Adhyaya 18
Yayāti, Devayānī, Śarmiṣṭhā, and the Exchange of Youth: The Unsatisfied Nature of Desire
ਚੰਦਰਵੰਸ਼ ਦੀ ਕਥਾ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨਹੁਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯਤੀ ਰਾਜਪਦ ਤਿਆਗ ਕੇ ਵੈਰਾਗ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਯਯਾਤੀ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਚੀ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਨਹੁਸ਼ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਅਜਗਰ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਰਬਭੌਮਤਾ ਪਤਨ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੇਵਯਾਨੀ (ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਦੀ ਧੀ) ਅਤੇ ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ (ਵ੍ਰਿਸ਼ਪਰਵਾ ਦੀ ਧੀ) ਦਾ ਝਗੜਾ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਦੇਵਯਾਨੀ ਨੂੰ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਯਯਾਤੀ ਦੈਵੀ ਯੋਗ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੱਥ ਫੜਨ ਨੂੰ ਵਿਆਹ-ਬੰਧਨ ਮੰਨ ਕੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੂਰਵ-ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ ਦੇਵਯਾਨੀ ਯਯਾਤੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਉੱਤੇ ਅਡਿੱਗ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਤਿਲੋਮ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਯਯਾਤੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਸਹਵਾਸ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੜੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਯਯਾਤੀ ਉਸ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੇਵਯਾਨੀ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਯਯਾਤੀ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਬੁਢਾਪੇ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਪਾਯ—ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦੇਵੇ ਉਸ ਨਾਲ ਬੁਢਾਪਾ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪੁਰੂ ਪਿਤ੍ਰਧਰਮ ਨਿਭਾ ਕੇ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਯਯਾਤੀ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਭੋਗ, ਯਜ્ઞ ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ-ਭਜਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਅੱਗੇ ਇਹ ਬੋਧ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਮ ਸੁਭਾਵਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਵਿੱਚ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच यतिर्ययाति: संयातिरायतिर्वियति: कृति: । षडिमे नहुषस्यासन्निन्द्रियाणीव देहिन: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਜਿਵੇਂ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਦੇ ਛੇ ਇੰਦ੍ਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਨਹੁਸ਼ ਦੇ ਛੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ—ਯਤੀ, ਯਯਾਤੀ, ਸੰਯਾਤੀ, ਆਯਾਤੀ, ਵਿਯਾਤੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤੀ।
Verse 2
राज्यं नैच्छद् यति: पित्रा दत्तं तत्परिणामवित् । यत्र प्रविष्ट: पुरुष आत्मानं नावबुध्यते ॥ २ ॥
ਯਤੀ ਨੇ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਤੀਜਾ ਜਾਣਦਾ ਸੀ; ਰਾਜ-ਪਦ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਆਤਮ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ।
Verse 3
पितरि भ्रंशिते स्थानादिन्द्राण्या धर्षणाद्द्विजै: । प्रापितेऽजगरत्वं वै ययातिरभवन्नृप: ॥ ३ ॥
ਇੰਦਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ਚੀ ਨਾਲ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਨਹੁਸ਼ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਡਿੱਗਿਆ; ਦਵਿਜਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਉਹ ਅਜਗਰ ਬਣਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਯਯਾਤੀ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ।
Verse 4
चतसृष्वादिशद् दिक्षु भ्रातृन् भ्राता यवीयस: । कृतदारो जुगोपोर्वीं काव्यस्य वृषपर्वण: ॥ ४ ॥
ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਛੋਟੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਦਿੱਤਾ; ਆਪ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਦੀ ਧੀ ਦੇਵਯਾਨੀ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਪਰਵਾ ਦੀ ਧੀ ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ।
Verse 5
श्रीराजोवाच ब्रह्मर्षिर्भगवान् काव्य: क्षत्रबन्धुश्च नाहुष: । राजन्यविप्रयो: कस्माद् विवाह: प्रतिलोमक: ॥ ५ ॥
ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭਗਵਾਨ ਕਾਵ੍ਯ (ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ) ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਸਨ ਅਤੇ ਨਹੁਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਯਯਾਤੀ ਕਸ਼ਤਰੀਯ; ਫਿਰ ਰਾਜਨ੍ਯ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਚ ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮ ਵਿਆਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ?
