Adhyaya 20
Pūru-vaṁśa, Duṣmanta–Śakuntalā, and the Rise of Mahārāja Bharata
ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਵੰਸ਼-ਵਰਨਨ ਨੂੰ ਪੂਰੁ-ਵੰਸ਼ ਵੱਲ ਮੋੜਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਸ਼ਾਖਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਵੀ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜਸੰਤਾਨ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵੰਸ਼ ਰੌਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘ੍ਰਿਤਾਚੀ ਅਪਸਰਾ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਉਸ ਦੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਤੇਯੁ ਰਾਹੀਂ ਰੰਤਿਨਾਵ ਅਤੇ ਕਣਵ ਤੱਕ ਜਾ ਕੇ ਕਣਵ-ਆਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਥਾ ਸੂਚੀ ਤੋਂ ਜੀਵੰਤ ਇਤਿਹਾਸ ਬਣਦੀ ਹੈ—ਰਾਜਾ ਦੁਸ਼ਮੰਤ ਕਣਵ ਮੁਨੀ ਦੇ ਵਨ-ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਗਾਂਧਰਵ ਵਿਆਹ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਇੱਕ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਦੁਸ਼ਮੰਤ ਜਦੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਤਨੀ-ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਵੇਦਿਕ ਪਿਤ੍ਰਤਵ-ਧਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਲਈ ਬਾਧਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਚਕਰਵਰਤੀ ਬਣ ਕੇ ਮਹਾਂ ਯੱਗਾਂ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਅਵੇਦਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਦਮਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰਕ ਆਸਕਤੀ ਨੂੰ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਰੁਕਾਵਟ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਸੰਤਾਨ-ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਮਰੁਤ੍ਸਤੋਮ ਯੱਗ ਰਾਹੀਂ ਭਰਦਵਾਜ ਨੂੰ ਦੱਤਕ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਅਤੇ ਮਮਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਉਸ ਦੀ ਜਟਿਲ ਉਤਪੱਤੀ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਸੁਲਝਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਧਾਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच पूरोर्वंशं प्रवक्ष्यामि यत्र जातोऽसि भारत । यत्र राजर्षयो वंश्या ब्रह्मवंश्याश्च जज्ञिरे ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਾਰਤਵੰਸ਼ੀ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਪੂਰੂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਜਨਮੇ ਹੋ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਅਨੇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ।
Verse 2
जनमेजयो ह्यभूत् पूरो: प्रचिन्वांस्तत्सुतस्तत: । प्रवीरोऽथ मनुस्युर्वै तस्माच्चारुपदोऽभवत् ॥ २ ॥
ਪੂਰੂ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਜਨਮੇਜਯ ਜਨਮਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਚਿਨਵਾਨ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਵੀਰ; ਫਿਰ ਪ੍ਰਵੀਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਨੁਸ੍ਯੁ, ਅਤੇ ਮਨੁਸ੍ਯੁ ਤੋਂ ਚਾਰੁਪਦ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ।
Verse 3
तस्य सुद्युरभूत् पुत्रस्तस्माद् बहुगवस्तत: । संयातिस्तस्याहंयाती रौद्राश्वस्तत्सुत: स्मृत: ॥ ३ ॥
ਚਾਰੁਪਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਦ੍ਯੁ ਸੀ ਅਤੇ ਸੁਦ੍ਯੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਹੁਗਵ। ਬਹੁਗਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੰਯਾਤੀ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਹੰਯਾਤੀ; ਅਤੇ ਅਹੰਯਾਤੀ ਤੋਂ ਰੌਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਜਨਮਿਆ।
Verse 4
ऋतेयुस्तस्य कक्षेयु: स्थण्डिलेयु: कृतेयुक: । जलेयु: सन्नतेयुश्च धर्मसत्यव्रतेयव: ॥ ४ ॥ दशैतेऽप्सरस: पुत्रा वनेयुश्चावम: स्मृत: । घृताच्यामिन्द्रियाणीव मुख्यस्य जगदात्मन: ॥ ५ ॥
ਰੌਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਦੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਸਨ—ਤੇਯੁ, ਕਕ੍ਸ਼ੇਯੁ, ਸਥੰਡਿਲੇਯੁ, ਕ੍ਰਤੇਯੁਕ, ਜਲੇਯੁ, ਸਨ੍ਨਤੇਯੁ, ਧਰ੍ਮੇਯੁ, ਸਤ੍ਯੇਯੁ, ਵ੍ਰਤੇਯੁ ਅਤੇ ਵਨੇਯੁ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਨੇਯੁ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਸੀ। ਇਹ ਦਸੇ ਘ੍ਰਤਾਚੀ ਨਾਮ ਦੀ ਅਪਸਰਾ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜਗਦਾਤਮਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਪਿਤਾ ਰੌਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਦੇ ਪੂਰੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹੇ।
