Adhyaya 4
Nābhāga’s Inheritance, Śiva’s Verdict, and the Rise of Ambarīṣa—Prelude to Durvāsā’s Offense
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਭਾਗ ਦੇ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਵਾਰਸੇ ਤੋਂ ਵੰਸ਼ਕਥਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੋਈ ਮਹਾਰਾਜ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਦੇ ਉਤਥਾਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਨਾਭਾਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਜਾਇਦਾਦ ਵੰਡ ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਤੰਜ਼ ਕਰਕੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਉਸਦਾ ‘ਭਾਗ’ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਉਸਨੂੰ ਆੰਗਿਰਸ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਯੱਗ ਵੱਲ ਭੇਜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਉਲਝਣ ਜਾਣ ਕੇ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਸੰਬੰਧੀ ਵੇਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿਤਾ-ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਚਨ ਮੰਨ ਕੇ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਠੀਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਕੇ ਨਾਭਾਗ ਯੱਗ-ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਇੱਕ ਕਾਲੇ ਵਰਣ ਵਾਲਾ ਪੁਰਸ਼ ਉਸ ਧਨ ‘ਤੇ ਹੱਕ ਜਤਾਂਦਾ ਹੈ; ਫੈਸਲੇ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਕਸ਼-ਯੱਗ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਨਾਭਾਗ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸਮਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਕੇ ਉਹੀ ਧਨ ਉਸਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਦਿਵ੍ਯ ‘ਭਾਗ’ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਹੀ ਪੋਸ਼ਣ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਫਿਰ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਦਾ ਜਨਮ, ਰਾਜ-ਵੈਭਵ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਣਾ ਅਤੇ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਪਾਰਣ ਸਮੇਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਲਾਇਆ ਮਹਿਮਾਨ ਦੁਰਵਾਸਾ ਮੁਨੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਗਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਆਤਿਥ੍ਯ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵ-ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਵਾਲੇ ਟਕਰਾਅ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच नाभागो नभगापत्यं यं ततं भ्रातर: कविम् । यविष्ठं व्यभजन् दायं ब्रह्मचारिणमागतम् ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਨਭਗ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾਭਾਗ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਉਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨਹੀਂ ਬਣੇਗਾ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰੱਖੇ ਬਿਨਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਲਈ। ਜਦੋਂ ਨਾਭਾਗ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੁਰੁਕੁਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
Verse 2
भ्रातरोऽभाङ्क्त किं मह्यं भजाम पितरं तव । त्वां ममार्यास्तताभाङ्क्षुर्मा पुत्रक तदादृथा: ॥ २ ॥
ਨਾਭਾਗ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—“ਭਰਾਵੋ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਕੀ ਹਿੱਸਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ?” ਵੱਡੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਤੇਰਾ ਹਿੱਸਾ ਪਿਤਾ ਹੀ ਹੈ।” ਤਦ ਨਾਭਾਗ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਬੋਲਿਆ—“ਪਿਤਾਜੀ, ਵੱਡੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੀ ਮੇਰਾ ਹਿੱਸਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।” ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਪੁੱਤਰ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਧੋਖੇ ਵਾਲੇ ਬਚਨਾਂ ‘ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰ; ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਮਿਲਕियत ਨਹੀਂ ਹਾਂ।”
Verse 3
इमे अङ्गिरस: सत्रमासतेऽद्य सुमेधस: । षष्ठं षष्ठमुपेत्याह: कवे मुह्यन्ति कर्मणि ॥ ३ ॥
ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅੰਗਿਰਾ ਦੇ ਇਹ ਵੰਸ਼ਜ ਅੱਜ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸਤ੍ਰ-ਯੱਗ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਮੈਧਾਵੀ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ, ਹੇ ਕਵੀ, ਹਰ ਛੇਵੇਂ ਦਿਨ ਯੱਗ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਭੁੱਲਭੁੱਲੈਏ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਦੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਲਤੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 4
तांस्त्वं शंसय सूक्ते द्वे वैश्वदेवे महात्मन: । ते स्वर्यन्तो धनं सत्रपरिशेषितमात्मन: ॥ ४ ॥ दास्यन्ति तेऽथ तान्गच्छ तथा स कृतवान् यथा । तस्मै दत्त्वा ययु: स्वर्गं ते सत्रपरिशेषणम् ॥ ५ ॥
ਨਾਭਾਗ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੋ ਵੇਦਿਕ ਸੂਕਤ ਪੜ੍ਹ। ਉਹ ਯੱਗ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਵੇਲੇ ਯੱਗ-ਸ਼ੇਸ਼ ਧਨ ਤੈਨੂੰ ਦੇਣਗੇ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਜਾ।”
Verse 5
तांस्त्वं शंसय सूक्ते द्वे वैश्वदेवे महात्मन: । ते स्वर्यन्तो धनं सत्रपरिशेषितमात्मन: ॥ ४ ॥ दास्यन्ति तेऽथ तान्गच्छ तथा स कृतवान् यथा । तस्मै दत्त्वा ययु: स्वर्गं ते सत्रपरिशेषणम् ॥ ५ ॥
ਪਿਤਾ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਭਾਗ ਨੇ ਓਹੀ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੂਕਤ ਪੜ੍ਹੇ। ਤਦ ਅੰਗਿਰਾ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਯੱਗ-ਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਰਾ ਧਨ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਸਵਰਗਲੋਕ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 6
तं कश्चित् स्वीकरिष्यन्तं पुरुष: कृष्णदर्शन: । उवाचोत्तरतोऽभ्येत्य ममेदं वास्तुकं वसु ॥ ६ ॥
ਜਦੋਂ ਨਾਭਾਗ ਧਨ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਉੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਵਰਗਾ ਇੱਕ ਪੁਰਖ ਆਇਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ—“ਇਸ ਯੱਗ-ਸਥਾਨ ਦਾ ਸਾਰਾ ਧਨ ਮੇਰਾ ਹੈ।”
Verse 7
ममेदमृषिभिर्दत्तमिति तर्हि स्म मानव: । स्यान्नौ ते पितरि प्रश्न: पृष्टवान् पितरं यथा ॥ ७ ॥