Verse 6
श्रीशुक उवाच एकदा दानवेन्द्रस्य शर्मिष्ठा नाम कन्यका । सखीसहस्रसंयुक्ता गुरुपुत्र्या च भामिनी ॥ ६ ॥ देवयान्या पुरोद्याने पुष्पितद्रुमसङ्कुले । व्यचरत्कलगीतालिनलिनीपुलिनेऽबला ॥ ७ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇੱਕ ਦਿਨ ਦਾਨਵ-ਰਾਜ ਵ੍ਰਿਸ਼ਪਰਵਾ ਦੀ ਧੀ ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ, ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪਰ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਕ੍ਰੋਧੀ ਸੀ, ਹਜ਼ਾਰ ਸਖੀਆਂ ਸਮੇਤ ਗੁਰੂ-ਪੁਤਰੀ ਦੇਵਯਾਨੀ ਨਾਲ ਰਾਜ-ਉਦਿਆਨ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਬਾਗ ਕਮਲਾਂ, ਫੁੱਲ-ਫਲ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਅਤੇ ਮਿੱਠਾ ਗਾਉਂਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਭੌਰਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ।
Verse 7
श्रीशुक उवाच एकदा दानवेन्द्रस्य शर्मिष्ठा नाम कन्यका । सखीसहस्रसंयुक्ता गुरुपुत्र्या च भामिनी ॥ ६ ॥ देवयान्या पुरोद्याने पुष्पितद्रुमसङ्कुले । व्यचरत्कलगीतालिनलिनीपुलिनेऽबला ॥ ७ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇੱਕ ਦਿਨ ਦਾਨਵ-ਰਾਜ ਵ੍ਰਿਸ਼ਪರ್ವਾ ਦੀ ਧੀ ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ, ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਕ੍ਰੋਧੀ ਪਰ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰ੍ਯ ਦੀ ਧੀ ਦੇਵਯਾਨੀ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਖੀਆਂ ਨਾਲ ਰਾਜ-ਉਦਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਹਿਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਬਾਗ ਕਮਲਾਂ, ਫੁੱਲ-ਫਲਾਂ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਅਤੇ ਮਿੱਠਾ ਗਾਉਂਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਭੌਰਿਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਸੀ।
Verse 8
ता जलाशयमासाद्य कन्या: कमललोचना: । तीरे न्यस्य दुकूलानि विजह्रु: सिञ्चतीर्मिथ: ॥ ८ ॥
ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰੀਆਂ ਉਹ ਕੁੜੀਆਂ ਜਲਾਸ਼ੇ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਈਆਂ। ਨ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਕ੍ਰੀੜਾ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੱਪੜੇ ਕੰਢੇ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਦੀਆਂ ਖੇਡਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।
Verse 9
वीक्ष्य व्रजन्तं गिरिशं सह देव्या वृषस्थितम् । सहसोत्तीर्य वासांसि पर्यधुर्व्रीडिता: स्त्रिय: ॥ ९ ॥
ਜਲ-ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਗਿਰਿਸ਼ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਪਾਰਵਤੀ ਸਮੇਤ ਬਲਦ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਲੰਘਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ। ਨੰਗੇ ਹੋਣ ਦੀ ਲਾਜ ਨਾਲ ਔਰਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਈਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ।
Verse 10
शर्मिष्ठाजानती वासो गुरुपुत्र्या: समव्ययत् । स्वीयं मत्वा प्रकुपिता देवयानीदमब्रवीत् ॥ १० ॥
ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ ਨੇ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ-ਪੁਤਰੀ ਦੇਵਯਾਨੀ ਦਾ ਕੱਪੜਾ ਆਪਣਾ ਸਮਝ ਕੇ ਪਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਦੇਵਯਾਨੀ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲੀ।
Verse 11
अहो निरीक्ष्यतामस्या दास्या: कर्म ह्यसाम्प्रतम् । अस्मद्धार्यं धृतवती शुनीव हविरध्वरे ॥ ११ ॥
ਅਹੋ, ਵੇਖੋ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾਸੀ ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਅਣਉਚਿਤ ਕਰਤੂਤ! ਸਾਰੀ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਇਸ ਨੇ ਮੇਰਾ ਪਹਿਨਣਯੋਗ ਕੱਪੜਾ ਪਾ ਲਿਆ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਘਿਉ ਕੁੱਤਾ ਝਪਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