Verse 5
ऋतेयुस्तस्य कक्षेयु: स्थण्डिलेयु: कृतेयुक: । जलेयु: सन्नतेयुश्च धर्मसत्यव्रतेयव: ॥ ४ ॥ दशैतेऽप्सरस: पुत्रा वनेयुश्चावम: स्मृत: । घृताच्यामिन्द्रियाणीव मुख्यस्य जगदात्मन: ॥ ५ ॥
ਰੌਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਦੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰ—ਤੇਯੁ, ਕਕ੍ਸ਼ੇਯੁ, ਸਥੰਡਿਲੇਯੁ, ਕ੍ਰਤੇਯੁਕ, ਜਲੇਯੁ, ਸਨ੍ਨਤੇਯੁ, ਧਰ੍ਮੇਯੁ, ਸਤ੍ਯੇਯੁ, ਵ੍ਰਤੇਯੁ ਅਤੇ ਵਨੇਯੁ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਨੇਯੁ ਕਨਿੱਠ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਘ੍ਰਤਾਚੀ ਨਾਮ ਦੀ ਅਪਸਰਾ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜਗਦਾਤਮਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਪਿਤਾ ਰੌਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਦੇ ਪੂਰੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹੇ।
Verse 6
ऋतेयो रन्तिनावोऽभूत् त्रयस्तस्यात्मजा नृप । सुमतिर्ध्रुवोऽप्रतिरथ: कण्वोऽप्रतिरथात्मज: ॥ ६ ॥
ਤੇਯੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰੰਤਿਨਾਵ ਸੀ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਰੰਤਿਨਾਵ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ—ਸੁਮਤੀ, ਧ੍ਰੁਵ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਤਿਰਥ—ਸਨ। ਅਪ੍ਰਤਿਰਥ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਕਣ੍ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 7
तस्य मेधातिथिस्तस्मात् प्रस्कन्नाद्या द्विजातय: । पुत्रोऽभूत् सुमते रेभिर्दुष्मन्तस्तत्सुतो मत: ॥ ७ ॥
ਕਣਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮੇਧਾਤਿਥੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਾਰੇ ਦ੍ਵਿਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਕੰਨ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਨ। ਰੰਤਿਨਾਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਮਤੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸੁਮਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰੇਭੀ। ਰੇਭੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਮਹਾਰਾਜ ਦੁਸ਼ਮੰਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 8
दुष्मन्तो मृगयां यात: कण्वाश्रमपदं गत: । तत्रासीनां स्वप्रभया मण्डयन्तीं रमामिव ॥ ८ ॥ विलोक्य सद्यो मुमुहे देवमायामिव स्त्रियम् । बभाषे तां वरारोहां भटै: कतिपयैर्वृत: ॥ ९ ॥
ਇੱਕ ਵਾਰ ਰਾਜਾ ਦੁਸ਼ਮੰਤ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਜੰਗਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਥੱਕ ਕੇ ਕਣਵ ਮੁਨੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇਵੀ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਚਮਕਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਉਸ ਦੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।
Verse 9
दुष्मन्तो मृगयां यात: कण्वाश्रमपदं गत: । तत्रासीनां स्वप्रभया मण्डयन्तीं रमामिव ॥ ८ ॥ विलोक्य सद्यो मुमुहे देवमायामिव स्त्रियम् । बभाषे तां वरारोहां भटै: कतिपयैर्वृत: ॥ ९ ॥
ਇੱਕ ਵਾਰ ਰਾਜਾ ਦੁਸ਼ਮੰਤ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਜੰਗਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਥੱਕ ਕੇ ਕਣਵ ਮੁਨੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇਵੀ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਚਮਕਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਉਸ ਦੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।
Verse 10
तद्दर्शनप्रमुदित: सन्निवृत्तपरिश्रम: । पप्रच्छ कामसन्तप्त: प्रहसञ्श्लक्ष्णया गिरा ॥ १० ॥
ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਦੁਸ਼ਮੰਤ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ। ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ, ਹੱਸਦਿਆਂ-ਹੱਸਦਿਆਂ, ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਕੋਮਲ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 11
का त्वं कमलपत्राक्षि कस्यासि हृदयङ्गमे । किंस्विच्चिकीर्षितं तत्र भवत्या निर्जने वने ॥ ११ ॥
ਹੇ ਕਮਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਦਿਲ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਸੁੰਦਰਿ! ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਤੂੰ ਕਿਸ ਦੀ ਧੀ ਹੈਂ? ਇਸ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਕੀ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ? ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈਂ?
