Adhyaya 2
Śrāddhadeva Manu’s Sons: Pṛṣadhra’s Curse and Renunciation; Genealogies of Nariṣyanta and Diṣṭa
ਸੁਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਦੇ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਲਈ ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨੁ (ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਦੇਵ) ਹੋਰ ਵਾਰਸਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਯਮੁਨਾ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਲੰਮਾ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਇਕ੍ਸ਼੍ਵਾਕੁ ਆਦਿ ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪૃਸ਼ਧ੍ਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਮੁੱਖ ਹੈ—ਰਾਤ ਨੂੰ ਗੋ-ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਭੁੱਲਵਸ਼ ਇੱਕ ਗਾਂ ਮਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਸਿਸ਼੍ਠ ਉਸ ਨੂੰ ਖ਼ਤ੍ਰਿਯਤਾ-ਹਾਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਜਨਮ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪૃਸ਼ਧ੍ਰ ਗੁਰੂ-ਵਚਨ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਵੈਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਮਦਰਸ਼ੀ ਤੇ ਭਗਵਦ-ਨਿਸ਼ਠ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਵਾਗਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਕਵੀ ਦਾ ਸ਼ੀਘਰ ਵੈਰਾਗ, ਕਰੂਸ਼ ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਸ਼੍ਟ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਰੂਪਾਂਤਰ ਵੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਨਰਿਸ਼੍ਯੰਤ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਤੋਂ ਅਗ੍ਨਿਵੇਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਆਗ੍ਨਿਵੇਸ਼੍ਯਾਯਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ, ਅਤੇ ਦਿਸ਼੍ਟ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਮਰੁੱਤ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਸੁਵਰਨ ਯਜ੍ਞ ਤੇ ਤ੍ਰਿਣਬਿੰਦੂ ਰਾਹੀਂ ਵੈਸ਼ਾਲੀ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਪਾਪ-ਸ਼ਾਪ-ਸ਼ਰਣਾਗਤੀ-ਭਕਤੀ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਵੰਸ਼-ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਅਗਲੇ ਵੰਸ਼-ਵਰਨਨਾਂ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एवं गतेऽथ सुद्युम्ने मनुर्वैवस्वत: सुते । पुत्रकामस्तपस्तेपे यमुनायां शतं समा: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਸੁਦ੍ਯੁਮਨ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਲੈਣ ਲਈ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਦੋਂ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ (ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹਦੇਵ) ਹੋਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 2
ततोऽयजन्मनुर्देवमपत्यार्थं हरिं प्रभुम् । इक्ष्वाकुपूर्वजान् पुत्रान्लेभे स्वसदृशान् दश ॥ २ ॥
ਫਿਰ ਸੰਤਾਨ ਲਈ ਮਨੂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹਦੇਵ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰਿ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਰਗੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ।
Verse 3
पृषध्रस्तु मनो: पुत्रो गोपालो गुरुणा कृत: । पालयामास गा यत्तो रात्र्यां वीरासनव्रत: ॥ ३ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪૃਸ਼ਧ੍ਰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਗੋ-ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਵੀਰਾਸਨ-ਵ੍ਰਤ ਧਾਰ ਕੇ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ ਫੜੀ, ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ।
Verse 4
एकदा प्राविशद् गोष्ठं शार्दूलो निशि वर्षति । शयाना गाव उत्थाय भीतास्ता बभ्रमुर्व्रजे ॥ ४ ॥
ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਮੀਂਹ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਾਘ ਗੋਸ਼ਾਲੇ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਆਇਆ। ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਲੇਟੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਡਰ ਕੇ ਉੱਠ ਖੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਭੱਜਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।
Verse 5
एकां जग्राह बलवान् सा चुक्रोश भयातुरा । तस्यास्तु क्रन्दितं श्रुत्वा पृषध्रोऽनुससार ह ॥ ५ ॥ खड्गमादाय तरसा प्रलीनोडुगणे निशि । अजानन्नच्छिनोद् बभ्रो: शिर: शार्दूलशङ्कया ॥ ६ ॥
ਤਾਕਤਵਰ ਬਾਘ ਨੇ ਇੱਕ ਗਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ; ਗਾਂ ਡਰ ਨਾਲ ਚੀਖ ਪਈ। ਉਸ ਦੀ ਚੀਖ ਸੁਣ ਕੇ ਪૃਸ਼ਧ੍ਰ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਪਾਸੇ ਦੌੜਿਆ। ਬੱਦਲਾਂ ਨੇ ਤਾਰੇ ਢੱਕ ਦਿੱਤੇ ਸਨ; ਉਸ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕੀ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਗਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਬਾਘ ਸਮਝ ਕੇ ਭੁੱਲ ਨਾਲ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਵਾਰ ਕਰਕੇ ਗਾਂ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 6
एकां जग्राह बलवान् सा चुक्रोश भयातुरा । तस्यास्तु क्रन्दितं श्रुत्वा पृषध्रोऽनुससार ह ॥ ५ ॥ खड्गमादाय तरसा प्रलीनोडुगणे निशि । अजानन्नच्छिनोद् बभ्रो: शिर: शार्दूलशङ्कया ॥ ६ ॥
ਤਾਕਤਵਰ ਬਾਘ ਨੇ ਇੱਕ ਗਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ਡਰ ਤੇ ਪੀੜ ਨਾਲ ਉਹ ਚੀਖ ਪਈ। ਉਸ ਦੀ ਚੀਖ ਸੁਣ ਕੇ ਪૃਸ਼ਧ੍ਰ ਤੁਰੰਤ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕੀ; ਪਰ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਤਾਰੇ ਢੱਕੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਗਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਬਾਘ ਸਮਝ ਬੈਠਾ ਅਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਗਾਂ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਬੈਠਾ।
Verse 7
व्याघ्रोऽपि वृक्णश्रवणो निस्त्रिंशाग्राहतस्तत: । निश्चक्राम भृशं भीतो रक्तं पथि समुत्सृजन् ॥ ७ ॥
ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਬਾਘ ਦਾ ਕੰਨ ਕੱਟ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਡਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਭੱਜ ਨਿਕਲਿਆ, ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਵਗਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ।
Verse 8
मन्यमानो हतं व्याघ्रं पृषध्र: परवीरहा । अद्राक्षीत् स्वहतां बभ्रुं व्युष्टायां निशि दु:खित: ॥ ८ ॥
ਰਾਤ ਨੂੰ ਬਾਘ ਮਾਰਿਆ ਹੈ—ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ ਵੈਰੀ-ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪૃਸ਼ਧ੍ਰ ਨੇ ਸਵੇਰੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਤਾਂ ਗਾਂ ਮਾਰੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ।
Verse 9
तं शशाप कुलाचार्य: कृतागसमकामत: । न क्षत्रबन्धु: शूद्रस्त्वं कर्मणा भवितामुना ॥ ९ ॥
ਭਾਵੇਂ ਪૃਸ਼ਧ੍ਰ ਨੇ ਇਹ ਪਾਪ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਕੁਲ-ਆਚਾਰਯ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ—“ਇਸ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਤਰੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ; ਤੂੰ ਸ਼ੂਦਰ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲਵੇਂਗਾ।”
Verse 10
एवं शप्तस्तु गुरुणा प्रत्यगृह्णात् कृताञ्जलि: । अधारयद् व्रतं वीर ऊर्ध्वरेता मुनिप्रियम् ॥ १० ॥
ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਵੀਰ ਪૃਸ਼ਧ੍ਰ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਮਹਾ-ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ।
Verse 11
वासुदेवे भगवति सर्वात्मनि परेऽमले । एकान्तित्वं गतो भक्त्या सर्वभूतसुहृत् सम: ॥ ११ ॥ विमुक्तसङ्ग: शान्तात्मा संयताक्षोऽपरिग्रह: । यदृच्छयोपपन्नेन कल्पयन् वृत्तिमात्मन: ॥ १२ ॥ आत्मन्यात्मानमाधाय ज्ञानतृप्त: समाहित: । विचचार महीमेतां जडान्धबधिराकृति: ॥ १३ ॥
ਤਦੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਪૃਸ਼ਧ੍ਰ ਸਾਰੇ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮਨੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ। ਮਲਿਨਤਾ ਰਹਿਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਾਸੁਦੇਵ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਏਕਾਂਤ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਟਿਕ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਤੇ ਸਮਦਰਸ਼ੀ ਬਣ ਗਿਆ।
Verse 12
वासुदेवे भगवति सर्वात्मनि परेऽमले । एकान्तित्वं गतो भक्त्या सर्वभूतसुहृत् सम: ॥ ११ ॥ विमुक्तसङ्ग: शान्तात्मा संयताक्षोऽपरिग्रह: । यदृच्छयोपपन्नेन कल्पयन् वृत्तिमात्मन: ॥ १२ ॥ आत्मन्यात्मानमाधाय ज्ञानतृप्त: समाहित: । विचचार महीमेतां जडान्धबधिराकृति: ॥ १३ ॥
ਉਹ ਸੰਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਆਤਮਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹੀ ਸੀ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ, ਉਸੀ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਕਰ ਲੈਂਦਾ।
Verse 13
वासुदेवे भगवति सर्वात्मनि परेऽमले । एकान्तित्वं गतो भक्त्या सर्वभूतसुहृत् सम: ॥ ११ ॥ विमुक्तसङ्ग: शान्तात्मा संयताक्षोऽपरिग्रह: । यदृच्छयोपपन्नेन कल्पयन् वृत्तिमात्मन: ॥ १२ ॥ आत्मन्यात्मानमाधाय ज्ञानतृप्त: समाहित: । विचचार महीमेतां जडान्धबधिराकृति: ॥ १३ ॥
ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ, ਅਸੰਗ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ; ਬਾਹਰੋਂ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਜੜ੍ਹ, ਅੰਨ੍ਹਾ ਤੇ ਬਹਿਰਾ ਦਿੱਸਦਾ ਸੀ।
Verse 14
एवं वृत्तो वनं गत्वा दृष्ट्वा दावाग्निमुत्थितम् । तेनोपयुक्तकरणो ब्रह्म प्राप परं मुनि: ॥ १४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾ ਕੇ ਪૃਸ਼ਧ੍ਰ ਜੰਗਲ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਦਾਵਾਨਲ ਨੂੰ ਉੱਠਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 15
कवि: कनीयान् विषयेषु नि:स्पृहो विसृज्य राज्यं सह बन्धुभिर्वनम् । निवेश्य चित्ते पुरुषं स्वरोचिषं विवेश कैशोरवया: परं गत: ॥ १५ ॥
ਮਨੂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਕਵੀ ਵਿਸ਼ਯ-ਭੋਗਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ਕਤ ਸੀ। ਪੂਰੀ ਜਵਾਨੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ-ਬੰਧੂਆਂ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਵਯੰ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਪਾਈ।
Verse 16
करूषोन्मानवादासन् कारूषो: क्षत्रजातय: । उत्तरापथगोप्तारो ब्रह्मण्या धर्मवत्सला: ॥ १६ ॥
ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਰੂਸ਼ ਤੋਂ ਕਾਰੂਸ਼ ਨਾਮ ਦਾ ਖੱਤਰੀ ਵੰਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਉੱਤਰਾਪਥ ਦੇ ਰਾਜੇ ਸਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਸੰਸਕਾਰ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਅਤੇ ਪੱਕੇ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਸਨ।
Verse 17
धृष्टाद् धार्ष्टमभूत् क्षत्रं ब्रह्मभूयं गतं क्षितौ । नृगस्य वंश: सुमतिर्भूतज्योतिस्ततो वसु: ॥ १७ ॥
ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤੋਂ ਧਾਰ্ষਟ ਨਾਮ ਦੀ ਖੱਤਰੀ ਜਾਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨ੍ਰਿਗ ਤੋਂ ਸੁਮਤੀ, ਸੁਮਤੀ ਤੋਂ ਭੂਤਜ੍ਯੋਤੀ ਅਤੇ ਭੂਤਜ੍ਯੋਤੀ ਤੋਂ ਵਸੁ ਹੋਇਆ।
Verse 18
वसो: प्रतीकस्तत्पुत्र ओघवानोघवत्पिता । कन्या चौघवती नाम सुदर्शन उवाह ताम् ॥ १८ ॥
ਵਸੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਓਘਵਾਨ। ਓਘਵਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਓਘਵਾਨ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਦਾ ਨਾਮ ਓਘਵਤੀ ਸੀ। ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸ ਕਨਿਆ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।
