Adhyaya 19
Yayāti’s Renunciation: The Allegory of the He-Goat and She-Goat
ਯਯਾਤੀ ਦੀ ਕਥਾ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਲੱਗਾ ਰਾਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਤੋਂ ਉਬ ਕੇ ਦੇਵਯਾਨੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਕਥਾ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਮ-ਅੰਧ ਬੱਕਰਾ ਕਰਮ-ਕੂਏਂ ਵਰਗੀ ਖੱਡ ਤੋਂ ਬੱਕਰੀ ਨੂੰ ਕੱਢ ਤਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਇਸਤਰੀ-ਸੰਗ ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦਾ ਗੁਲਾਮ ਬਣ ਕੇ ਆਤਮ-ਬੋਧ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਈਰਖਾ ਤੇ ਟੁੱਟ-ਫੁੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਜ਼ਾ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਵੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਯਯਾਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਮ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਘੀ ਵਾਂਗ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦਾ; ਸੱਚਾ ਸੁਖ ਵੈਰਾਗ, ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ-ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਪੂਰੂ ਨਾਲ ਬੁਢਾਪਾ-ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਕਰਕੇ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਵੰਡ ਕੇ, ਪੂਰੂ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਭੋਗ ਤਿਆਗ ਕੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੇ ਭਗਵਤ-ਸੰਗ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਯਾਨੀ ਵੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਮਾਇਆ-ਸੁਪਨੇ ਵਰਗਾ ਜਾਣ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮਨ ਟਿਕਾ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਪਾਂਦੀ ਹੈ; ਅੱਗੇ ਪੂਰੂ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਵੰਸ਼ ਕਥਾ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच स इत्थमाचरन् कामान् स्त्रैणोऽपह्नवमात्मन: । बुद्ध्वा प्रियायै निर्विण्णो गाथामेतामगायत ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਯਯਾਤੀ ਇਸਤਰੀ-ਸੰਗ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਆਸਕਤ ਸੀ; ਪਰ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਕਾਮ-ਭੋਗ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਜਾਣ ਕੇ ਵਿਰਕਤ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਇਹ ਗਾਥਾ ਸੁਣਾਈ।
Verse 2
शृणु भार्गव्यमूं गाथां मद्विधाचरितां भुवि । धीरा यस्यानुशोचन्ति वने ग्रामनिवासिन: ॥ २ ॥
ਹੇ ਭਾਰਗਵੀ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਯੇ! ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਹੀ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ; ਸੁਣ। ਐਸੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸੁਣ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਧੀਰ ਲੋਕ ਵੀ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 3
बस्त एको वने कश्चिद् विचिन्वन् प्रियमात्मन: । ददर्श कूपे पतितां स्वकर्मवशगामजाम् ॥ ३ ॥
ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੱਕਰਾ ਆਪਣੀ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਦਾ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਦੇ ਵਸ਼ ਕਾਰਨ ਬੇਬਸ ਇੱਕ ਬੱਕਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
Verse 4
तस्या उद्धरणोपायं बस्त: कामी विचिन्तयन् । व्यधत्त तीर्थमुद्धृत्य विषाणाग्रेण रोधसी ॥ ४ ॥
ਉਸ ਬੱਕਰੀ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਦਾ ਉਪਾਅ ਸੋਚਦਿਆਂ ਕਾਮੀ ਬੱਕਰੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿੰਗ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਕੂਏਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਖੋਦ ਕੇ ਐਸਾ ਢਲਾਣਾ ਰਸਤਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਬੜੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਆ ਗਈ।
Verse 5
सोत्तीर्य कूपात् सुश्रोणी तमेव चकमे किल । तया वृतं समुद्वीक्ष्य बह्व्योऽजा: कान्तकामिनी: ॥ ५ ॥ पीवानं श्मश्रुलं प्रेष्ठं मीढ्वांसं याभकोविदम् । स एकोऽजवृषस्तासां बह्वीनां रतिवर्धन: । रेमे कामग्रहग्रस्त आत्मानं नावबुध्यत ॥ ६ ॥
ਕੂਏਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸੁੰਦਰ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਬੱਕਰੀ ਨੇ ਉਸੇ ਬੱਕਰੇ ਨੂੰ ਪਤੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਕਾਮਿਨੀ ਬੱਕਰੀਆਂ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਹੁਣ ਲੱਗੀਆਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤੰਦਰੁਸਤ, ਮੁੱਛ-ਦਾੜ੍ਹੀ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਪ੍ਰਿਯ, ਵੀਰਯ-ਸਮਰੱਥ ਅਤੇ ਸੰਭੋਗ-ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸੀ। ਅਨੇਕ ਬੱਕਰੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬੱਕਰਾ ਕਾਮ-ਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਕੇ ਰਤੀ ਵਿੱਚ ਰਮਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਸਾਧਨ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ।