Verse 12
व्यक्तं राजन्यतनयां वेद्म्यहं त्वां सुमध्यमे । न हि चेत: पौरवाणामधर्मे रमते क्वचित् ॥ १२ ॥
ਹੇ ਸੁਮਧ੍ਯਮੇ, ਮੈਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਕੁਲ ਦੀ ਧੀ ਹੈਂ। ਮੈਂ ਪੂਰੂ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਹਾਂ; ਮੇਰਾ ਚਿੱਤ ਕਦੇ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਮਦਾ ਨਹੀਂ।
Verse 13
श्रीशकुन्तलोवाच विश्वामित्रात्मजैवाहं त्यक्ता मेनकया वने । वेदैतद् भगवान् कण्वो वीर किं करवाम ते ॥ १३ ॥
ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਧੀ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਮੇਨਕਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹੇ ਵੀਰ, ਭਗਵਾਨ-ਸਮਾਨ ਕਣਵ ਮੁਨੀ ਸਭ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਦੱਸੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਹੜੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂ?
Verse 14
आस्यतां ह्यरविन्दाक्ष गृह्यतामर्हणं च न: । भुज्यतां सन्ति नीवारा उष्यतां यदि रोचते ॥ १४ ॥
ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਰਾਜਾ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਬੈਠੋ ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਯਥਾਸਮਰਥ ਸਤਿਕਾਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ। ਇੱਥੇ ਨੀਵਾਰਾ ਚੌਲ ਹਨ, ਭੋਜਨ ਕਰੋ; ਅਤੇ ਜੇ ਚਾਹੋ ਤਾਂ ਬਿਨਾ ਝਿਜਕ ਇੱਥੇ ਟਿਕੋ।
Verse 15
श्रीदुष्मन्त उवाच उपपन्नमिदं सुभ्रु जाताया: कुशिकान्वये । स्वयं हि वृणुते राज्ञां कन्यका: सदृशं वरम् ॥ १५ ॥
ਰਾਜਾ ਦੁਸ਼ਮੰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਭੌਂਹਾਂ ਵਾਲੀ ਸुभ੍ਰੂ, ਤੂੰ ਕੁਸ਼ਿਕ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਤੇਰਾ ਇਹ ਸਤਿਕਾਰ ਤੇਰੇ ਕੁਲ ਨੂੰ ਸੋਭਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਵਰ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਚੁਣਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 16
ओमित्युक्ते यथाधर्ममुपयेमे शकुन्तलाम् । गान्धर्वविधिना राजा देशकालविधानवित् ॥ १६ ॥
ਜਦੋਂ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਨੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ ‘ਓਂ’ ਵਰਗੀ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ, ਤਦ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਕਲਪ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਅਤੇ ਵਿਆਹ-ਵਿਧੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਗਾਂਧਰਵ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਵ ਉਚਾਰ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 17
अमोघवीर्यो राजर्षिर्महिष्यां वीर्यमादधे । श्वोभूते स्वपुरं यात: कालेनासूत सा सुतम् ॥ १७ ॥
ਅਮੋਘਵੀਰਯ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਦੁਸ਼ਮੰਤ ਨੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਣੀ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਵੀਰਯ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਸਮੇਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਜਣਿਆ।
Verse 18
कण्व: कुमारस्य वने चक्रे समुचिता: क्रिया: । बद्ध्वा मृगेन्द्रंतरसा क्रीडति स्म स बालक: ॥ १८ ॥
ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਣਵ ਮੁਨੀ ਨੇ ਨਵਜਾਤ ਬੱਚੇ ਲਈ ਜਾਤਕਰਮ ਆਦਿ ਯੋਗ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਬਾਲਕ ਇੰਨਾ ਬਲਵਾਨ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸ਼ੇਰ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਸੀ।
Verse 19
तं दुरत्ययविक्रान्तमादाय प्रमदोत्तमा । हरेरंशांशसम्भूतं भर्तुरन्तिकमागमत् ॥ १९ ॥
ਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਆਪਣੇ ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ—ਜਿਸ ਦਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਅਜੈਯ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਦਾ ਵੀ ਅੰਸ਼ ਸੀ—ਪਤੀ ਦੁਸ਼ਮੰਤ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੀ।
Verse 20
यदा न जगृहे राजा भार्यापुत्रावनिन्दितौ । शृण्वतां सर्वभूतानां खे वागाहाशरीरिणी ॥ २० ॥
ਜਦੋਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੁਣਦੇ ਹੋਏ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਇੱਕ ਅਸ਼ਰੀਰੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਗੁਨ ਵਜੋਂ ਬੋਲੀ।
Verse 21
माता भस्त्रा पितु: पुत्रो येन जात: स एव स: । भरस्व पुत्रं दुष्मन्त मावमंस्था: शकुन्तलाम् ॥ २१ ॥
ਉਹ ਬਾਣੀ ਬੋਲੀ—“ਮਾਤਾ ਤਾਂ ਭੱਠੀ ਦੀ ਖਾਲ ਵਾਂਗ ਕੇਵਲ ਧਾਰਕ ਹੈ; ਪੁੱਤਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਤਾ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਮੰਤ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰ ਅਤੇ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਨਾ ਕਰ।”
Verse 22
रेतोधा: पुत्रो नयति नरदेव यमक्षयात् । त्वं चास्य धाता गर्भस्य सत्यमाह शकुन्तला ॥ २२ ॥
ਹੇ ਨਰਦੇਵ ਦੁਸ਼ਮੰਤ! ਜੋ ਵੀਰਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਉਹੀ ਅਸਲ ਪਿਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਉਸ ਨੂੰ ਯਮਰਾਜ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਤੋਂ ਬਚਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਗਰਭ ਦਾ ਸੱਚਾ ਜਨਕ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ; ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਸੱਚ ਬੋਲਦੀ ਹੈ।
Verse 23
पितर्युपरते सोऽपि चक्रवर्ती महायशा: । महिमा गीयते तस्य हरेरंशभुवो भुवि ॥ २३ ॥
ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜ ਦੁਸ਼ਮੰਤ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਦ ਉਸ ਦਾ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਚਕਰਵਰਤੀ ਸਮਰਾਟ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 24
चक्रं दक्षिणहस्तेऽस्य पद्मकोशोऽस्य पादयो: । ईजे महाभिषेकेण सोऽभिषिक्तोऽधिराड् विभु: ॥ २४ ॥ पञ्चपञ्चाशता मेध्यैर्गङ्गायामनु वाजिभि: । मामतेयं पुरोधाय यमुनामनु च प्रभु: ॥ २५ ॥ अष्टसप्ततिमेध्याश्वान् बबन्ध प्रददद् वसु । भरतस्य हि दौष्मन्तेरग्नि: साचीगुणे चित: । सहस्रं बद्वशो यस्मिन् ब्राह्मणा गा विभेजिरे ॥ २६ ॥
ਦੁਸ਼ਮੰਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਰਾਜ ਭਰਤ ਦੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੀ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲਵਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਮਲ-ਕੋਸ਼ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ। ਮਹਾਭਿਸ਼ੇਕ ਜਿਹੇ ਮਹਾਨ ਯਜ्ञ ਨਾਲ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਅਧਿਰਾਜ ਬਣਿਆ। ਫਿਰ ਭ੍ਰਿਗੁ ਮੁਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਾਮਤੇਯ ਨੂੰ ਪੁਰੋਹਿਤ ਬਣਾ ਕੇ ਗੰਗਾ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਪਚਪੰਜ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਸੰਗਮ ਤੋਂ ਸਰੋਤ ਤੱਕ ਅਠਹੱਤਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਕੀਤੇ। ਉੱਤਮ ਸਥਾਨ ਤੇ ਯਜ્ઞਾਗਨੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਅਪਾਰ ਧਨ ਦਾਨ ਕੀਤਾ; ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਦਵ (13,084) ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲਿਆ।
Verse 25
चक्रं दक्षिणहस्तेऽस्य पद्मकोशोऽस्य पादयो: । ईजे महाभिषेकेण सोऽभिषिक्तोऽधिराड् विभु: ॥ २४ ॥ पञ्चपञ्चाशता मेध्यैर्गङ्गायामनु वाजिभि: । मामतेयं पुरोधाय यमुनामनु च प्रभु: ॥ २५ ॥ अष्टसप्ततिमेध्याश्वान् बबन्ध प्रददद् वसु । भरतस्य हि दौष्मन्तेरग्नि: साचीगुणे चित: । सहस्रं बद्वशो यस्मिन् ब्राह्मणा गा विभेजिरे ॥ २६ ॥