ਨਾਭਾਗ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਇਹ ਧਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।” ਉਸ ਕਾਲੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਪੁਰਖ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਤਾਂ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛ; ਉਹੀ ਫੈਸਲਾ ਕਰੇਗਾ।” ਫਿਰ ਨਾਭਾਗ ਨੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 8
यज्ञवास्तुगतं सर्वमुच्छिष्टमृषय: क्वचित् । चक्रुर्हि भागं रुद्राय स देव: सर्वमर्हति ॥ ८ ॥
ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਯੱਗ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਬਚਿਆ ਹੈ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਹ ਰੁਦ੍ਰਦੇਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਭਾਗ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਵ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਯੱਗ-ਸਥਾਨ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਹੀ ਹੈ।
Verse 9
नाभागस्तं प्रणम्याह तवेश किल वास्तुकम् । इत्याह मे पिता ब्रह्मञ्छिरसा त्वां प्रसादये ॥ ९ ॥
ਤਦ ਨਾਭਾਗ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪੂਜਣਯ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਸ ਯੱਗ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਹੈ ਸਭ ਤੁਹਾਡੀ ਹੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਇਹੀ ਕਿਹਾ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ।
Verse 10
यत् ते पितावदद् धर्मं त्वं च सत्यं प्रभाषसे । ददामि ते मन्त्रदृशो ज्ञानं ब्रह्म सनातनम् ॥ १० ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਜੋ ਆਖਿਆ ਹੈ ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਉਹੀ ਸੱਚ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ, ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ, ਤੈਨੂੰ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 11
गृहाण द्रविणं दत्तं मत्सत्रपरिशेषितम् । इत्युक्त्वान्तर्हितो रुद्रो भगवान् धर्मवत्सल: ॥ ११ ॥
ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਮੇਰੇ ਯੱਗ ਤੋਂ ਜੋ ਧਨ ਬਚਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਧਰਮ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਉਥੋਂ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਏ।
Verse 12
य एतत् संस्मरेत् प्रात: सायं च सुसमाहित: । कविर्भवति मन्त्रज्ञो गतिं चैव तथात्मन: ॥ १२ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਵੇਰੇ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਇਕਾਗਰ ਮਨ ਨਾਲ ਇਸ ਆਖਿਆਨ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ, ਗਾਂਦਾ ਜਾਂ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਿਦਵਾਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
नाभागादम्बरीषोऽभून्महाभागवत: कृती । नास्पृशद् ब्रह्मशापोऽपि यं न प्रतिहत: क्वचित् ॥ १३ ॥
ਨਾਭਾਗ ਤੋਂ ਮਹਾਰਾਜ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਮਹਾਭਾਗਵਤ, ਮਹਾਨ ਗੁਣਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਗਤ ਸਨ। ਅਚੂਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਸ਼ਾਪ ਕਦੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ।
Verse 14
श्रीराजोवाच भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि राजर्षेस्तस्य धीमत: । न प्राभूद् यत्र निर्मुक्तो ब्रह्मदण्डो दुरत्यय: ॥ १४ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਜਾ ਬੋਲੇ— ਹੇ ਭਗਵਨ! ਮੈਂ ਉਸ ਧੀਮਾਨ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਮਹਾਰਾਜ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਅਚੰਭਾ ਹੈ ਕਿ ਅਦਮ੍ਯ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼ਾਪ ਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮਦੰਡ ਵੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ?
Verse 15
श्रीशुक उवाच अम्बरीषो महाभाग: सप्तद्वीपवतीं महीम् । अव्ययां च श्रियं लब्ध्वा विभवं चातुलं भुवि ॥ १५ ॥ मेनेऽतिदुर्लभं पुंसां सर्वं तत् स्वप्नसंस्तुतम् । विद्वान् विभवनिर्वाणं तमो विशति यत् पुमान् ॥ १६ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਬੋਲੇ— ਮਹਾਭਾਗ ਮਹਾਰਾਜ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਨੇ ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਅਤੇ ਅਖੁੱਟ, ਅਸੀਮ ਐਸ਼ਵਰਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਭੌਤਿਕ ਹੈ, ਸੁਪਨੇ ਵਰਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਭਕਤੀਹੀਨ ਮਨੁੱਖ ਐਸੇ ਵੈਭਵ ਨਾਲ ਹੋਰ ਤਮੋਗੁਣ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ।
Verse 16
श्रीशुक उवाच अम्बरीषो महाभाग: सप्तद्वीपवतीं महीम् । अव्ययां च श्रियं लब्ध्वा विभवं चातुलं भुवि ॥ १५ ॥ मेनेऽतिदुर्लभं पुंसां सर्वं तत् स्वप्नसंस्तुतम् । विद्वान् विभवनिर्वाणं तमो विशति यत् पुमान् ॥ १६ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਬੋਲੇ— ਮਹਾਭਾਗ ਮਹਾਰਾਜ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਨੇ ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਅਤੇ ਅਖੁੱਟ, ਅਸੀਮ ਐਸ਼ਵਰਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਭੌਤਿਕ ਹੈ, ਸੁਪਨੇ ਵਰਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਭਕਤੀਹੀਨ ਮਨੁੱਖ ਐਸੇ ਵੈਭਵ ਨਾਲ ਹੋਰ ਤਮੋਗੁਣ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ।
Verse 17
वासुदेवे भगवति तद्भक्तेषु च साधुषु । प्राप्तो भावं परं विश्वं येनेदं लोष्ट्रवत् स्मृतम् ॥ १७ ॥
ਮਹਾਰਾਜ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਵਾਸੁਦੇਵ ਭਗਵਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਕਤ ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਭਗਤ ਸਨ। ਇਸ ਭਕਤੀ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਪੱਥਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਵਾਂਗ ਤੱਛ ਸਮਝਦੇ ਸਨ।
Verse 18
स वै मन: कृष्णपदारविन्दयो- र्वचांसि वैकुण्ठगुणानुवर्णने । करौ हरेर्मन्दिरमार्जनादिषु श्रुतिं चकाराच्युतसत्कथोदये ॥ १८ ॥ मुकुन्दलिङ्गालयदर्शने दृशौ तद्भृत्यगात्रस्पर्शेऽङ्गसङ्गमम् । घ्राणं च तत्पादसरोजसौरभे श्रीमत्तुलस्या रसनां तदर्पिते ॥ १९ ॥ पादौ हरे: क्षेत्रपदानुसर्पणे शिरो हृषीकेशपदाभिवन्दने । कामं च दास्ये न तु कामकाम्यया यथोत्तमश्लोकजनाश्रया रति: ॥ २० ॥