Verse 6
सोत्तीर्य कूपात् सुश्रोणी तमेव चकमे किल । तया वृतं समुद्वीक्ष्य बह्व्योऽजा: कान्तकामिनी: ॥ ५ ॥ पीवानं श्मश्रुलं प्रेष्ठं मीढ्वांसं याभकोविदम् । स एकोऽजवृषस्तासां बह्वीनां रतिवर्धन: । रेमे कामग्रहग्रस्त आत्मानं नावबुध्यत ॥ ६ ॥
ਸੁੰਦਰ ਲੱਕ ਵਾਲੀ ਉਹ ਬੱਕਰੀ ਖੂਹ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਉਸ ਬੱਕਰੇ ਨੂੰ ਚਾਹੁਣ ਲੱਗੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹੋਰ ਬੱਕਰੀਆਂ ਵੀ ਉਸ ਤਾਕਤਵਰ ਅਤੇ ਕਾਮ-ਕਰੀੜਾ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਬੱਕਰੇ 'ਤੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਭੂਤ ਦੇ ਸਾਏ ਹੇਠ ਆਏ ਵਿਅਕਤੀ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਬੱਕਰਾ ਕਾਮ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀਅਤ ਭੁੱਲ ਗਿਆ।
Verse 7
तमेव प्रेष्ठतमया रममाणमजान्यया । विलोक्य कूपसंविग्ना नामृष्यद् बस्तकर्म तत् ॥ ७ ॥
ਜਦੋਂ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੀ ਉਸ ਬੱਕਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਬੱਕਰੇ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਬੱਕਰੀ ਨਾਲ ਕਾਮ-ਕਰੀੜਾ ਕਰਦੇ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਇਸ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀ।
Verse 8
तं दुर्हृदं सुहृद्रूपं कामिनं क्षणसौहृदम् । इन्द्रियाराममुत्सृज्य स्वामिनं दु:खिता ययौ ॥ ८ ॥
ਉਸ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਇਹ ਬੱਕਰਾ ਦੋਸਤ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ, ਕਾਮੀ ਹੈ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਚਿਰ ਦਾ ਸਾਥੀ ਹੈ। ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਿਕਾਰੀ ਬੱਕਰੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਕੋਲ ਚਲੀ ਗਈ।
Verse 9
सोऽपि चानुगत: स्त्रैण: कृपणस्तां प्रसादितुम् । कुर्वन्निडविडाकारं नाशक्नोत् पथि सन्धितुम् ॥ ९ ॥
ਉਹ ਬੱਕਰਾ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਗੁਲਾਮ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਗਿਆ। ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਅਜੀਬ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕੱਢ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ।
Verse 10
तस्यतत्र द्विज: कश्चिदजास्वाम्यच्छिनद् रुषा । लम्बन्तं वृषणं भूय: सन्दधेऽर्थाय योगवित् ॥ १० ॥
ਉੱਥੇ ਉਸ ਬੱਕਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਬੱਕਰੇ ਦੇ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ। ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ 'ਤੇ, ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 11
सम्बद्धवृषण: सोऽपि ह्यजया कूपलब्धया । कालं बहुतिथं भद्रे कामैर्नाद्यापि तुष्यति ॥ ११ ॥
ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਬੱਕਰੇ ਦੇ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਮੁੜ ਮਿਲ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕੂਏਂ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਬੱਕਰੀ ਦਾ ਭੋਗ ਕੀਤਾ; ਪਰ ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਸਾਲ ਭੋਗ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਅੱਜ ਤੱਕ ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
Verse 12
तथाहं कृपण: सुभ्रु भवत्या: प्रेमयन्त्रित: । आत्मानं नाभिजानामि मोहितस्तव मायया ॥ १२ ॥
ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਭੌਂਹਾਂ ਵਾਲੀਏ, ਮੈਂ ਵੀ ਉਸ ਬੱਕਰੇ ਵਾਂਗ ਕ੍ਰਿਪਣ ਹਾਂ; ਤੇਰੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਬੱਝ ਕੇ, ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
Verse 13
यत् पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशव: स्त्रिय: । न दुह्यन्ति मन:प्रीतिं पुंस: कामहतस्य ते ॥ १३ ॥
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚੌਲ-ਜੌ, ਸੋਨਾ, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ—ਸਭ ਕੁਝ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਕਾਮ ਨਾਲ ਹਤ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ।
Verse 14
न जातु काम: कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते ॥ १४ ॥
ਕਾਮਾਂ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਾਮ ਕਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਘੀ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਅੱਗ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 15
यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेष्वमङ्गलम् । समदृष्टेस्तदा पुंस: सर्वा: सुखमया दिश: ॥ १५ ॥