Verse 19
चित्रसेनो नरिष्यन्तादृक्षस्तस्य सुतोऽभवत् । तस्य मीढ्वांस्तत: पूर्ण इन्द्रसेनस्तु तत्सुत: ॥ १९ ॥
ਨਰਿਸ਼ਯੰਤ ਤੋਂ ਚਿਤ੍ਰਸੇਨ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਰਿਕਸ਼ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ। ਰਿਕਸ਼ ਤੋਂ ਮੀਢਵਾਨ, ਮੀਢਵਾਨ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਤੋਂ ਇੰਦਰਸੇਨ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ।
Verse 20
वीतिहोत्रस्त्विन्द्रसेनात् तस्य सत्यश्रवा अभूत् । उरुश्रवा: सुतस्तस्य देवदत्तस्ततोऽभवत् ॥ २० ॥
ਇੰਦਰਸੇਨ ਤੋਂ ਵੀਤਿਹੋਤ੍ਰ ਹੋਇਆ, ਵੀਤਿਹੋਤ੍ਰ ਤੋਂ ਸਤ੍ਯਸ਼੍ਰਵਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਸਤ੍ਯਸ਼੍ਰਵਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਉਰੁਸ਼੍ਰਵਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਰੁਸ਼੍ਰਵਾ ਤੋਂ ਦੇਵਦੱਤ ਹੋਇਆ।
Verse 21
ततोऽग्निवेश्यो भगवानग्नि: स्वयमभूत् सुत: । कानीन इति विख्यातो जातूकर्ण्यो महानृषि: ॥ २१ ॥
ਫਿਰ ਦੇਵਦੱਤ ਤੋਂ ਅਗਨਿਵੇਸ਼੍ਯ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀਦੇਵ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ‘ਕਾਨੀਨ’ ਅਤੇ ‘ਜਾਤੂਕਰਣ੍ਯ’ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
Verse 22
ततो ब्रह्मकुलं जातमाग्निवेश्यायनं नृप । नरिष्यन्तान्वय: प्रोक्तो दिष्टवंशमत: शृणु ॥ २२ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਅਗਨਿਵੇਸ਼੍ਯ ਤੋਂ ‘ਆਗਨਿਵੇਸ਼੍ਯਾਯਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੰਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਨਰਿਸ਼੍ਯੰਤ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਕਹਿ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ; ਹੁਣ ਦਿਸ਼੍ਟ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਣੋ।
Verse 23
नाभागो दिष्टपुत्रोऽन्य: कर्मणा वैश्यतां गत: । भलन्दन: सुतस्तस्य वत्सप्रीतिर्भलन्दनात् ॥ २३ ॥ वत्सप्रीते: सुत: प्रांशुस्तत्सुतं प्रमतिं विदु: । खनित्र: प्रमतेस्तस्माच्चाक्षुषोऽथ विविंशति: ॥ २४ ॥
ਦਿਸ਼੍ਟ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਨਾਭਾਗ ਸੀ (ਇਹ ਅੱਗੇ ਵਰਣਿਤ ਨਾਭਾਗ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ)। ਕਰਮ-ਧਰਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵੈਸ਼੍ਯਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਨਾਭਾਗ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਲੰਦਨ; ਭਲੰਦਨ ਦਾ ਵਤ੍ਸਪ੍ਰੀਤੀ; ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਂਸ਼ੁ; ਪ੍ਰਾਂਸ਼ੁ ਦਾ ਪ੍ਰਮਤੀ; ਪ੍ਰਮਤੀ ਦਾ ਖਨਿਤ੍ਰ; ਖਨਿਤ੍ਰ ਦਾ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼; ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਵਿੰਸ਼ਤੀ ਸੀ।
Verse 24
नाभागो दिष्टपुत्रोऽन्य: कर्मणा वैश्यतां गत: । भलन्दन: सुतस्तस्य वत्सप्रीतिर्भलन्दनात् ॥ २३ ॥ वत्सप्रीते: सुत: प्रांशुस्तत्सुतं प्रमतिं विदु: । खनित्र: प्रमतेस्तस्माच्चाक्षुषोऽथ विविंशति: ॥ २४ ॥
ਦਿਸ਼੍ਟ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਨਾਭਾਗ ਸੀ (ਇਹ ਅੱਗੇ ਵਰਣਿਤ ਨਾਭਾਗ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ)। ਕਰਮ-ਧਰਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵੈਸ਼੍ਯਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਨਾਭਾਗ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਲੰਦਨ; ਭਲੰਦਨ ਦਾ ਵਤ੍ਸਪ੍ਰੀਤੀ; ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਂਸ਼ੁ; ਪ੍ਰਾਂਸ਼ੁ ਦਾ ਪ੍ਰਮਤੀ; ਪ੍ਰਮਤੀ ਦਾ ਖਨਿਤ੍ਰ; ਖਨਿਤ੍ਰ ਦਾ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼; ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਵਿੰਸ਼ਤੀ ਸੀ।
Verse 25
विविंशते: सुतो रम्भ: खनीनेत्रोऽस्य धार्मिक: । करन्धमो महाराज तस्यासीदात्मजो नृप ॥ २५ ॥
ਵਿਵਿੰਸ਼ਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰੰਭ ਸੀ। ਰੰਭ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹਾਰਾਜ ਖਨੀਨੇਤ੍ਰ ਸੀ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਖਨੀਨੇਤ੍ਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਕਰੰਧਮ ਸੀ।