ਮਹਾਰਾਜ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਸਦਾ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਰਨਕਮਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਇਆ; ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਵੈਕੁੰਠਨਾਥ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਏ; ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੇ ਮੰਦਰ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਆਦਿ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ; ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣੀਆਂ। ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਵਿਗ੍ਰਹ, ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਧਾਮਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ; ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ-ਭਕਤਾਂ ਦੇ ਦੇਹਸਪਰਸ਼ ਦਾ ਸਤਸੰਗ ਕੀਤਾ; ਘ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਲਈ; ਜੀਭ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਚੱਖਿਆ। ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵੱਲ ਚੱਲੇ; ਸਿਰ ਨਾਲ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਾਸ੍ਯ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲਾਇਆ— ਇੰਦ੍ਰੀ-ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਰਤੀ ਵਧਾਈ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ।
Verse 19
स वै मन: कृष्णपदारविन्दयो- र्वचांसि वैकुण्ठगुणानुवर्णने । करौ हरेर्मन्दिरमार्जनादिषु श्रुतिं चकाराच्युतसत्कथोदये ॥ १८ ॥ मुकुन्दलिङ्गालयदर्शने दृशौ तद्भृत्यगात्रस्पर्शेऽङ्गसङ्गमम् । घ्राणं च तत्पादसरोजसौरभे श्रीमत्तुलस्या रसनां तदर्पिते ॥ १९ ॥ पादौ हरे: क्षेत्रपदानुसर्पणे शिरो हृषीकेशपदाभिवन्दने । कामं च दास्ये न तु कामकाम्यया यथोत्तमश्लोकजनाश्रया रति: ॥ २० ॥
ਮਹਾਰਾਜ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਸਦਾ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਇਆ, ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਵੈਕੁੰਠਨਾਥ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਏ, ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਹਰੀ ਮੰਦਰ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਆਦਿ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਸੁਣੀ। ਉਸ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਵਿਗ੍ਰਹ, ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਧਾਮ-ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਸਪਰਸ਼ ਨੂੰ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਦੇਹ-ਸਪਰਸ਼ ਵਿੱਚ, ਘ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਜੀਭ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੇ ਆਸਵਾਦ ਵਿੱਚ ਲਾਇਆ। ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਹਰੀ-ਖੇਤਰ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਵਿੱਚ, ਸਿਰ ਨੂੰ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਾਸ੍ਯ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ—ਇੰਦ੍ਰੀ ਭੋਗ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ—ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ-ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਭਕਤੀ-ਰਤੀ ਵਧਦੀ ਹੈ।
Verse 20
स वै मन: कृष्णपदारविन्दयो- र्वचांसि वैकुण्ठगुणानुवर्णने । करौ हरेर्मन्दिरमार्जनादिषु श्रुतिं चकाराच्युतसत्कथोदये ॥ १८ ॥ मुकुन्दलिङ्गालयदर्शने दृशौ तद्भृत्यगात्रस्पर्शेऽङ्गसङ्गमम् । घ्राणं च तत्पादसरोजसौरभे श्रीमत्तुलस्या रसनां तदर्पिते ॥ १९ ॥ पादौ हरे: क्षेत्रपदानुसर्पणे शिरो हृषीकेशपदाभिवन्दने । कामं च दास्ये न तु कामकाम्यया यथोत्तमश्लोकजनाश्रया रति: ॥ २० ॥
ਮਹਾਰਾਜ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਵੈਕੁੰਠਨਾਥ ਦੇ ਗੁਣ-ਵਰਨਨ ਵਿੱਚ, ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਹਰੀ ਮੰਦਰ ਦੀ ਮਾਰਜਨ ਆਦਿ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੀ ਸਤਕਥਾ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਲਾਇਆ। ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਵਿਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਧਾਮ-ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਸਪਰਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ-ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਦੇਹ-ਸਪਰਸ਼ ਵਿੱਚ, ਘ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਸ਼੍ਰੀ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਜੀਭ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੇ ਆਸਵਾਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ। ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਹਰੀ-ਖੇਤਰ ਭ੍ਰਮਣ ਵਿੱਚ, ਸਿਰ ਨੂੰ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਾਸ੍ਯ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ—ਭੋਗਕਾਮਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ—ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਨਾਲ ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ-ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਭਕਤੀ-ਰਤੀ ਵਧਦੀ ਹੈ।
Verse 21
एवं सदा कर्मकलापमात्मन: परेऽधियज्ञे भगवत्यधोक्षजे । सर्वात्मभावं विदधन्महीमिमां तन्निष्ठविप्राभिहित: शशास ह ॥ २१ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਰਾਜ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਆਪਣੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦੇ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਧੋਕਸ਼ਜ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਸਰਵਾਤਮ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਪ੍ਰਭੂ-ਨਿਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਚਲਾਉਂਦੇ ਰਹੇ।
Verse 22
ईजेऽश्वमेधैरधियज्ञमीश्वरं महाविभूत्योपचिताङ्गदक्षिणै: । ततैर्वसिष्ठासितगौतमादिभि- र्धन्वन्यभिस्रोतमसौ सरस्वतीम् ॥ २२ ॥
ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਰੇਤਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਮਹਾਰਾਜ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਨੇ ਮਹਾਨ ਠਾਠ-ਬਾਠ, ਯੋਗ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਆਦਿ ਮਹਾ ਯਜ्ञ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਪਰਮੇਸ਼्वर ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਯਜ्ञਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਿਸ਼ਠ, ਅਸਿਤ, ਗੌਤਮ ਆਦਿ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਵਜੋਂ ਨਿਗਰਾਨ ਰਹੇ।
Verse 23
यस्य क्रतुषु गीर्वाणै: सदस्या ऋत्विजो जना: । तुल्यरूपाश्चानिमिषा व्यदृश्यन्त सुवासस: ॥ २३ ॥
ਮਹਾਰਾਜ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਦੇ ਯਜ्ञਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭਾ ਦੇ ਸਦੱਸ ਅਤੇ ਰਿਤਵਿਜ ਪੁਰੋਹਿਤ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗੇ ਹੀ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਭ ਯਜ्ञ ਦੇ ਠੀਕ ਅਤੇ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਲਈ ਉਤਸਾਹ ਨਾਲ ਤਤਪਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
Verse 24
स्वर्गो न प्रार्थितो यस्य मनुजैरमरप्रिय: । शृण्वद्भिरुपगायद्भिरुत्तमश्लोकचेष्टितम् ॥ २४ ॥