ਦੁਸ਼ਮੰਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਰਾਜ ਭਰਤ ਦੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੀ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲਵਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਮਲ-ਕੋਸ਼ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ। ਮਹਾਭਿਸ਼ੇਕ ਜਿਹੇ ਮਹਾਨ ਯਜ्ञ ਨਾਲ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਅਧਿਰਾਜ ਬਣਿਆ। ਫਿਰ ਭ੍ਰਿਗੁ ਮੁਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਾਮਤੇਯ ਨੂੰ ਪੁਰੋਹਿਤ ਬਣਾ ਕੇ ਗੰਗਾ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਪਚਪੰਜ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਸੰਗਮ ਤੋਂ ਸਰੋਤ ਤੱਕ ਅਠਹੱਤਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਕੀਤੇ। ਉੱਤਮ ਸਥਾਨ ਤੇ ਯਜ्ञਾਗਨੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਅਪਾਰ ਧਨ ਦਾਨ ਕੀਤਾ; ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਦਵ (13,084) ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲਿਆ।
Verse 26
चक्रं दक्षिणहस्तेऽस्य पद्मकोशोऽस्य पादयो: । ईजे महाभिषेकेण सोऽभिषिक्तोऽधिराड् विभु: ॥ २४ ॥ पञ्चपञ्चाशता मेध्यैर्गङ्गायामनु वाजिभि: । मामतेयं पुरोधाय यमुनामनु च प्रभु: ॥ २५ ॥ अष्टसप्ततिमेध्याश्वान् बबन्ध प्रददद् वसु । भरतस्य हि दौष्मन्तेरग्नि: साचीगुणे चित: । सहस्रं बद्वशो यस्मिन् ब्राह्मणा गा विभेजिरे ॥ २६ ॥
ਦੁਸ਼ਮੰਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਰਾਜ ਭਰਤ ਦੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੀ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲਵਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਮਲ-ਕੋਸ਼ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ। ਮਹਾਭਿਸ਼ੇਕ ਜਿਹੇ ਮਹਾਨ ਯਜ्ञ ਨਾਲ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਅਧਿਰਾਜ ਬਣਿਆ। ਫਿਰ ਭ੍ਰਿਗੁ ਮੁਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਾਮਤੇਯ ਨੂੰ ਪੁਰੋਹਿਤ ਬਣਾ ਕੇ ਗੰਗਾ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਪਚਪੰਜ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਸੰਗਮ ਤੋਂ ਸਰੋਤ ਤੱਕ ਅਠਹੱਤਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਕੀਤੇ। ਉੱਤਮ ਸਥਾਨ ਤੇ ਯਜ्ञਾਗਨੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਅਪਾਰ ਧਨ ਦਾਨ ਕੀਤਾ; ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਦਵ (13,084) ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲਿਆ।
Verse 27
त्रयस्त्रिंशच्छतं ह्यश्वान्बद्ध्वा विस्मापयन् नृपान् । दौष्मन्तिरत्यगान्मायां देवानां गुरुमाययौ ॥ २७ ॥
ਦੁਸ਼ਮੰਤ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਨੇ ਯੱਗਾਂ ਲਈ ਤੇਤੀ ਸੌ ਘੋੜੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਹੋਰ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰ ਲਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਈ।
Verse 28
मृगाञ्छुक्लदत: कृष्णान् हिरण्येन परीवृतान् । अदात् कर्मणि मष्णारे नियुतानि चतुर्दश ॥ २८ ॥
ਮਸ਼੍ਣਾਰ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਨੇ ਚਿੱਟੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ, ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੇ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਉੱਤਮ ਹਾਥੀ ਚੌਦਾਂ ਲੱਖ ਦਾਨ ਕੀਤੇ।
Verse 29
भरतस्य महत् कर्म न पूर्वे नापरे नृपा: । नैवापुर्नैव प्राप्स्यन्ति बाहुभ्यां त्रिदिवं यथा ॥ २९ ॥
ਭਰਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਰਮ ਨਾ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਕੀਤੇ, ਨਾ ਹੀ ਅੱਗੇ ਕੋਈ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਮਹਾਰਾਜ ਭਰਤ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
