Adhyaya 8
Mahārāja Sagara, Kapila Muni, and the Deliverance of the Sixty Thousand Sons
ਸੂਰਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਰੋਹਿਤ ਤੋਂ ਬਾਹੁਕ ਤੱਕ ਵੰਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਰਾਜ ਗੁਆ ਕੇ ਬਾਹੁਕ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਪਿੱਛੋਂ ਗਰਭਵਤੀ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਔਰਵ ਮੁਨੀ ਸਤੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੌਤਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ ਦੇਣ ਬਾਵਜੂਦ “ਵਿਸ਼ ਸਮੇਤ” ਪੁੱਤਰ ਜੰਮਿਆ, ਨਾਮ ਸਗਰ ਪਿਆ। ਸਮਰਾਟ ਸਗਰ ਨੇ ਔਰਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਯਵਨ-ਸ਼ਕ ਆਦਿ ਸਰਹੱਦੀ ਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਨਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕੀਤਾ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਯੱਗ ਦਾ ਘੋੜਾ ਚੁਰਾ ਲਿਆ; ਸਗਰ ਦੇ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਧਰਤੀ ਖੋਦ ਕੇ ਖੋਜਦੇ ਹੋਏ ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੇੜੇ ਘੋੜਾ ਲੱਭਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੰਦਰ-ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਕਪਿਲ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਪਰਾਧ ਕਾਰਨ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੜ ਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗ੍ਰੰਥ ਕਪਿਲ ਦੀ ਅਤੀਤਤਾ ਅਤੇ ਸਾਂਖ੍ਯ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਹੋਣ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੌਤ੍ਰ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਗਮਤਾ ਅਤੇ ਗੁਣ-ਬੰਧਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਪਿਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੇਵਲ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਨਾਲ ਹੀ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਘੋੜਾ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਕੇ ਯੱਗ ਪੂਰਾ ਕਰਵਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਗਰ ਰਾਜ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅੱਗੇ ਗੰਗਾ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕਥਾ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच हरितो रोहितसुतश्चम्पस्तस्माद् विनिर्मिता । चम्पापुरी सुदेवोऽतो विजयो यस्य चात्मज: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰੋਹਿਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਰਿਤ ਸੀ, ਅਤੇ ਹਰਿਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਚੰਪ। ਉਸ ਚੰਪ ਨੇ ਚੰਪਾਪੁਰੀ ਨਗਰ ਬਣਾਇਆ। ਚੰਪ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਦੇਵ ਅਤੇ ਸੁਦੇਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਜਯ ਸੀ।
Verse 2
भरुकस्तत्सुतस्तस्माद् वृकस्तस्यापि बाहुक: । सोऽरिभिर्हृतभू राजा सभार्यो वनमाविशत् ॥ २ ॥
ਵਿਜਯ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਰੁਕ ਸੀ, ਭਰੁਕ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵ੍ਰਕ, ਅਤੇ ਵ੍ਰਕ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਾਹੁਕ। ਬਾਹੁਕ ਰਾਜੇ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਦੌਲਤ ਛੀਨ ਲਈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਧਾਰ ਕੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 3
वृद्धं तं पञ्चतां प्राप्तं महिष्यनुमरिष्यती । और्वेण जानतात्मानं प्रजावन्तं निवारिता ॥ ३ ॥
ਬਾਹੁਕ ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਕੇ ਮਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਦ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਤੀ-ਵ੍ਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਔਰਵ ਮੁਨੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਰਭਵਤੀ ਜਾਣ ਕੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।
Verse 4
आज्ञायास्यै सपत्नीभिर्गरो दत्तोऽन्धसा सह । सह तेनैव सञ्जात: सगराख्यो महायशा: । सगरश्चक्रवर्त्यासीत् सागरो यत्सुतै: कृत: ॥ ४ ॥
ਜਦੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਗਰਭਵਤੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੌਤਾਂ ਨੇ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਉਹ ਅਸਰ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਵਿਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਸਗਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਹਾਯਸ਼ੀ ਹੋਇਆ। ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਸਗਰ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਸਮਰਾਟ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਗੰਗਾਸਾਗਰ-ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਖੋਦ ਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ।
Verse 5
यस्तालजङ्घान् यवनाञ्छकान् हैहयबर्बरान् । नावधीद् गुरुवाक्येन चक्रे विकृतवेषिण: ॥ ५ ॥ मुण्डाञ्छ्मश्रुधरान् कांश्चिन्मुक्तकेशार्धमुण्डितान् । अनन्तर्वासस: कांश्चिदबहिर्वाससोऽपरान् ॥ ६ ॥
ਗੁਰੂ ਔਰਵ ਦੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸਗਰ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਤਾਲਜੰਘ, ਯਵਨ, ਸ਼ਕ, ਹੈਹਯ ਅਤੇ ਬਰਬਰ ਵਰਗੇ ਅਸਭਿਆ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਵੇਸ਼ ਪਹਿਨਾਏ—ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮੁੰਡਾ ਕਰ ਕੇ ਮੁੱਛਾਂ ਰੱਖਣ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਾਲ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਅੱਧਾ ਮੁੰਡਾ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਅੰਦਰਲੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬਾਹਰਲੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਸ਼ ਵੱਖਰੇ ਕੀਤੇ, ਪਰ ਸਗਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।
Verse 6
यस्तालजङ्घान् यवनाञ्छकान् हैहयबर्बरान् । नावधीद् गुरुवाक्येन चक्रे विकृतवेषिण: ॥ ५ ॥ मुण्डाञ्छ्मश्रुधरान् कांश्चिन्मुक्तकेशार्धमुण्डितान् । अनन्तर्वासस: कांश्चिदबहिर्वाससोऽपरान् ॥ ६ ॥
ਗੁਰੂ ਔਰਵ ਦੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸਗਰ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਤਾਲਜੰਘ, ਯਵਨ, ਸ਼ਕ, ਹੈਹਯ ਅਤੇ ਬਰਬਰ ਵਰਗੇ ਅਸਭਿਆ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਵੇਸ਼ ਪਹਿਨਾਏ—ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮੁੰਡਾ ਕਰ ਕੇ ਮੁੱਛਾਂ ਰੱਖਣ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਾਲ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਅੱਧਾ ਮੁੰਡਾ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਅੰਦਰਲੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬਾਹਰਲੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਸ਼ ਵੱਖਰੇ ਕੀਤੇ, ਪਰ ਸਗਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।
Verse 7
सोऽश्वमेधैरयजत सर्ववेदसुरात्मकम् । और्वोपदिष्टयोगेन हरिमात्मानमीश्वरम् । तस्योत्सृष्टं पशुं यज्ञे जहाराश्वं पुरन्दर: ॥ ७ ॥
ਔਰਵ ਮੁਨੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਯੋਗ ਅਨੁਸਾਰ ਸਗਰ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਸਰਵਵੇਦ-ਸਰੂਪ, ਸਰਵਜ੍ਞ, ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਲਈ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਘੋੜਾ ਪੁਰੰਦਰ ਇੰਦਰ ਨੇ ਚੁਰਾ ਲਿਆ।
Verse 8
सुमत्यास्तनया दृप्ता: पितुरादेशकारिण: । हयमन्वेषमाणास्ते समन्तान्न्यखनन् महीम् ॥ ८ ॥
ਸੁਮਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਘਮੰਡੀ ਸਨ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਗੁੰਮ ਹੋਏ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਲੱਭਦੇ ਲੱਭਦੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਖੋਦ ਦਿੱਤਾ।
Verse 9
प्रागुदीच्यां दिशि हयं ददृशु: कपिलान्तिके । एष वाजिहरश्चौर आस्ते मीलितलोचन: ॥ ९ ॥ हन्यतां हन्यतां पाप इति षष्टिसहस्रिण: । उदायुधा अभिययुरुन्मिमेष तदा मुनि: ॥ १० ॥