यैरिदं तपसा सृष्टं मुखं पुंस: परस्य ये । धार्यते यैरिह ज्योति: शिव: पन्था: प्रदर्शित: ॥ १२ ॥ यान् वन्दन्त्युपतिष्ठन्ते लोकनाथा: सुरेश्वरा: । भगवानपि विश्वात्मा पावन: श्रीनिकेतन: ॥ १३ ॥ वयं तत्रापि भृगव: शिष्योऽस्या न: पितासुर: । अस्मद्धार्यं धृतवती शूद्रो वेदमिवासती ॥ १४ ॥
ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਮੁਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਰਮ ਸੱਚ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਮਾਰਗ, ਵੈਦਿਕ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਨ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਖੁਦ ਭਗਵਾਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਭ੍ਰਿਗੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਵੀ, ਇਸ ਔਰਤ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਚੇਲੇ ਹਨ, ਉਸਨੇ ਮੇਰੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਲਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸ਼ੂਦਰ ਵੈਦਿਕ ਗਿਆਨ ਲੈ ਲਵੇ।
Verse 13
यैरिदं तपसा सृष्टं मुखं पुंस: परस्य ये । धार्यते यैरिह ज्योति: शिव: पन्था: प्रदर्शित: ॥ १२ ॥ यान् वन्दन्त्युपतिष्ठन्ते लोकनाथा: सुरेश्वरा: । भगवानपि विश्वात्मा पावन: श्रीनिकेतन: ॥ १३ ॥ वयं तत्रापि भृगव: शिष्योऽस्या न: पितासुर: । अस्मद्धार्यं धृतवती शूद्रो वेदमिवासती ॥ १४ ॥
ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਮੁਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਰਮ ਸੱਚ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਮਾਰਗ, ਵੈਦਿਕ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਨ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਖੁਦ ਭਗਵਾਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਭ੍ਰਿਗੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਵੀ, ਇਸ ਔਰਤ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਚੇਲੇ ਹਨ, ਉਸਨੇ ਮੇਰੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਲਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸ਼ੂਦਰ ਵੈਦਿਕ ਗਿਆਨ ਲੈ ਲਵੇ।
Verse 14
यैरिदं तपसा सृष्टं मुखं पुंस: परस्य ये । धार्यते यैरिह ज्योति: शिव: पन्था: प्रदर्शित: ॥ १२ ॥ यान् वन्दन्त्युपतिष्ठन्ते लोकनाथा: सुरेश्वरा: । भगवानपि विश्वात्मा पावन: श्रीनिकेतन: ॥ १३ ॥ वयं तत्रापि भृगव: शिष्योऽस्या न: पितासुर: । अस्मद्धार्यं धृतवती शूद्रो वेदमिवासती ॥ १४ ॥
ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਮੁਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਰਮ ਸੱਚ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਮਾਰਗ, ਵੈਦਿਕ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਨ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਖੁਦ ਭਗਵਾਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਭ੍ਰਿਗੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਵੀ, ਇਸ ਔਰਤ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਚੇਲੇ ਹਨ, ਉਸਨੇ ਮੇਰੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਲਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸ਼ੂਦਰ ਵੈਦਿਕ ਗਿਆਨ ਲੈ ਲਵੇ।
Verse 15
एवं क्षिपन्तीं शर्मिष्ठा गुरुपुत्रीमभाषत । रुषा श्वसन्त्युरङ्गीव धर्षिता दष्टदच्छदा ॥ १५ ॥
ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਠੋਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਹੇਠਲਾ ਬੁੱਲ੍ਹ ਚਬਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੇ ਸ਼ੁਕਰਾਚਾਰੀਆ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।
Verse 16
आत्मवृत्तमविज्ञाय कत्थसे बहु भिक्षुकि । किं न प्रतीक्षसेऽस्माकं गृहान् बलिभुजो यथा ॥ १६ ॥
ਨੀ ਭਿਖਾਰਨ! ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਬੇਲੋੜਾ ਇੰਨਾ ਕਿਉਂ ਬੋਲ ਰਹੀ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਕਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਲਈ ਸਾਡੇ ਘਰ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ?