Verse 30
किरातहूणान् यवनान् पौण्ड्रान् कङ्कान् खशाञ्छकान् । अब्रह्मण्यनृपांश्चाहन् म्लेच्छान् दिग्विजयेऽखिलान् ॥ ३० ॥
ਦਿਗਵਿਜੈ ਦੇ ਵੇਲੇ ਮਹਾਰਾਜ ਭਰਤ ਨੇ ਕਿਰਾਤ, ਹੂਣ, ਯਵਨ, ਪੌਂਡ੍ਰ, ਕੰਗ, ਖਸ਼, ਸ਼ਕ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਮਲੇਛ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂ ਮਾਰਿਆ।
Verse 31
जित्वा पुरासुरा देवान् ये रसौकांसि भेजिरे । देवस्त्रियो रसां नीता: प्राणिभि: पुनराहरत् ॥ ३१ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਦੈਤਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਤੇ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉੱਥੇ ਲੈ ਗਏ ਸਨ। ਪਰ ਮਹਾਰਾਜ ਭਰਤ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਚੰਗੁਲ ਤੋਂ ਛੁਡਾ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 32
सर्वान्कामान् दुदुहतु: प्रजानां तस्य रोदसी । समास्त्रिणवसाहस्रीर्दिक्षु चक्रमवर्तयत् ॥ ३२ ॥
ਮਹਾਰਾਜਾ ਭਰਤ ਨੇ 27,000 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਨੇ ਪਰਜਾ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਹੁਕਮ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲਿਆ।
Verse 33
स संराड्लोकपालाख्यमैश्वर्यमधिराट् श्रियम् । चक्रं चास्खलितं प्राणान् मृषेत्युपरराम ह ॥ ३३ ॥
ਪੂਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਇਸ ਸਾਰੀ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ ਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਅਤੇ ਝੂਠ ਮੰਨ ਕੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।
Verse 34
तस्यासन् नृप वैदर्भ्य: पत्न्यस्तिस्र: सुसम्मता: । जघ्नुस्त्यागभयात् पुत्रान् नानुरूपा इतीरिते ॥ ३४ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਭਰਤ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਵਿਦਰਭ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜੇ ਵਰਗੇ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਡਰੋਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਰਾਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗਾ।
Verse 35
तस्यैवं वितथे वंशे तदर्थं यजत: सुतम् । मरुत्स्तोमेन मरुतो भरद्वाजमुपाददु: ॥ ३५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਅਸਫਲ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਮਰੁਤ-ਸਤੋਮ ਯੱਗ ਕੀਤਾ। ਮਰੁਤਾਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਭਰਦਵਾਜ ਨਾਮਕ ਪੁੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 36
अन्तर्वत्न्यां भ्रातृपत्न्यां मैथुनाय बृहस्पति: । प्रवृत्तो वारितो गर्भं शप्त्वा वीर्यमुपासृजत् ॥ ३६ ॥
ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਿਸਪਤੀ ਆਪਣੀ ਗਰਭਵਤੀ ਭਰਜਾਈ ਮਮਤਾ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਗਰਭ ਵਿਚਲੇ ਬੱਚੇ ਨੇ ਰੋਕਿਆ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਿਸਪਤੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਰਾਪ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵੀਰਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
Verse 37
तं त्यक्तुकामां ममतां भर्तुस्त्यागविशङ्किताम् । नामनिर्वाचनं तस्य श्लोकमेनं सुरा जगु: ॥ ३७ ॥
ਨਾਜਾਇਜ਼ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮਣ ਕਰਕੇ ਪਤੀ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗਾ—ਇਸ ਡਰ ਨਾਲ ਮਮਤਾ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਦਾ ਸੋਚਣ ਲੱਗੀ; ਤਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਨਾਮ ਉਚਾਰ ਕੇ ਗੁੱਥੀ ਸੁਲਝਾਈ।
Verse 38
मूढे भर द्वाजमिमं भर द्वाजं बृहस्पते । यातौ यदुक्त्वा पितरौ भरद्वाजस्ततस्त्वयम् ॥ ३८ ॥
ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਮੂਰਖ ਔਰਤ! ਇੱਕ ਦੇ ਵੀਰਜ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਇਸ ਬੱਚੇ—ਭਰਦਵਾਜ—ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰ।” ਮਮਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੇ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਭਰਦਵਾਜ ਨੂੰ ਪਾਲੋ!” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਚਲੇ ਗਏ; ਇਸ ਲਈ ਬੱਚਾ ਭਰਦਵਾਜ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
Verse 39
चोद्यमाना सुरैरेवं मत्वा वितथमात्मजम् । व्यसृजन् मरुतोऽबिभ्रन् दत्तोऽयं वितथेऽन्वये ॥ ३९ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮਮਤਾ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਜਨਮ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ‘ਵਿਤਥ’—ਨਿਸ਼ਫਲ—ਮੰਨ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ; ਤਦ ਮਰੁਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਮਹਾਰਾਜ ਭਰਤ ਨੂੰ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
Frequently Asked Questions
Bharata is the son of Duṣmanta and Śakuntalā and is portrayed as a partial representation (aṁśa) of the Supreme Lord’s potency in governance. His importance is theological and civilizational: he embodies rakṣaṇa by upholding Vedic culture, performing major yajñas, giving immense charity, and establishing order. He also exemplifies the Bhāgavatam’s ethical arc—world mastery is ultimately subordinate to spiritual advancement, as he later recognizes attachment to family as an impediment.
The text presents the refusal as a dramatic moral and dharmic crisis—public recognition of lineage, responsibility, and truthfulness is tested in the royal court. The resolution comes through an unembodied celestial voice that cites Vedic injunctions: the son belongs to the father; the father is “born as the son,” and the son delivers the father from Yama’s custody. This divine testimony restores dharma, protects Śakuntalā’s honor, and secures the dynastic continuation.
Gandharva-vivāha is marriage by mutual consent, traditionally recognized for kṣatriyas when conducted within dharmic boundaries. It is mentioned to show that Duṣmanta’s union with Śakuntalā was not illicit but performed according to an accepted Vedic category of marriage, marked here by praṇava (oṁkāra) and the king’s knowledge of marital law—thereby establishing the legitimacy of Bharata’s birth.
The chapter articulates a classical Vedic legal-theological view for inheritance and duty: the father, as procreator, bears primary responsibility for maintenance and recognition, and the son is described as the father’s continuation who grants deliverance from Yamarāja’s bondage. The mother is honored as the bearer, yet the passage emphasizes paternal accountability to prevent abandonment and social injustice—especially when a woman’s chastity and a child’s legitimacy are publicly questioned.
After Bharata’s wives kill their sons out of fear of rejection, Bharata performs the Marut-stoma sacrifice for progeny. The Maruts—storm-deities and attendants of Indra—become pleased and provide him a son named Bharadvāja. The narrative frames this as daiva-vyavasthā: when human arrangements fail and dharma is threatened, divine agencies preserve the continuity of the royal line.