ਮਹਾਰਾਜ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਲੋਕ ਭਗਵਾਨ ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਦੀਆਂ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਲੀਲਾਵਾਂ ਸੁਣਦੇ ਤੇ ਗਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ; ਇਸ ਲਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿਆਰਾ ਸਵਰਗ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਹੀਂ ਮੰਗਿਆ।
Verse 25
संवर्धयन्ति यत् कामा: स्वाराज्यपरिभाविता: । दुर्लभा नापि सिद्धानां मुकुन्दं हृदि पश्यत: ॥ २५ ॥
ਜੋ ਮੁਕੁੰਦ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਅਤੀੰਦ੍ਰੀਅ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹਨ, ਉਹ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਭਗਤ ਲਈ ਸਿੱਧਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁਰਲਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭੀ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ।
Verse 26
स इत्थं भक्तियोगेन तपोयुक्तेन पार्थिव: । स्वधर्मेण हरिं प्रीणन् सर्वान् कामान्शनैर्जहौ ॥ २६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਮਹਾਰਾਜ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹਰਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸਾਰੀਆਂ ਭੌਤਿਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀਆਂ।
Verse 27
गृहेषु दारेषु सुतेषु बन्धुषु द्विपोत्तमस्यन्दनवाजिवस्तुषु । अक्षय्यरत्नाभरणाम्बरादि- ष्वनन्तकोशेष्वकरोदसन्मतिम् ॥ २७ ॥
ਮਹਾਰਾਜ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਨੇ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ, ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ, ਮਿੱਤਰ-ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਉੱਤਮ ਹਾਥੀ, ਸੁੰਦਰ ਰਥ-ਗੱਡੀਆਂ-ਘੋੜੇ, ਅਖੁੱਟ ਰਤਨ, ਗਹਿਣੇ, ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਅੰਤਹੀਣ ਖਜ਼ਾਨਾ—ਇਹ ਸਭ ਨਾਸਵੰਤ ਭੌਤਿਕ ਜਾਣ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਆਸਕਤੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ।
Verse 28
तस्मा अदाद्धरिश्चक्रं प्रत्यनीकभयावहम् । एकान्तभक्तिभावेन प्रीतो भक्ताभिरक्षणम् ॥ २८ ॥
ਮਹਾਰਾਜ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਦੀ ਇਕਾਂਤ ਨਿਰਮਲ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹਰਿ-ਚੱਕਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ, ਜੋ ਵੈਰੀਆਂ ਲਈ ਭਯਾਨਕ ਹੈ ਅਤੇ ਭਗਤ ਦੀ ਸਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 29
आरिराधयिषु: कृष्णं महिष्या तुल्यशीलया । युक्त: सांवत्सरं वीरो दधार द्वादशीव्रतम् ॥ २९ ॥
ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਲਈ ਮਹਾਰਾਜ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਨੇ ਸਮਗੁਣੀ ਰਾਣੀ ਸਮੇਤ ਇੱਕ ਸਾਲ ਏਕਾਦਸ਼ੀ‑ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਤ ਧਾਰਿਆ।
Verse 30
व्रतान्ते कार्तिके मासि त्रिरात्रं समुपोषित: । स्नात: कदाचित् कालिन्द्यां हरिं मधुवनेऽर्चयत् ॥ ३० ॥
ਵਰਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਉਪਵਾਸ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਕਾਲਿੰਦੀ (ਯਮੁਨਾ) ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮਧੁਵਨ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 31
महाभिषेकविधिना सर्वोपस्करसम्पदा । अभिषिच्याम्बराकल्पैर्गन्धमाल्यार्हणादिभि: ॥ ३१ ॥ तद्गतान्तरभावेन पूजयामास केशवम् । ब्राह्मणांश्च महाभागान् सिद्धार्थानपि भक्तित: ॥ ३२ ॥
ਮਹਾਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਜ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਗ੍ਰਹ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਉੱਤਮ ਵਸਤ੍ਰ, ਗਹਿਣੇ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ ਕੀਤਾ। ਅੰਦਰੋਂ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ, ਮਹਾਭਾਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਵੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 32
महाभिषेकविधिना सर्वोपस्करसम्पदा । अभिषिच्याम्बराकल्पैर्गन्धमाल्यार्हणादिभि: ॥ ३१ ॥ तद्गतान्तरभावेन पूजयामास केशवम् । ब्राह्मणांश्च महाभागान् सिद्धार्थानपि भक्तित: ॥ ३२ ॥
ਮਹਾਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਜ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਗ੍ਰਹ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਉੱਤਮ ਵਸਤ੍ਰ, ਗਹਿਣੇ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ ਕੀਤਾ। ਅੰਦਰੋਂ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ, ਮਹਾਭਾਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਵੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 33
गवां रुक्मविषाणीनां रूप्याङ्घ्रीणां सुवाससाम् । पय:शीलवयोरूपवत्सोपस्करसम्पदाम् ॥ ३३ ॥ प्राहिणोत् साधुविप्रेभ्यो गृहेषु न्यर्बुदानि षट् । भोजयित्वा द्विजानग्रे स्वाद्वन्नं गुणवत्तमम् ॥ ३४ ॥ लब्धकामैरनुज्ञात: पारणायोपचक्रमे । तस्य तर्ह्यतिथि: साक्षाद् दुर्वास भगवानभूत् ॥ ३५ ॥
ਫਿਰ ਮਹਾਰਾਜ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਆਏ ਸਾਰੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਾਧੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ—ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਮੜ੍ਹੇ ਸਿੰਗਾਂ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਨਾਲ ਮੜ੍ਹੇ ਖੁਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਥਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਵ ਦੀਆਂ, ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਸੁੰਦਰ, ਅਤੇ ਬੱਛੜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਸੱਠ ਕਰੋੜ ਦਾਨ ਕੀਤੇ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸੁਆਦਲਾ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਇਆ; ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਤੇ ਉਹ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਪਾਰਣ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਬਿਨਾਂ ਬੁਲਾਏ ਮਹਿਮਾਨ ਵਜੋਂ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਭਗਵਾਨ ਦੁਰਵਾਸਾ ਮੁਨੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ।
Verse 34
गवां रुक्मविषाणीनां रूप्याङ्घ्रीणां सुवाससाम् । पय:शीलवयोरूपवत्सोपस्करसम्पदाम् ॥ ३३ ॥ प्राहिणोत् साधुविप्रेभ्यो गृहेषु न्यर्बुदानि षट् । भोजयित्वा द्विजानग्रे स्वाद्वन्नं गुणवत्तमम् ॥ ३४ ॥ लब्धकामैरनुज्ञात: पारणायोपचक्रमे । तस्य तर्ह्यतिथि: साक्षाद् दुर्वास भगवानभूत् ॥ ३५ ॥
ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਜ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਆਏ ਸਾਰੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਾਧੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ, ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਮੜ੍ਹੇ ਸਿੰਗਾਂ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਨਾਲ ਮੜ੍ਹੇ ਖੁਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਥਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਉ, ਜਵਾਨ ਤੇ ਸੁੰਦਰ, ਵੱਛਿਆਂ ਸਮੇਤ—ਅਜਿਹੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਸੱਠ ਕਰੋੜ ਦਾਨ ਕੀਤੇ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਸੁਆਦਲੇ ਅੰਨ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਇਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਪਾਰਣਾ ਕਰਨ ਹੀ ਲੱਗਾ ਸੀ ਕਿ ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਬਿਨਾਂ ਸੱਦੇ ਮਹਿਮਾਨ ਵਜੋਂ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦੁರ್ವਾਸਾ ਮੁਨੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ।
Verse 35
गवां रुक्मविषाणीनां रूप्याङ्घ्रीणां सुवाससाम् । पय:शीलवयोरूपवत्सोपस्करसम्पदाम् ॥ ३३ ॥ प्राहिणोत् साधुविप्रेभ्यो गृहेषु न्यर्बुदानि षट् । भोजयित्वा द्विजानग्रे स्वाद्वन्नं गुणवत्तमम् ॥ ३४ ॥ लब्धकामैरनुज्ञात: पारणायोपचक्रमे । तस्य तर्ह्यतिथि: साक्षाद् दुर्वास भगवानभूत् ॥ ३५ ॥
ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਜ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਆਏ ਸਾਰੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਾਧੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ, ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਮੜ੍ਹੇ ਸਿੰਗਾਂ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਨਾਲ ਮੜ੍ਹੇ ਖੁਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਥਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਉ, ਜਵਾਨ ਤੇ ਸੁੰਦਰ, ਵੱਛਿਆਂ ਸਮੇਤ—ਅਜਿਹੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਸੱਠ ਕਰੋੜ ਦਾਨ ਕੀਤੇ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਸੁਆਦਲੇ ਅੰਨ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਇਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਪਾਰਣਾ ਕਰਨ ਹੀ ਲੱਗਾ ਸੀ ਕਿ ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਬਿਨਾਂ ਸੱਦੇ ਮਹਿਮਾਨ ਵਜੋਂ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦੁರ್ವਾਸਾ ਮੁਨੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ।
Verse 36
तमानर्चातिथिं भूप: प्रत्युत्थानासनार्हणै: । ययाचेऽभ्यवहाराय पादमूलमुपागत: ॥ ३६ ॥
ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਬਿਨਾਂ ਸੱਦੇ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨ ਦੁर्वਾਸਾ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ, ਆਸਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਯਥਾਵਿਧੀ ਅਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਕੋਲ ਬੈਠ ਕੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 37
प्रतिनन्द्य स तां याञ्चां कर्तुमावश्यकं गत: । निममज्ज बृहद् ध्यायन् कालिन्दीसलिले शुभे ॥ ३७ ॥
ਦੁर्वਾਸਾ ਮੁਨੀ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮੰਨ ਲਈ; ਪਰ ਲੋੜੀਂਦੇ ਵੈਦਿਕ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਵੱਲ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਸ਼ੁਭ ਕਾਲਿੰਦੀ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਕੀ ਲਾ ਕੇ ਉਹ ਨਿਰਾਕਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 38
मुहूर्तार्धावशिष्टायां द्वादश्यां पारणं प्रति । चिन्तयामास धर्मज्ञो द्विजैस्तद्धर्मसङ्कटे ॥ ३८ ॥
ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਪਾਰਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੇਵਲ ਅੱਧਾ ਮੁਹੂਰਤ ਹੀ ਬਾਕੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਮਹਾਰਾਜ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਉਸ ਧਰਮ-ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 39
ब्राह्मणातिक्रमे दोषो द्वादश्यां यदपारणे । यत् कृत्वा साधु मे भूयादधर्मो वा न मां स्पृशेत् ॥ ३९ ॥ अम्भसा केवलेनाथ करिष्ये व्रतपारणम् । आहुरब्भक्षणं विप्रा ह्यशितं नाशितं च तत् ॥ ४० ॥
ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਮਹਾਦੋਸ਼ ਹੈ; ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪਾਰਣ ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਜੇ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਜਲ ਪੀ ਕੇ ਪਾਰਣ ਕਰਾਂਗਾ। ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜਲ ਪਾਨ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਭੋਜਨ ਵੀ।
Verse 40
ब्राह्मणातिक्रमे दोषो द्वादश्यां यदपारणे । यत् कृत्वा साधु मे भूयादधर्मो वा न मां स्पृशेत् ॥ ३९ ॥ अम्भसा केवलेनाथ करिष्ये व्रतपारणम् । आहुरब्भक्षणं विप्रा ह्यशितं नाशितं च तत् ॥ ४० ॥
ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਹੀ ਵਰਤ ਦਾ ਪਾਰਣ ਕਰਾਂਗਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਪ੍ਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਲ ਪਾਨ ਭੋਜਨ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਭੋਜਨ ਵੀ।
Verse 41
इत्यप: प्राश्य राजर्षिश्चिन्तयन् मनसाच्युतम् । प्रत्यचष्ट कुरुश्रेष्ठ द्विजागमनमेव स: ॥ ४१ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਅੰਬਰೀਸ਼ ਨੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਦ੍ਵਿਜ (ਦੁਰਵਾਸਾ) ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਹੀ ਉਡੀਕ ਕੀਤੀ।
Verse 42
दुर्वास यमुनाकूलात् कृतावश्यक आगत: । राज्ञाभिनन्दितस्तस्य बुबुधे चेष्टितं धिया ॥ ४२ ॥
ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰ ਕੇ ਦੁਰਵਾਸਾ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਅੰਬਰೀਸ਼ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਬਿਨਾਂ ਪਾਣੀ ਪੀ ਲਿਆ ਹੈ।
Verse 43
मन्युना प्रचलद्गात्रो भ्रुकुटीकुटिलानन: । बुभुक्षितश्च सुतरां कृताञ्जलिमभाषत ॥ ४३ ॥
ਹਾਲੇ ਭੁੱਖੇ ਦੁਰਵਾਸਾ ਮੁਨੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਭੌਂਹਾਂ ਚੜ੍ਹੀਆਂ ਤੇ ਮੂੰਹ ਵੰਕਾ ਸੀ; ਉਹ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਅੰਬਰীਸ਼ ਨਾਲ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਬੋਲਿਆ।
Verse 44
अहो अस्य नृशंसस्य श्रियोन्मत्तस्य पश्यत । धर्मव्यतिक्रमं विष्णोरभक्तस्येशमानिन: ॥ ४४ ॥
ਹਾਇ, ਇਸ ਨਿਰਦਈ ਤੇ ਧਨ-ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਮੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਵਰਤਾਵ ਵੇਖੋ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਭਗਤ ਨਹੀਂ; ਦੌਲਤ ਤੇ ਪਦ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਮੰਨ ਕੇ ਧਰਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 45
यो मामतिथिमायातमातिथ्येन निमन्त्र्य च । अदत्त्वा भुक्तवांस्तस्य सद्यस्ते दर्शये फलम् ॥ ४५ ॥