Verse 26
तस्यावीक्षित् सुतो यस्य मरुत्तश्चक्रवर्त्यभूत् । संवर्तोऽयाजयद् यं वै महायोग्यङ्गिर:सुत: ॥ २६ ॥
ਕਰੰਧਮ ਤੋਂ ਅਵੀਕ੍ਸ਼ਿਤ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅਵੀਕ੍ਸ਼ਿਤ ਤੋਂ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਸਮਰਾਟ ਮਰੁੱਤ ਜੰਮਿਆ। ਅੰਗਿਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਯੋਗੀ ਸੰਵਰਤ ਨੇ ਮਰੁੱਤ ਤੋਂ ਯਜ੍ਞ ਕਰਵਾਇਆ।
Verse 27
मरुत्तस्य यथा यज्ञो न तथान्योऽस्ति कश्चन । सर्वं हिरण्मयं त्वासीद् यत् किञ्चिच्चास्य शोभनम् ॥ २७ ॥
ਮਰੁੱਤ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਯਜ੍ਞ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਹਰ ਸੁੰਦਰ ਵਸਤੂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ।
Verse 28
अमाद्यदिन्द्र: सोमेन दक्षिणाभिर्द्विजातय: । मरुत: परिवेष्टारो विश्वेदेवा: सभासद: ॥ २८ ॥
ਉਸ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸੋਮਰਸ ਪੀ ਕੇ ਮਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਦਵਿਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀਆਂ ਦੱਖਿਣਾਵਾਂ ਮਿਲੀਆਂ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਏ। ਮਰੁਤ ਦੇਵ ਪਰੋਸਣ ਵਾਲੇ ਸਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ ਸਭਾ ਦੇ ਸਦੱਸ ਸਨ।
Verse 29
मरुत्तस्य दम: पुत्रस्तस्यासीद् राज्यवर्धन: । सुधृतिस्तत्सुतो जज्ञे सौधृतेयो नर: सुत: ॥ २९ ॥
ਮਰੁੱਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦਮ ਸੀ, ਦਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜ੍ਯਵਰਧਨ ਸੀ। ਰਾਜ੍ਯਵਰਧਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਧ੍ਰਿਤੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸੁਧ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਰ (ਸੌਧ੍ਰਿਤੇਯ) ਸੀ।
Verse 30
तत्सुत: केवलस्तस्माद् धुन्धुमान्वेगवांस्तत: । बुधस्तस्याभवद् यस्य तृणबिन्दुर्महीपति: ॥ ३० ॥
ਨਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕੇਵਲ ਸੀ, ਕੇਵਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧੁੰਧੁਮਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੇਗਵਾਨ ਸੀ। ਵੇਗਵਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬੁਧ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬੁਧ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤ੍ਰਿਣਬਿੰਦੁ, ਜੋ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ।
Verse 31
तं भेजेऽलम्बुषा देवी भजनीयगुणालयम् । वराप्सरा यत: पुत्रा: कन्या चेलविलाभवत् ॥ ३१ ॥
ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਪਸਰਾ ਅਲੰਬੁਸ਼ਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਭਜਨੀਯ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਯ ਤ੍ਰਿਣਬਿੰਦੂ ਨੂੰ ਪਤੀ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇਲਵਿਲਾ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਜੰਮੀ।
Verse 32
यस्यामुत्पादयामास विश्रवा धनदं सुतम् । प्रादाय विद्यां परमामृषिर्योगेश्वर: पितु: ॥ ३२ ॥
ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼੍ਰਵਾ ਨੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਪਰਮ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਇਲਵਿਲਾ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਧਨਦ ਕੁਬੇਰ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 33
विशाल: शून्यबन्धुश्च धूम्रकेतुश्च तत्सुता: । विशालो वंशकृद् राजा वैशालीं निर्ममे पुरीम् ॥ ३३ ॥
ਤ੍ਰਿਣਬਿੰਦੂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਸਨ—ਵਿਸ਼ਾਲ, ਸ਼ੂਨ੍ਯਬੰਧੁ ਅਤੇ ਧੂਮ੍ਰਕੇਤੁ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਾਲੀ ਨਾਮ ਦੀ ਨਗਰੀ ਬਣਾਈ।
Verse 34
हेमचन्द्र: सुतस्तस्य धूम्राक्षस्तस्य चात्मज: । तत्पुत्रात् संयमादासीत् कृशाश्व: सहदेवज: ॥ ३४ ॥
ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੇਮਚੰਦਰ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧੂਮ੍ਰਾਕਸ਼, ਅਤੇ ਧੂਮ੍ਰਾਕਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੰਯਮ ਸੀ। ਸੰਯਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇਵਜ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਸ਼ਵ ਹੋਏ।
Verse 35
कृशाश्वात् सोमदत्तोऽभूद् योऽश्वमेधैरिडस्पतिम् । इष्ट्वा पुरुषमापाग्र्यां गतिं योगेश्वराश्रिताम् ॥ ३५ ॥ सौमदत्तिस्तु सुमतिस्तत्पुत्रो जनमेजय: । एते वैशालभूपालास्तृणबिन्दोर्यशोधरा: ॥ ३६ ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਸ਼ਵ ਤੋਂ ਸੋਮਦੱਤ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਡਸਪਤੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜੋ ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੋਮਦੱਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਮਤੀ ਅਤੇ ਸੁਮਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇਜਯ ਸੀ। ਵੈਸ਼ਾਲ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਤ੍ਰਿਣਬਿੰਦੂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਸੰਭਾਲਿਆ।
Verse 36
कृशाश्वात् सोमदत्तोऽभूद् योऽश्वमेधैरिडस्पतिम् । इष्ट्वा पुरुषमापाग्र्यां गतिं योगेश्वराश्रिताम् ॥ ३५ ॥ सौमदत्तिस्तु सुमतिस्तत्पुत्रो जनमेजय: । एते वैशालभूपालास्तृणबिन्दोर्यशोधरा: ॥ ३६ ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਸ਼ਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੋਮਦੱਤ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕਰਕੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸ ਉੱਚੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਸੋਮਦੱਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਮਤੀ ਅਤੇ ਸੁਮਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇਜਯ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜੇ ਤ੍ਰਿਣਬਿੰਦੂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਹੇ।
Frequently Asked Questions
The episode illustrates the Bhagavata’s teaching that dharma—especially go-rakṣya and nonviolence toward protected beings—carries grave social and spiritual weight, and that actions can produce consequences even when unintended (ajñāta-pāpa). Vasiṣṭha’s curse functions as a narrative device to show the seriousness of cow-killing in a kṣatriya’s duty-context, while simultaneously revealing the higher ideal: Pṛṣadhra’s non-defensive acceptance of the guru’s verdict and his turn to brahmacarya and bhakti demonstrate that surrender to dharma and devotion can spiritually surpass social designation.
He accepted the curse with humility, restrained the senses, adopted brahmacarya, and fixed his mind on Vāsudeva, the Paramātmā free from material contamination. By becoming equal to all, satisfied with what came by the Lord’s arrangement, and detached from worldly identity, he matured into pure devotional service. His final act—entering a forest fire without material attachment—signals completion of renunciation and transition to the spiritual destination described as transcendental.
Marutta appears in Diṣṭa’s lineage as an emperor whose yajña, arranged by the sage Saṁvarta (son of Aṅgirā), was unparalleled—its paraphernalia made of gold and its assembly attended by prominent devas. The account underscores the Bhagavata’s view that royal power is ideally expressed through dharma and yajña, yet it also subtly warns that even divine participants (e.g., Indra’s intoxication with soma) remain within material vulnerability—thereby highlighting the superiority of bhakti over mere ritual grandeur.