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਲਈ ਅਮੰਗਲ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਰਹਿਤ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਲਈ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਸੁਖਮਈ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 16
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्जीर्यतो या न जीर्यते । तां तृष्णां दु:खनिवहां शर्मकामो द्रुतं त्यजेत् ॥ १६ ॥
ਜਿਹੜੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਕੁਮੱਤੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਛੱਡਣੀ ਔਖੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦੀ, ਉਹੀ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਹੈ। ਜੋ ਸੱਚਾ ਸੁਖ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ।
Verse 17
मात्रा स्वस्रा दुहित्रा वा नाविविक्तासनो भवेत् । बलवानिन्द्रियग्रामो विद्वांसमपि कर्षति ॥ १७ ॥
ਮਾਂ, ਭੈਣ ਜਾਂ ਧੀ ਨਾਲ ਵੀ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਆਸਨ ਤੇ ਨਾ ਬੈਠੋ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 18
पूर्णं वर्षसहस्रं मे विषयान् सेवतोऽसकृत् । तथापि चानुसवनं तृष्णा तेषूपजायते ॥ १८ ॥
ਮੈਂ ਪੂਰੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਭੋਗ ਕੀਤੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮੇਰੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 19
तस्मादेतामहं त्यक्त्वा ब्रह्मण्यध्याय मानसम् । निर्द्वन्द्वो निरहङ्कारश्चरिष्यामि मृगै: सह ॥ १९ ॥
ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਮਨ ਟਿਕਾਵਾਂਗਾ। ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਮਿਰਗਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਾਂਗਾ।
Verse 20
दृष्टं श्रुतमसद्बुद्ध्वा नानुध्यायेन्न सन्दिशेत् । संसृतिं चात्मनाशं च तत्र विद्वान् स आत्मदृक् ॥ २० ॥
ਜੋ ਦੇਖੇ-ਸੁਣੇ ਭੌਤਿਕ ਸੁਖ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਰ ਜਾਣ ਕੇ ਨਾ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਨਾ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਸਮਝੇ ਕਿ ਉਹੀ ਆਸਕਤੀ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਤੇ ਆਤਮ-ਵਿਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ—ਉਹੀ ਆਤਮ-ਦਰਸ਼ੀ ਗਿਆਨੀ ਹੈ।
Verse 21
इत्युक्त्वा नाहुषो जायां तदीयं पूरवे वय: । दत्त्वा स्वजरसं तस्मादाददे विगतस्पृह: ॥ २१ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਨੀ ਦੇਵਯਾਨੀ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ, ਨਾਹੁਸ਼ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਯਯਾਤੀ ਸਭ ਭੋਗ-ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਨਿੱਠ ਪੁੱਤਰ ਪੂਰੂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਬੁਢਾਪਾ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਜਵਾਨੀ ਲੈ ਲਈ।
Verse 22
दिशि दक्षिणपूर्वस्यां द्रुह्युं दक्षिणतो यदुम् । प्रतीच्यां तुर्वसुं चक्र उदीच्यामनुमीश्वरम् ॥ २२ ॥
ਰਾਜਾ ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਦ੍ਰੁਹ੍ਯੂ ਨੂੰ, ਦੱਖਣ ਯਦੂ ਨੂੰ, ਪੱਛਮ ਤੁਰਵਸੂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਅਨੂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜ ਦਾ ਵੰਡ ਕੀਤਾ।
Verse 23
भूमण्डलस्य सर्वस्य पूरुमर्हत्तमं विशाम् । अभिषिच्याग्रजांस्तस्य वशे स्थाप्य वनं ययौ ॥ २३ ॥
ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਨਿੱਠ ਪੁੱਤਰ ਪੂਰੂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਭੂਮੰਡਲ ਦਾ ਸਮਰਾਟ ਅਤੇ ਸਭ ਧਨ-ਐਸ਼ਵਰਯ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਾ ਕੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਪੂਰੂ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪ ਵਨ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 24
आसेवितं वर्षपूगान् षड्वर्गं विषयेषु स: । क्षणेन मुमुचे नीडं जातपक्ष इव द्विज: ॥ २४ ॥
ਹੇ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛਡਵਰਗ ਦਾ ਭੋਗ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਪੰਖ ਨਿਕਲਦੇ ਹੀ ਪੰਛੀ ਘੋਂਸਲਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।
Verse 25
स तत्र निर्मुक्तसमस्तसङ्ग आत्मानुभूत्या विधुतत्रिलिङ्ग: । परेऽमले ब्रह्मणि वासुदेवे लेभे गतिं भागवतीं प्रतीत: ॥ २५ ॥
ਰਾਜਾ ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਵਾਸੁਦੇਵ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਕੀਤੀ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਦੀ ਮੈਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਤਮ-ਅਨੁਭੂਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਨਿਰਮਲ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵਿੱਚ ਮਨ ਟਿਕਾਇਆ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਪਾਰਸ਼ਦ-ਪਦ, ਭਾਗਵਤੀ ਗਤੀ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