ਫਿਰ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੇੜੇ ਘੋੜਾ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਬੋਲੇ—“ਇਹੀ ਘੋੜਾ ਚੁਰਾਣ ਵਾਲਾ ਚੋਰ ਹੈ; ਅੱਖਾਂ ਮੂੰਦ ਕੇ ਬੈਠਾ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪਾਪੀ ਹੈ—ਮਾਰੋ, ਮਾਰੋ!” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੀਕਦੇ ਹੋਏ ਸਗਰ ਦੇ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਮੁਨੀ ਵੱਲ ਦੌੜੇ। ਤਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਨੇਤਰ ਖੋਲ੍ਹੇ।
Verse 10
प्रागुदीच्यां दिशि हयं ददृशु: कपिलान्तिके । एष वाजिहरश्चौर आस्ते मीलितलोचन: ॥ ९ ॥ हन्यतां हन्यतां पाप इति षष्टिसहस्रिण: । उदायुधा अभिययुरुन्मिमेष तदा मुनि: ॥ १० ॥
ਫਿਰ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਘੋੜਾ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ—“ਇਹੀ ਘੋੜਾ ਹਰਨ ਵਾਲਾ ਚੋਰ ਹੈ। ਅੱਖਾਂ ਮੂੰਦ ਕੇ ਬੈਠਾ ਹੈ; ਪਾਪੀ—ਮਾਰੋ, ਮਾਰੋ!” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੀਕਦੇ ਹੋਏ ਸਗਰ ਦੇ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਮੁਨੀ ਵੱਲ ਦੌੜੇ। ਤਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਨੇਤਰ ਖੋਲ੍ਹੇ।
Verse 11
स्वशरीराग्निना तावन्महेन्द्रहृतचेतस: । महद्व्यतिक्रमहता भस्मसादभवन् क्षणात् ॥ ११ ॥
ਇੰਦਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਹਰ ਲਈ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅੱਗ ਨਿਕਲੀ ਅਤੇ ਉਹ ਪਲ ਵਿੱਚ ਭਸਮ ਹੋ ਗਏ।
Verse 12
न साधुवादो मुनिकोपभर्जिता नृपेन्द्रपुत्रा इति सत्त्वधामनि । कथं तमो रोषमयं विभाव्यते जगत्पवित्रात्मनि खे रजो भुव: ॥ १२ ॥
ਕਈ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਕ੍ਰੋਧ-ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਸਮ ਹੋਏ; ਪਰ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਸਾਧੂ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਪੂਰਨ ਸੱਤਵ-ਧਾਮ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ ਰੂਪ ਤਮੋਗੁਣ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਪਵਿੱਤਰ ਆਕਾਸ਼ ਧਰਤੀ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਮੈਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 13
यस्येरिता साङ्ख्यमयी दृढेह नौ- र्यया मुमुक्षुस्तरते दुरत्ययम् । भवार्णवं मृत्युपथं विपश्चित: परात्मभूतस्य कथं पृथङ्मति: ॥ १३ ॥
ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ ਨੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਂਖ੍ਯ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨੌਕਾ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਇੱਛੁਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਮੌਤ ਦੇ ਮਾਰਗ ਰੂਪ ਭਵ-ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਤਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਐਸੇ ਮਹਾ-ਵਿਦਵਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤ੍ਰੁ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਦਾ ਭੇਦ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 14
योऽसमञ्जस इत्युक्त: स केशिन्या नृपात्मज: । तस्य पुत्रोशुमान् नाम पितामहहिते रत: ॥ १४ ॥
ਸਗਰ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਸ਼ਿਨੀ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ‘ਅਸਮੰਜਸ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ’ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾਮਹ ਸਗਰ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 15
असमञ्जस आत्मानं दर्शयन्नसमञ्जसम् । जातिस्मर: पुरा सङ्गाद् योगी योगाद् विचालित: ॥ १५ ॥ आचरन् गर्हितं लोके ज्ञातीनां कर्म विप्रियम् । सरय्वां क्रीडतो बालान्प्रास्यदुद्वेजयञ्जनम् ॥ १६ ॥
ਅਸਮੰਜਸ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ ਸੀ, ਪਰ ਕੁਸੰਗਤ ਕਰਕੇ ਯੋਗ-ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਰਾਜਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਾਤਿਸਮਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਲੋਕ-ਨਿੰਦਤ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਿਯ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ।
Verse 16
असमञ्जस आत्मानं दर्शयन्नसमञ्जसम् । जातिस्मर: पुरा सङ्गाद् योगी योगाद् विचालित: ॥ १५ ॥ आचरन् गर्हितं लोके ज्ञातीनां कर्म विप्रियम् । सरय्वां क्रीडतो बालान्प्रास्यदुद्वेजयञ्जनम् ॥ १६ ॥