Verse 17
एवंविधै: सुपरुषै: क्षिप्त्वाचार्यसुतां सतीम् । शर्मिष्ठा प्राक्षिपत् कूपे वासश्चादाय मन्युना ॥ १७ ॥
ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ ਨੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਦੀ ਧੀ ਸਤੀ ਦੇਵਯਾਨੀ ਨੂੰ ਝਿੜਕਿਆ। ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਯਾਨੀ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਖੋਹ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 18
तस्यां गतायां स्वगृहं ययातिर्मृगयां चरन् । प्राप्तो यदृच्छया कूपे जलार्थी तां ददर्श ह ॥ १८ ॥
ਦੇਵਯਾਨੀ ਨੂੰ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਕੇ ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ ਆਪਣੇ ਘਰ ਚਲੀ ਗਈ। ਇੱਧਰ ਰਾਜਾ ਯਯਾਤੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੌਰਾਨ ਪਾਣੀ ਲਈ ਯਾਦ੍ਰਿਚਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਕੂਏਂ ਕੋਲ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੇਵਯਾਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ।
Verse 19
दत्त्वा स्वमुत्तरं वासस्तस्यै राजा विवाससे । गृहीत्वा पाणिना पाणिमुज्जहार दयापर: ॥ १९ ॥
ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਨੰਗੀ ਦੇਵਯਾਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣਾ ਉੱਪਰੀ ਚੋਗਾ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਦਇਆ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਲਿਆ।
Verse 20
तं वीरमाहौशनसी प्रेमनिर्भरया गिरा । राजंस्त्वया गृहीतो मे पाणि: परपुरञ्जय ॥ २० ॥ हस्तग्राहोऽपरो मा भूद् गृहीतायास्त्वया हि मे । एष ईशकृतो वीर सम्बन्धो नौ न पौरुष: ॥ २१ ॥
ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਬਚਨਾਂ ਵਿੱਚ ਔਸ਼ਨਸੀ ਦੇਵਯਾਨੀ ਬੋਲੀ— “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪਰਪੁਰੰਜਯ! ਤੁਸੀਂ ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਨਾ ਫੜੇ; ਹੇ ਵੀਰ, ਸਾਡਾ ਇਹ ਸੰਬੰਧ ਈਸ਼ਵਰ-ਕ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਮਨੁੱਖੀ ਪੌਰੁਸ਼ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।”
Verse 21
तं वीरमाहौशनसी प्रेमनिर्भरया गिरा । राजंस्त्वया गृहीतो मे पाणि: परपुरञ्जय ॥ २० ॥ हस्तग्राहोऽपरो मा भूद् गृहीतायास्त्वया हि मे । एष ईशकृतो वीर सम्बन्धो नौ न पौरुष: ॥ २१ ॥
ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਬਚਨਾਂ ਵਿੱਚ ਔਸ਼ਨਸੀ ਦੇਵਯਾਨੀ ਬੋਲੀ— “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪਰਪੁਰੰਜਯ! ਤੁਸੀਂ ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਨਾ ਫੜੇ; ਹੇ ਵੀਰ, ਸਾਡਾ ਇਹ ਸੰਬੰਧ ਈਸ਼ਵਰ-ਕ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਮਨੁੱਖੀ ਪੌਰੁਸ਼ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।”
Verse 22
यदिदं कूपमग्नाया भवतो दर्शनं मम । न ब्राह्मणो मे भविता हस्तग्राहो महाभुज । कचस्य बार्हस्पत्यस्य शापाद् यमशपं पुरा ॥ २२ ॥
ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਇਆ; ਇਹ ਸਭ ਦੈਵ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਚ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੁ, ਮੇਰਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
Verse 23
ययातिरनभिप्रेतं दैवोपहृतमात्मन: । मनस्तु तद्गतं बुद्ध्वा प्रतिजग्राह तद्वच: ॥ २३ ॥
ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਰਾਜਾ ਯਯਾਤੀ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਆਹ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਦੈਵ ਦੀ ਰਚਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਅਤੇ ਦੇਵਯਾਨੀ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵੱਲ ਮਨ ਖਿੱਚਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਮੰਨ ਲਈ।
Verse 24
गते राजनि सा धीरे तत्र स्म रुदती पितु: । न्यवेदयत्तत: सर्वमुक्तं शर्मिष्ठया कृतम् ॥ २४ ॥
ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਗਿਆਨੀ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਮਹਲ ਵਾਪਸ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਦੇਵਯਾਨੀ ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ ਘਰ ਆਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਨੂੰ ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਦੱਸੀ—ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ।
Verse 25
दुर्मना भगवान् काव्य: पौरोहित्यं विगर्हयन् । स्तुवन् वृत्तिं च कापोतीं दुहित्रा स ययौ पुरात् ॥ २५ ॥