Verse 26
श्रुत्वा गाथां देवयानी मेने प्रस्तोभमात्मन: । स्त्रीपुंसो: स्नेहवैक्लव्यात् परिहासमिवेरितम् ॥ २६ ॥
ਦੇਵਯਾਨੀ ਨੇ ਯਯਾਤੀ ਦੀ ਬੱਕਰੇ‑ਬੱਕਰੀ ਵਾਲੀ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਪਤੀ‑ਪਤਨੀ ਦੀ ਮਨੋਰੰਜਕ ਹਾਸ‑ਮਜ਼ਾਕ ਵਾਂਗ ਕਹੀ ਗਈ ਇਹ ਗੱਲ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਵਧਰਮਿਕ ਸਥਿਤੀ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਸੀ।
Verse 27
सा सन्निवासं सुहृदां प्रपायामिव गच्छताम् । विज्ञायेश्वरतन्त्राणां मायाविरचितं प्रभो: ॥ २७ ॥ सर्वत्र सङ्गमुत्सृज्य स्वप्नौपम्येन भार्गवी । कृष्णे मन: समावेश्य व्यधुनोल्लिङ्गमात्मन: ॥ २८ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਦੀ ਧੀ ਦੇਵਯਾਨੀ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਪਤੀ, ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭੌਤਿਕ ਸੰਗਤ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਸਰਾਇ ਵਾਂਗ ਅਸਥਾਈ ਹੈ। ਸਮਾਜ, ਮਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਨਾਤੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਬਣੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਹਰ ਥਾਂ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮਨ ਟਿਕਾਇਆ ਅਤੇ ਸਥੂਲ‑ਸੂਖਮ ਦੇਹ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਈ।
Verse 28
सा सन्निवासं सुहृदां प्रपायामिव गच्छताम् । विज्ञायेश्वरतन्त्राणां मायाविरचितं प्रभो: ॥ २७ ॥ सर्वत्र सङ्गमुत्सृज्य स्वप्नौपम्येन भार्गवी । कृष्णे मन: समावेश्य व्यधुनोल्लिङ्गमात्मन: ॥ २८ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਦੀ ਧੀ ਦੇਵਯਾਨੀ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਪਤੀ, ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭੌਤਿਕ ਸੰਗਤ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਸਰਾਇ ਵਾਂਗ ਅਸਥਾਈ ਹੈ। ਸਮਾਜ, ਮਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਨਾਤੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਬਣੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਹਰ ਥਾਂ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮਨ ਟਿਕਾਇਆ ਅਤੇ ਸਥੂਲ‑ਸੂਖਮ ਦੇਹ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਈ।
Verse 29
नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय वेधसे । सर्वभूताधिवासाय शान्ताय बृहते नम: ॥ २९ ॥
ਹੇ ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਹੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਾਰ! ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੋ; ਅਤਿ ਸੁਖਮ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮਹਾਨਤਮ ਅਤੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਾਂਤ ਦਿਸਦੇ ਹੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਪੂਰਨ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਅਾਪਤ ਹੋ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੇਰਾ ਸਸ਼ਰਧ ਨਮਸਕਾਰ।
Frequently Asked Questions
It is Yayāti’s mirror: the he-goat represents the conditioned soul who ‘rescues’ and then becomes trapped in erotic entanglement, mistaking stimulation for fulfillment. The well signifies karmic predicament; the expanding harem signifies proliferating desires; and the continuing dissatisfaction after ‘restoration’ shows that enjoyment does not cure craving. The allegory functions as vairāgya-upadeśa—teaching that only deliberate withdrawal and remembrance of Vāsudeva can end bondage.
Because kāma is portrayed as self-amplifying: like pouring ghee into fire, repeated indulgence strengthens the underlying saṁskāras (impressions) and increases demand. Therefore the text recommends voluntary cessation, inner discipline, and higher taste through meditation and devotion, rather than attempting to ‘finish’ desire by feeding it.
Pūru is Yayāti’s youngest son who accepts his father’s old age (and gives his youth), becoming the rightful heir. The enthronement of Pūru secures dynastic continuity (vaṁśa) while highlighting Bhagavata ethics: humility and service qualify one for sovereignty, and renunciation can coexist with responsible political transition.
By insight and grace: she recognizes relationships rooted in material identity as temporary, māyā-constructed (like tourists in a hotel or a dream), gives up possessiveness and false designation, and fixes the mind on Kṛṣṇa. The text attributes her release from gross and subtle bodies to Kṛṣṇa’s grace combined with awakened discernment.