ਉਹ ਸਰਯੂ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਡੂੰਘੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕ-ਵਿਰੋਧੀ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਭ ਲਈ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ।
Verse 17
एवं वृत्त: परित्यक्त: पित्रा स्नेहमपोह्य वै । योगैश्वर्येण बालांस्तान् दर्शयित्वा ततो ययौ ॥ १७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕਰਕੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਸਨੇਹ ਹਟਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਅਸਮੰਜਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਯੋਗ-ਐਸ਼ਵਰਯ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿਵਾ ਕੇ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵਿਖਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਯੋਧਿਆ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 18
अयोध्यावासिन: सर्वे बालकान् पुनरागतान् । दृष्ट्वा विसिस्मिरे राजन् राजा चाप्यन्वतप्यत ॥ १८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਸਨੀਕ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵਤ ਆਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਸਗਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ।
Verse 19
अंशुमांश्चोदितो राज्ञा तुरगान्वेषणे ययौ । पितृव्यखातानुपथं भस्मान्ति ददृशे हयम् ॥ १९ ॥
ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਸਗਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਘੋੜੇ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਨਿਕਲਿਆ। ਚਾਚਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਖੋਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਮੰਨਦਿਆਂ ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਰਾਖ ਦੇ ਢੇਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਘੋੜਾ ਵੇਖ ਲਿਆ।
Verse 20
तत्रासीनं मुनिं वीक्ष्य कपिलाख्यमधोक्षजम् । अस्तौत् समाहितमना: प्राञ्जलि: प्रणतो महान् ॥ २० ॥
ਉੱਥੇ ਘੋੜੇ ਕੋਲ ਬੈਠੇ ਕਪਿਲ ਨਾਮ ਦੇ ਮੁਨੀ—ਅਧੋਖਜ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਅਵਤਾਰ—ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਨ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਨੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 21
अंशुमानुवाच न पश्यति त्वां परमात्मनोऽजनो न बुध्यतेऽद्यापि समाधियुक्तिभि: । कुतोऽपरे तस्य मन:शरीरधी- विसर्गसृष्टा वयमप्रकाशा: ॥ २१ ॥
ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਪਰਮਾਤਮਾ! ਅੱਜ ਤੱਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਧਿਆਨ ਜਾਂ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਅਸੀਂ ਅਗਿਆਨੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?
Verse 22
ये देहभाजस्त्रिगुणप्रधाना गुणान् विपश्यन्त्युत वा तमश्च । यन्मायया मोहितचेतसस्त्वां विदु: स्वसंस्थं न बहि:प्रकाशा: ॥ २२ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਹੀ ਕਿਰਿਆ-ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਦੇ ਤਮੋਗੁਣ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਹਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਚਿੱਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਸਤ੍ਵ-ਰਜ-ਤਮ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਬੁੱਧੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰਲਾ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।
Verse 23
तं त्वामहं ज्ञानघनं स्वभाव- प्रध्वस्तमायागुणभेदमोहै: । सनन्दनाद्यैर्मुनिभिर्विभाव्यं कथं विमूढ: परिभावयामि ॥ २३ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਗਿਆਨ-ਘਨ ਹੋ; ਤੁਹਾਡੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਗੁਣ-ਭੇਦ ਦਾ ਮੋਹ ਨਸ਼ਟ ਹੈ। ਸਨੰਦਨ ਆਦਿ ਮੁਕਤ ਮੁਨੀ ਹੀ ਤੁਹਾਡਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਵਿਮੂੜ੍ਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਧਿਆਵੇ?