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਕਾਵ੍ਯ (ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ) ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਪੌਰੋਹਿਤ੍ਯ ਦੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਞ੍ਛ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ (ਖੇਤਾਂ ਤੋਂ ਬਚੇ ਦਾਣੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਜੀਵਨ) ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਿਆਂ ਧੀ ਨਾਲ ਘਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
Verse 26
वृषपर्वा तमाज्ञाय प्रत्यनीकविवक्षितम् । गुरुं प्रसादयन् मूर्ध्ना पादयो: पतित: पथि ॥ २६ ॥
ਰਾਜਾ ਵ੍ਰਿਸ਼ਪರ್ವਾ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਉਸ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਜਾਂ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਰੱਖ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਰੋਕ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 27
क्षणार्धमन्युर्भगवान् शिष्यं व्याचष्ट भार्गव: । कामोऽस्या: क्रियतां राजन् नैनां त्यक्तुमिहोत्सहे ॥ २७ ॥
ਭਗਵਾਨ ਭਾਰਗਵ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਏ; ਫਿਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਪਰਵਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਦੇਵਯਾਨੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ; ਉਹ ਮੇਰੀ ਧੀ ਹੈ, ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਜਾਂ ਅਣਦੇਖਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
Verse 28
तथेत्यवस्थिते प्राह देवयानी मनोगतम् । पित्रा दत्ता यतो यास्ये सानुगा यातु मामनु ॥ २८ ॥
ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਪਰਵਾ ਨੇ ‘ਤਥਾਸਤੁ’ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਦੇਵਯਾਨੀ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕੀਤੀ। ਤਦ ਦੇਵਯਾਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਲਈ ਜਾਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਸਖੀ ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ ਆਪਣੀਆਂ ਸਖੀਆਂ ਸਮੇਤ ਦਾਸੀ ਬਣ ਕੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜਾਵੇ।”
Verse 29
पित्रादत्तादेवयान्यै शर्मिष्ठासानुगातदा । स्वानां तत् सङ्कटं वीक्ष्य तदर्थस्य च गौरवम् । देवयानीं पर्यचरत् स्त्रीसहस्रेण दासवत् ॥ २९ ॥
ਵ੍ਰਿਸ਼ਪਰਵਾ ਨੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਦੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਖ਼ਤਰਾ ਲਿਆਵੇਗੀ ਅਤੇ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਲਾਭ ਦੇਵੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਹੁਕਮ ਮੰਨਿਆ; ਆਪਣੀ ਧੀ ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਖੀਆਂ ਸਮੇਤ ਦੇਵਯਾਨੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਦਾਸੀ ਵਾਂਗ ਦੇਵਯਾਨੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।
Verse 30
नाहुषाय सुतां दत्त्वा सह शर्मिष्ठयोशना । तमाह राजञ्छर्मिष्ठामाधास्तल्पे न कर्हिचित् ॥ ३० ॥
ਜਦੋਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਨੇ ਦੇਵਯਾਨੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਨਾਹੁਸ਼-ਪੁੱਤਰ ਯਯਾਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਭੇਜਿਆ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚੇਤਾਇਆ—“ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕਦੇ ਵੀ ਇਸ ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੇਜ ਉੱਤੇ ਨਾ ਲਿਟਾਉਣਾ।”
Verse 31
विलोक्यौशनसीं राजञ्छर्मिष्ठा सुप्रजां क्वचित् । तमेव वव्रे रहसि सख्या: पतिमृतौ सती ॥ ३१ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ ਪਰীক্ষਿਤ! ਦੇਵਯਾਨੀ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਗਰਭਧਾਰਣ ਦੇ ਯੋਗ ਸਮੇਂ ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ ਨੇ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਖੀ ਦੇ ਪਤੀ ਰਾਜਾ ਯਯਾਤੀ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ—“ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿਓ।”
Verse 32
राजपुत्र्यार्थितोऽपत्ये धर्मं चावेक्ष्य धर्मवित् । स्मरञ्छुक्रवच: काले दिष्टमेवाभ्यपद्यत ॥ ३२ ॥
ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਯਯਾਤੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਧਰਮਜਾਣ ਰਾਜੇ ਨੇ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਯਾਦ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।
Verse 33
यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानी व्यजायत । द्रुह्युं चानुं च पूरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी ॥ ३३ ॥