ਮਹਾਰਾਜ ਅੰਬਰੀਸ਼, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮਹਿਮਾਨ ਵਜੋਂ ਸੱਦ ਕੇ ਆਤਿਥ੍ਯ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਖਵਾਏ ਬਿਨਾਂ ਤੂੰ ਆਪ ਪਹਿਲਾਂ ਖਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਬਦਸਲੂਕੀ ਦਾ ਫਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੁਣੇ ਹੀ ਵਿਖਾਵਾਂਗਾ।
Verse 46
एवं ब्रुवाण उत्कृत्य जटां रोषप्रदीपित: । तया स निर्ममे तस्मै कृत्यां कालानलोपमाम् ॥ ४६ ॥
ਇਉਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਦੁਰਵਾਸਾ ਮੁਨੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਿਰ ਦੀ ਜਟਾ ਦਾ ਇਕ ਗੁੱਛਾ ਉਖਾੜ ਕੇ, ਅੰਬਰੀਸ਼ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਣ ਲਈ ਪ੍ਰਲਯ ਦੀ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰਿਤਿਆ ਰਚੀ।
Verse 47
तामापतन्तीं ज्वलतीमसिहस्तां पदा भुवम् । वेपयन्तीं समुद्वीक्ष्य न चचाल पदान्नृप: ॥ ४७ ॥
ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ/ਹਥਿਆਰ ਲੈ ਕੇ, ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਕੰਬਾਉਂਦੀ ਉਹ ਜਲਦੀ ਕ੍ਰਿਤਿਆ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਪਹੁੰਚੀ। ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਰਾਜਾ ਰਤਾ ਭਰ ਨਹੀਂ ਡੋਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਜਰਾ ਵੀ ਨਾ ਹਿਲਿਆ।
Verse 48
प्राग्दिष्टं भृत्यरक्षायां पुरुषेण महात्मना । ददाह कृत्यां तां चक्रं क्रुद्धाहिमिव पावक: ॥ ४८ ॥
ਪਰਮ ਮਹਾਪੁਰਖ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਨੇ ਉਸ ਕ੍ਰਿਤਿਆ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ—ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਗੁੱਸੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਪਲ ਵਿੱਚ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 49
तदभिद्रवदुद्वीक्ष्य स्वप्रयासं च निष्फलम् । दुर्वास दुद्रुवे भीतो दिक्षु प्राणपरीप्सया ॥ ४९ ॥
ਆਪਣਾ ਜਤਨ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਆਪਣੀ ਵੱਲ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਦੁਰਵਾਸਾ ਮੁਨੀ ਡਰ ਗਏ ਅਤੇ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਦੌੜ ਪਏ।
Verse 50
तमन्वधावद् भगवद्रथाङ्गं दावाग्निरुद्धूतशिखो यथाहिम् । तथानुषक्तं मुनिरीक्षमाणो गुहां विविक्षु: प्रससार मेरो: ॥ ५० ॥
ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਸੱਪ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਰਥਾਂਗ—ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ—ਦੁਰਵਾਸਾ ਮੁਨੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਿਆ। ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਪਿੱਠ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਸੁਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਘੁਸਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਦੌੜੇ।
Verse 51
दिशो नभ: क्ष्मां विवरान्समुद्रान् लोकान् सपालांस्त्रिदिवं गत: स: । यतो यतो धावति तत्र तत्र सुदर्शनं दुष्प्रसहं ददर्श ॥ ५१ ॥
ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਦੁਰਵਾਸਾ ਮੁਨੀ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ, ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ, ਸਮੁੰਦਰ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਾਲਕਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਤੱਕ ਭੱਜੇ; ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਦੌੜੇ, ਉੱਥੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਸਹਿਣਯ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖਿਆ।
Verse 52
अलब्धनाथ: स सदा कुतश्चित् सन्त्रस्तचित्तोऽरणमेषमाण: । देवं विरिञ्चं समगाद्विधात- स्त्राह्यात्मयोनेऽजिततेजसो माम् ॥ ५२ ॥
ਡਰੇ ਹੋਏ ਮਨ ਨਾਲ ਦੁਰਵਾਸਾ ਮੁਨੀ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਆਸਰਾ ਲੱਭਦਾ ਫਿਰਿਆ; ਪਰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਸ਼ਰਨ ਨਾ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਆਖ਼ਰ ਉਹ ਦੇਵ ਵਿਰਿੰਚੀ—ਬ੍ਰਹਮਾ—ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬੋਲੇ, “ਹੇ ਆਤਮਯੋਨੀ ਬ੍ਰਹਮਾ! ਅਜਿਤ ਭਗਵਾਨ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੇ ਗਏ ਜਲਦੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।”
Verse 53
श्रीब्रह्मोवाच स्थानं मदीयं सहविश्वमेतत् क्रीडावसाने द्विपरार्धसंज्ञे । भ्रूभङ्गमात्रेण हि सन्दिधक्षो: कालात्मनो यस्य तिरोभविष्यति ॥ ५३ ॥ अहं भवो दक्षभृगुप्रधाना: प्रजेशभूतेशसुरेशमुख्या: । सर्वे वयं यन्नियमं प्रपन्ना मूर्ध्न्यार्पितं लोकहितं वहाम: ॥ ५४ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦ੍ਵਿ-ਪਰਾਰਧ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਾਲਾਤਮਾ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਸਿਰਫ਼ ਭੌਂਹ ਦੇ ਇਕ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਸਮੇਤ ਇਸ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਲਯ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ, ਭਵ (ਸ਼ਿਵ), ਦਕਸ਼, ਭ੍ਰਿਗੁ ਆਦਿ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਭੂਤੇਸ਼, ਸੁਰੇਸ਼—ਅਸੀਂ ਸਭ ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਧੀਨ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਹਾਂ; ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਗਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਢੋਈਦੇ ਹਾਂ।
Verse 54
श्रीब्रह्मोवाच स्थानं मदीयं सहविश्वमेतत् क्रीडावसाने द्विपरार्धसंज्ञे । भ्रूभङ्गमात्रेण हि सन्दिधक्षो: कालात्मनो यस्य तिरोभविष्यति ॥ ५३ ॥ अहं भवो दक्षभृगुप्रधाना: प्रजेशभूतेशसुरेशमुख्या: । सर्वे वयं यन्नियमं प्रपन्ना मूर्ध्न्यार्पितं लोकहितं वहाम: ॥ ५४ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦ੍ਵਿ-ਪਰਾਰਧ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਾਲਾਤਮਾ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਕੇਵਲ ਭੌਂਹ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਲਯ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ, ਸ਼ਿਵ, ਦਕਸ਼, ਭ੍ਰਿਗੁ ਆਦਿ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਭੂਤੇਸ਼, ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ—ਅਸੀਂ ਸਭ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਉਸ ਪਰਮ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀਆਂ ਆਗਿਆਵਾਂ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਨਿਭਾਂਦੇ ਹਾਂ।
Verse 55
प्रत्याख्यातो विरिञ्चेन विष्णुचक्रोपतापित: । दुर्वास: शरणं यात: शर्वं कैलासवासिनम् ॥ ५५ ॥
ਵਿਰਿੰਚੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਵੱਲੋਂ ਠੁਕਰਾਏ ਜਾਣ ਤੇ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਦੁਰਵਾਸਾ ਮੁਨੀ ਕੈਲਾਸ-ਵਾਸੀ ਸ਼ਰਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਨੂੰ ਗਿਆ।