Verse 24
प्रशान्त मायागुणकर्मलिङ्ग- मनामरूपं सदसद्विमुक्तम् । ज्ञानोपदेशाय गृहीतदेहं नमामहे त्वां पुरुषं पुराणम् ॥ २४ ॥
ਹੇ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤ ਪ੍ਰਭੂ! ਮਾਇਆ ਦੇ ਗੁਣ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਨਾਮ‑ਰੂਪ ਤੇਰੀ ਹੀ ਰਚਨਾ ਹਨ, ਪਰ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਤੇਰਾ ਦਿਵ੍ਯ ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ ਭੌਤਿਕ ਨਾਮ‑ਰੂਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਲਈ ਤੂੰ ਦੇਹ‑ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਤੂੰ ਹੀ ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਹੈਂ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 25
त्वन्मायारचिते लोके वस्तुबुद्ध्या गृहादिषु । भ्रमन्ति कामलोभेर्ष्यामोहविभ्रान्तचेतस: ॥ २५ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਬਣੇ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਲੋਕ ਘਰ‑ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਹੀ ਸੱਚ ਮੰਨ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਾਮ, ਲੋਭ, ਈਰਖਾ ਤੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਭਟਕੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ ਪਤਨੀ‑ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਬੱਝ ਕੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 26
अद्य न: सर्वभूतात्मन् कामकर्मेन्द्रियाशय: । मोहपाशो दृढश्छिन्नो भगवंस्तव दर्शनात् ॥ २६ ॥
ਹੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਯਾਮੀ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਮੋਹ‑ਪਾਸ ਕੱਟ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਸੀ; ਮੈਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।
Verse 27
श्रीशुक उवाच इत्थंगीतानुभावस्तं भगवान्कपिलो मुनि: । अंशुमन्तमुवाचेदमनुग्राह्य धिया नृप ॥ २७ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਰਾਜਾ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਵਤਾਰ ਮਹਾਮੁਨੀ ਭਗਵਾਨ ਕਪਿਲ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਮਾਰਗ ਸਮਝਾਇਆ।
Verse 28
श्रीभगवानुवाच अश्वोऽयं नीयतां वत्स पितामहपशुस्तव । इमे च पितरो दग्धा गङ्गाम्भोऽर्हन्ति नेतरत् ॥ २८ ॥
ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਿਆਰੇ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ! ਇਹ ਉਹੀ ਪਸ਼ੂ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੇਰਾ ਪਿਤਾਮਹ ਯੱਗ ਲਈ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਇਸ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾ। ਤੇਰੇ ਪੂਰਵਜ ਜੋ ਸੜ ਕੇ ਰਾਖ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕੇਵਲ ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
Verse 29
तं परिक्रम्य शिरसा प्रसाद्य हयमानयत् । सगरस्तेन पशुना यज्ञशेषं समापयत् ॥ २९ ॥
ਫਿਰ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਨੇ ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰਦੱਖਿਣਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਘੋੜਾ ਵਾਪਸ ਲੈ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਘੋੜੇ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਜ ਸਗਰ ਨੇ ਯਜ੍ਞ ਦੀਆਂ ਬਾਕੀ ਰਸਮਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ।
Verse 30
राज्यमंशुमते न्यस्य नि:स्पृहो मुक्तबन्धन: । और्वोपदिष्टमार्गेण लेभे गतिमनुत्तमाम् ॥ ३० ॥
ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਨੂੰ ਰਾਜ ਸੌਂਪ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜ ਸਗਰ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਅਤੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ। ਔਰਵ ਮੁਨੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਵੋਤਮ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
Frequently Asked Questions
The chapter frames the event as the consequence of aparādha (disrespect) intensified by Indra’s influence, which robbed the sons of discrimination. Learned authorities reject the idea that Kapila acted in anger, because Kapila’s body and consciousness are described as fully in sattva and transcendence; anger (tamas/rajas-driven) cannot contaminate such a sage. Their destruction is presented as fire arising from their own bodies—i.e., the karmic reaction of offensive aggression toward a mahātmā.
Obeying Aurva Muni, Sagara did not annihilate these groups; instead he imposed distinguishing external marks (shaving patterns, hair, garments) to regulate social identity and boundaries. The significance is twofold: it highlights guru-ājñā as superior to royal impulse, and it portrays restraint as a dhārmic act—state power is subordinated to higher moral and spiritual counsel.
Aṁśumān is Sagara’s grandson (son of Asamañjasa) who succeeds where the sixty thousand fail. His prayers model the Bhagavatam’s ideal approach: humility before the Lord, recognition that Brahmā and others cannot fully grasp the Supreme, and insight that the guṇas cover perception of the indwelling Lord. This devotional-jñāna posture invites Kapila’s mercy and instruction.
Kapila states that the ashes of the forefathers can be purified only by Gaṅgā-jala, indicating a specific śāstric potency: Gaṅgā is not merely a river but a sacred descent connected with Viṣṇu (and later Śiva’s bearing of her flow). The narrative sets a theological premise that ancestral upliftment requires divine grace embodied in tīrtha, not merely ritual completion or royal power.
The text uses Asamañjasa to show that extraordinary capacities (like memory of past births) do not guarantee virtue. Bad association can degrade even a former yogī, and social trust can be damaged by deliberate misconduct. His exile also advances the plot by placing future responsibility on Aṁśumān, who embodies a more sattvic and devotional temperament.