपृष्ठमेधातिथिवीतिहोत्रसंज्ञान् यथा संख्येनैकैकस्मिन्नेकमेवाधिपतिं विदधे ॥ ३३ ॥

ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਖਾਰਾ ਪਾਣੀ, ਗੰਨੇ ਦਾ ਰਸ, ਸੁਰਾ, ਘੀ, ਦੁੱਧ, ਦਧਿਮੰਡ (ਮਥਿਆ ਹੋਇਆ ਦਹੀਂ/ਮੱਠੇ ਦਾ ਸਾਰ) ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਮਿੱਠਾ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਨੂੰ ਖਾਈਆਂ ਵਾਂਗ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘੇਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਉਸ ਦੀਪ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਘੇਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਣੀ ਬਰ੍ਹਿਸ਼ਮਤੀ ਦੇ ਪਤੀ ਮਹਾਰਾਜ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਨੇ ਜੰਬੂ ਆਦਿ ਦੀਪਾਂ ਦੀ ਸਰਬਭੌਮਤਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ—ਆਗਨੀਧ੍ਰ, ਇਧਮਜਿਹ੍ਵ, ਯਜ੍ਞਬਾਹੁ, ਹਿਰਣ੍ਯਰੇਤਾ, ਘ੍ਰਿਤਪ੍ਰਿਸ਼੍ਠ, ਮੇਧਾਤਿਥਿ ਅਤੇ ਵੀਤਿਹੋਤ੍ਰ—ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਦੀਪ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਾ ਕੇ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ।

Verse 34

दुहितरं चोर्जस्वतीं नामोशनसे प्रायच्छद्यस्यामासीद् देवयानी नाम काव्यसुता ॥ ३४ ॥

ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਊਰਜਸਵਤੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਉਸ਼ਨਸ (ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ) ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਕਾਵ੍ਯਸੁਤਾ ਦੇਵਯਾਨੀ ਨਾਮ ਦੀ ਧੀ ਜੰਮੀ।

Verse 35

नैवंविध: पुरुषकार उरुक्रमस्यपुंसां तदङ्‌घ्रिरजसा जितषड्‌गुणानाम् । चित्रं विदूरविगत: सकृदाददीतयन्नामधेयमधुना स जहाति बन्धम् ॥ ३५ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੋ ਉਰੁਕ੍ਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭੁੱਖ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਸ਼ੋਕ, ਮੋਹ, ਬੁਢਾਪਾ ਅਤੇ ਮੌਤ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੇ ਲਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਮਨ ਅਤੇ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤ ਲਈ ਇਹ ਅਚੰਭਾ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਚੰਡਾਲ ਵੀ ਇਕ ਵਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈ ਲਵੇ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 36

स एवमपरिमितबलपराक्रम एकदा तु देवर्षिचरणानुशयनानुपतितगुणविसर्गसंसर्गेणानिर्वृतमिवात्मानं मन्यमान आत्मनिर्वेद इदमाह ॥ ३६ ॥

ਅਪਾਰ ਬਲ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲੇ ਮਹਾਰਾਜ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮੈਂ ਫਿਰ ਭੌਤਿਕ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਨ ਬੇਚੈਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਬੋਲਣ ਲੱਗੇ।

Verse 37

अहो असाध्वनुष्ठितं यदभिनिवेशितोऽहमिन्द्रियैरविद्यारचितविषमविषयान्धकूपे तदलमलममुष्या वनिताया विनोदमृगं मां धिग्धिगिति गर्हयाञ्चकार ॥ ३७ ॥

ਤਦ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧਿਕਾਰ ਕੇ ਕਿਹਾ—ਹਾਏ! ਮੈਂ ਕਿੰਨਾ ਅਸਾਧੂ ਕਰਮ ਕੀਤਾ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਅਵਿਦਿਆ ਦੁਆਰਾ ਬਣੇ ਵਿਸ਼ਮ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹਾਂ। ਬਸ, ਬਹੁਤ ਹੋਇਆ! ਹੁਣ ਹੋਰ ਭੋਗ ਨਹੀਂ। ਵੇਖੋ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਨਚਦਾ ਬੰਦਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਮੈਨੂੰ ਧਿਕਾਰ ਹੈ।

Verse 38

परदेवताप्रसादाधिगतात्मप्रत्यवमर्शेनानुप्रवृत्तेभ्य: पुत्रेभ्य इमां यथादायं विभज्य भुक्तभोगां च महिषीं मृतकमिव सह महाविभूतिमपहाय स्वयं निहितनिर्वेदो हृदि गृहीतहरिविहारानुभावो भगवतो नारदस्य पदवीं पुनरेवानुससार ॥ ३८ ॥

ਪਰਮਦੇਵ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਜ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਦੀ ਸੁਰਤ ਮੁੜ ਜਾਗ ਪਈ। ਉਸ ਨੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਯਥੋਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸੰਪਤੀ ਵੰਡ ਦਿੱਤੀ। ਜਿਸ ਰਾਣੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਭੋਗ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਵੈਭਵ ਵਾਲੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਵੀ, ਮਾਨੋ ਮਰੇ ਹੋਏ ਸਰੀਰ ਵਾਂਗ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ ਧਾਰ ਕੇ ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਹਿਰਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਭਗਵਦਭਕਤ ਨਾਰਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪਦਵੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚੱਲ ਪਿਆ।

Verse 39

तस्य ह वा एते श्लोका:— प्रियव्रतकृतं कर्म को नु कुर्याद्विनेश्वरम् । यो नेमिनिम्नैरकरोच्छायां घ्नन् सप्त वारिधीन् ॥ ३९ ॥

ਉਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ— ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਹਾਰਾਜ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਵਰਗਾ ਕਰਮ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿਸ ਨੇ ਰਥ-ਚੱਕਰ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਛਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ।

Verse 40

भूसंस्थानं कृतं येन सरिद्ग‍िरिवनादिभि: । सीमा च भूतनिर्वृत्यै द्वीपे द्वीपे विभागश: ॥ ४० ॥

ਜਿਸ ਨੇ ਦਰਿਆਵਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਠਹਿਰਾਈ, ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਟਾਪੂ-ਟਾਪੂ ਵੰਡ ਕਰਕੇ ਹੱਦਾਂ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀਆਂ।

Verse 41

भौमं दिव्यं मानुषं च महित्वं कर्मयोगजम् । यश्चक्रे निरयौपम्यं पुरुषानुजनप्रिय: ॥ ४१ ॥

ਭੌਮ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਮਾਨੁਖ— ਕਰਮਯੋਗ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਜੋ ਮਹਿਮਾ ਸੀ, ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਭਗਤ ਮਹਾਰਾਜ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਰਕ-ਸਮਾਨ ਜਾਣਿਆ; ਫਿਰ ਵੀ ਧਰਮਮਈ ਯਸ਼ ਕਮਾਇਆ।