Verse 56
श्रीशङ्कर उवाच वयं न तात प्रभवाम भूम्नि यस्मिन् परेऽन्येऽप्यजजीवकोशा: । भवन्ति काले न भवन्ति हीदृशा: सहस्रशो यत्र वयं भ्रमाम: ॥ ५६ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪੁੱਤਰ! ਜਿਸ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਅਣਗਿਣਤ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਉਤਪੰਨ ਤੇ ਲਯ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਸੀਂ ਕਿਹੜੀ ਤਾਕਤ ਦਿਖਾਈਏ? ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਇਸ ਇਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪਣੀ ਵਡਿਆਈ ਦੇ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਾਂ।
Verse 57
अहं सनत्कुमारश्च नारदो भगवानज: । कपिलोऽपान्तरतमो देवलो धर्म आसुरि: ॥ ५७ ॥ मरीचिप्रमुखाश्चान्ये सिद्धेशा: पारदर्शना: । विदाम न वयं सर्वे यन्मायां माययावृता: ॥ ५८ ॥ तस्य विश्वेश्वरस्येदं शस्त्रं दुर्विषहं हि न: । तमेवं शरणं याहि हरिस्ते शं विधास्यति ॥ ५९ ॥
ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਂ, ਸਨਤਕੁਮਾਰ, ਨਾਰਦ, ਪੂਜਯ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਕਪਿਲ, ਅਪਾਂਤਰਤਮ (ਵਿਆਸ), ਦੇਵਲ, ਧਰਮਰਾਜ, ਆਸੁਰੀ, ਮਰੀਚੀ ਆਦਿ ਸਿੱਧ ਮਹਾਤਮਾ ਭੂਤ-ਵਰਤਮਾਨ-ਭਵਿੱਖ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਮਾਇਆ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ। ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਸਤ੍ਰ (ਸੁਦਰਸ਼ਨ) ਸਾਡੇ ਲਈ ਵੀ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾ—ਹਰੀ ਤੇਰਾ ਮੰਗਲ ਕਰੇਗਾ।
Verse 58
अहं सनत्कुमारश्च नारदो भगवानज: । कपिलोऽपान्तरतमो देवलो धर्म आसुरि: ॥ ५७ ॥ मरीचिप्रमुखाश्चान्ये सिद्धेशा: पारदर्शना: । विदाम न वयं सर्वे यन्मायां माययावृता: ॥ ५८ ॥ तस्य विश्वेश्वरस्येदं शस्त्रं दुर्विषहं हि न: । तमेवं शरणं याहि हरिस्ते शं विधास्यति ॥ ५९ ॥
ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਂ, ਸਨਤਕੁਮਾਰ, ਨਾਰਦ, ਪੂਜਯ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਕਪਿਲ, ਅਪਾਂਤਰਤਮ (ਵਿਆਸ), ਦੇਵਲ, ਧਰਮਰਾਜ, ਆਸੁਰੀ, ਮਰੀਚੀ ਆਦਿ ਸਿੱਧ ਮਹਾਤਮਾ ਭੂਤ-ਵਰਤਮਾਨ-ਭਵਿੱਖ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਮਾਇਆ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ। ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਸਤ੍ਰ (ਸੁਦਰਸ਼ਨ) ਸਾਡੇ ਲਈ ਵੀ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾ—ਹਰੀ ਤੇਰਾ ਮੰਗਲ ਕਰੇਗਾ।
Verse 59
अहं सनत्कुमारश्च नारदो भगवानज: । कपिलोऽपान्तरतमो देवलो धर्म आसुरि: ॥ ५७ ॥ मरीचिप्रमुखाश्चान्ये सिद्धेशा: पारदर्शना: । विदाम न वयं सर्वे यन्मायां माययावृता: ॥ ५८ ॥ तस्य विश्वेश्वरस्येदं शस्त्रं दुर्विषहं हि न: । तमेवं शरणं याहि हरिस्ते शं विधास्यति ॥ ५९ ॥
ਮੈਂ (ਸ਼ਿਵ), ਸਨਤਕੁਮਾਰ, ਨਾਰਦ, ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਕਪਿਲ, ਅਪਾਂਤਰਤਮ (ਵਿਆਸ), ਦੇਵਲ, ਧਰਮਰਾਜ, ਆਸੁਰੀ, ਮਰੀਚੀ ਆਦਿ ਸਿੱਧ ਜਨ ਭੂਤ‑ਵਰਤਮਾਨ‑ਭਵਿੱਖ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ; ਪਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਮਾਇਆ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ। ਇਹ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਅਸਹਿਣ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਹਰੀ‑ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾ—ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਕਰੇਗਾ।
Verse 60
ततो निराशो दुर्वास: पदं भगवतो ययौ । वैकुण्ठाख्यं यदध्यास्ते श्रीनिवास: श्रिया सह ॥ ६० ॥
ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋਇਆ ਦੁਰਵਾਸਾ ਮੁਨੀ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਵੈਕੁੰਠ ਧਾਮ ਨੂੰ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਨਾਰਾਇਣ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਵਸਦੇ ਹਨ।
Verse 61
सन्दह्यमानोऽजितशस्त्रवह्निना तत्पादमूले पतित: सवेपथु: । आहाच्युतानन्त सदीप्सित प्रभो कृतागसं माव हि विश्वभावन ॥ ६१ ॥
ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਦੀ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਸੜਦਾ ਹੋਇਆ ਦੁਰਵਾਸਾ ਮੁਨੀ ਕੰਬਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਚਰਨ ਕਮਲਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ, ਹੇ ਅਨੰਤ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਪਾਲਕ! ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ। ਮੈਂ ਅਪਰਾਧੀ ਹਾਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।
Verse 62
अजानता ते परमानुभावं कृतं मयाघं भवत: प्रियाणाम् । विधेहि तस्यापचितिं विधात- र्मुच्येत यन्नाम्न्युदिते नारकोऽपि ॥ ६२ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੇ ਪਰਮ ਨਿਯੰਤਾ! ਤੇਰੀ ਅਸੀਮ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣਦਿਆਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਭਗਤ ਦਾ ਅਪਰਾਧ ਕਰ ਬੈਠਾ ਹਾਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਅਪਰਾਧ ਦਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਵਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਫਲ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾ। ਤੂੰ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਹੈਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਨਰਕ-ਯੋਗ ਵੀ ਤੇਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮ ਦੇ ਜਾਗਣ ਨਾਲ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 63
श्रीभगवानुवाच अहं भक्तपराधीनो ह्यस्वतन्त्र इव द्विज । साधुभिर्ग्रस्तहृदयो भक्तैर्भक्तजनप्रिय: ॥ ६३ ॥
ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹਾਂ; ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਸਾਧੂ ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਗਤ ਪਿਆਰੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਭਗਤ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੇ ਹਨ।
Verse 64
नाहमात्मानमाशासे मद्भक्तै: साधुभिर्विना । श्रियं चात्यन्तिकीं ब्रह्मन् येषां गतिरहं परा ॥ ६४ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧੂ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਸਰਵੋਚ ਐਸ਼ਵਰਯ ਵੀ ਭੋਗਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।
Verse 65
ये दारागारपुत्राप्तप्राणान् वित्तमिमं परम् । हित्वा मां शरणं याता: कथं तांस्त्यक्तुमुत्सहे ॥ ६५ ॥
ਮੇਰੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤ ਇਸਤ੍ਰੀ, ਘਰ, ਪੁੱਤਰ, ਸੱਜਣ, ਧਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤੱਕ ਤਿਆਗ ਕੇ ਕੇਵਲ ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਕਦੇ ਤਿਆਗ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?
Verse 66
मयि निर्बद्धहृदया: साधव: समदर्शना: । वशीकुर्वन्ति मां भक्त्या सत्स्त्रिय: सत्पतिं यथा ॥ ६६ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧੂ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਬੱਝਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਇਸਤ੍ਰੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੱਜਣ ਪਤੀ ਨੂੰ।
Verse 67
मत्सेवया प्रतीतं ते सालोक्यादिचतुष्टयम् । नेच्छन्ति सेवया पूर्णा: कुतोऽन्यत् कालविप्लुतम् ॥ ६७ ॥
ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਸਾਲੋਕ੍ਯ ਆਦਿ ਚਾਰ ਮੁਕਤੀਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪਤ ਮੇਰੇ ਭਗਤ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ; ਫਿਰ ਕਾਲ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ?
Verse 68
साधवो हृदयं मह्यं साधूनां हृदयं त्वहम् । मदन्यत् ते न जानन्ति नाहं तेभ्यो मनागपि ॥ ६८ ॥
ਸਾਧੂ ਭਗਤ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੈਂ ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਰਤਾ ਭਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
Verse 69
उपायं कथयिष्यामि तव विप्र शृणुष्व तत् । अयं ह्यात्माभिचारस्ते यतस्तं याहि मा चिरम् । साधुषु प्रहितं तेज: प्रहर्तु: कुरुतेऽशिवम् ॥ ६९ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮੈਂ ਉਪਾਅ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਮਹਾਰਾਜ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਦਾ ਅਪਰਾਧ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਹੀ ਵੈਰ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਦੇਰ ਨਾ ਕਰਕੇ ਤੁਰੰਤ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਜਾ। ਸਾਧੂਆਂ ਉੱਤੇ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਤੇਜ ਆਖ਼ਰ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹੀ ਅਸ਼ੁਭ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਨੁਕਸਾਨ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 70
तपो विद्या च विप्राणां नि:श्रेयसकरे उभे । ते एव दुर्विनीतस्य कल्पेते कर्तुरन्यथा ॥ ७० ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ—ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਪਰਮ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਅਵਿਨੀਤ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਉਹੀ ਤਪੱਸਿਆ ਤੇ ਵਿਦਿਆ ਉਲਟ ਫਲ ਦੇ ਕੇ ਬਹੁਤ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 71
ब्रह्मंस्तद् गच्छ भद्रं ते नाभागतनयं नृपम् । क्षमापय महाभागं तत: शान्तिर्भविष्यति ॥ ७१ ॥
ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ—ਹੁਣ ਨਾਭਾਗ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਰਾਜ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਕੋਲ ਤੁਰੰਤ ਜਾ। ਉਸ ਮਹਾਭਾਗਵਤ ਤੋਂ ਖ਼ਿਮਾ ਮੰਗ; ਫਿਰ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲੇਗੀ।
Frequently Asked Questions
The text frames it as deliberate deceit rooted in the assumption that Nābhāga would not return from prolonged residence at his spiritual master’s place. Their act illustrates how material inheritance disputes arise from adharma and misjudgment, while the Bhāgavata redirects the plot toward a higher inheritance—mantra, dharma, and divine favor—showing that true prosperity comes through obedience to righteous counsel and recognition of the Lord’s order.
He is identified through Nābhāga’s father’s śāstric reasoning as Lord Śiva’s representative (indeed Śiva’s presence/claim), because remnants and shares connected to the Dakṣa-yajña were allotted to Śiva. The episode teaches that yajña proceeds by ordained distributions (bhāga), and that prosperity becomes secure only when one honors the rightful divine share rather than asserting possessiveness.
Śiva appears as dharma-rakṣaka and mantra-jña (knower of Vedic mantras), affirming truthfulness and rewarding humility. The Bhāgavata commonly presents Śiva as the greatest Vaiṣṇava and as an empowered guardian within the Lord’s cosmic administration. Here, Śiva’s gift and instruction reinforce that devotion is protected across the divine hierarchy when one acts without envy and with surrender.
Ambarīṣa’s model assigns each sense to a concrete devotional act—mind in remembrance, speech in kīrtana, hands in temple service, ears in śravaṇa, eyes in darśana and tīrtha, smell with tulasī, tongue with prasāda, legs in pilgrimage, head in obeisance, and desires in service. This is emphasized to show a practical blueprint of bhakti as total life-integration (not mere belief), producing vairāgya and steadiness even amid royal opulence.
He faced a dharma-saṅkaṭa (ethical dilemma): honoring a guest-brāhmaṇa versus not missing the Dvādaśī window to properly conclude the Ekādaśī vow. Consulting learned brāhmaṇas, he followed the nuanced rule that sipping water can count as both ‘eating’ and ‘not eating,’ preserving the vow without intentional disrespect. The later conflict arises not from Ambarīṣa’s pride but from Durvāsā’s misreading and anger—setting the stage for the doctrine that the Lord’s protection stands with the devotee and that vaiṣṇava-aparādha rebounds upon the offender.