ਦੇਵਯਾਨੀ ਨੇ ਯਦੂ ਅਤੇ ਤੁਰਵਸੂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਵਾਰਸ਼ਪਰਵਣੀ ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ ਨੇ ਦ੍ਰੁਹ੍ਯੂ, ਅਨੂ ਅਤੇ ਪੂਰੂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 34
गर्भसम्भवमासुर्या भर्तुर्विज्ञाय मानिनी । देवयानी पितुर्गेहं ययौ क्रोधविमूर्छिता ॥ ३४ ॥
ਅਹੰਕਾਰੀ ਦੇਵਯਾਨੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਬਾਹਰੋਂ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਪਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼-ਸੀ ਹੋ ਕੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਚਲੀ ਗਈ।
Verse 35
प्रियामनुगत: कामी वचोभिरुपमन्त्रयन् । न प्रसादयितुं शेके पादसंवाहनादिभि: ॥ ३५ ॥
ਕਾਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਯਯਾਤੀ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗਿਆ, ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲ ਕੇ ਅਤੇ ਪੈਰ ਦਬਾਉਣ ਆਦਿ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ।
Verse 36
शुक्रस्तमाह कुपित: स्त्रीकामानृतपूरुष । त्वां जरा विशतां मन्द विरूपकरणी नृणाम् ॥ ३६ ॥
ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੇ— “ਸਤ੍ਰੀ-ਕਾਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਝੂਠੇ ਪੁਰਖ, ਹੇ ਮੂਰਖ! ਤੈਨੂੰ ਬੁਢਾਪਾ ਆ ਘੇਰੇ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਕੇ ਅਸਹਾਇ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।”
Verse 37
श्रीययातिरुवाच अतृप्तोऽस्म्यद्य कामानां ब्रह्मन् दुहितरि स्म ते । व्यत्यस्यतां यथाकामं वयसा योऽभिधास्यति ॥ ३७ ॥
ਰਾਜਾ ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਤੁਹਾਡੀ ਧੀ ਨਾਲ ਕਾਮ-ਭੋਗ ਤੋਂ ਮੇਰੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਰਾਚਾਰੀਆ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਬੁਢਾਪੇ ਨੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ।
Verse 38
इति लब्धव्यवस्थान: पुत्रं ज्येष्ठमवोचत । यदो तात प्रतीच्छेमां जरां देहि निजं वय: ॥ ३८ ॥
ਸ਼ੁਕਰਾਚਾਰੀਆ ਤੋਂ ਇਹ ਵਰਦਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ: ਹੇ ਪੁੱਤਰ ਯਦੂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਇਸ ਬੁਢਾਪੇ ਨੂੰ ਲੈ ਲਵੋ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਮੈਨੂੰ ਦੇ ਦਿਓ।
Verse 39
मातामहकृतां वत्स न तृप्तो विषयेष्वहम् । वयसा भवदीयेन रंस्ये कतिपया: समा: ॥ ३९ ॥
ਹੇ ਪੁੱਤਰ! ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਨਾ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਬੁਢਾਪੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਅਜੇ ਵਿਸ਼ੇ-ਭੋਗਾਂ ਤੋਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡੀ ਜਵਾਨੀ ਲੈ ਕੇ ਮੈਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 40
श्रीयदुरुवाच नोत्सहे जरसा स्थातुमन्तरा प्राप्तया तव । अविदित्वा सुखं ग्राम्यं वैतृष्ण्यं नैति पूरुष: ॥ ४० ॥
ਯਦੂ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਬੁਢਾਪੇ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਸੰਸਾਰਿਕ ਸੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੈਰਾਗ (ਤਿਆਗ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 41
तुर्वसुश्चोदित: पित्रा द्रुह्युश्चानुश्च भारत । प्रत्याचख्युरधर्मज्ञा ह्यनित्ये नित्यबुद्धय: ॥ ४१ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ! ਪਿਤਾ ਦੁਆਰਾ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ 'ਤੇ ਤੁਰਵਸੂ, ਦ੍ਰੁਹਯੂ ਅਤੇ ਅਨੂ ਨੇ ਵੀ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਮੰਨਦੇ ਸਨ।
Verse 42
अपृच्छत् तनयं पूरुं वयसोनं गुणाधिकम् । न त्वमग्रजवद् वत्स मां प्रत्याख्यातुमर्हसि ॥ ४२ ॥
ਰਾਜਾ ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਫਿਰ ਪੁਰੂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਸੀ ਪਰ ਵਧੇਰੇ ਯੋਗ ਸੀ, 'ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਅਣਆਗਿਆਕਾਰੀ ਨਾ ਬਣੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤੁਹਾਡਾ ਫਰਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ।'
Verse 43
श्रीपूरुरुवाच को नु लोके मनुष्येन्द्र पितुरात्मकृत: पुमान् । प्रतिकर्तुं क्षमो यस्य प्रसादाद् विन्दते परम् ॥ ४३ ॥
ਪੁਰੂ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: 'ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਚੁਕਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਪਿਤਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸੰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।'
Verse 44
उत्तमश्चिन्तितं कुर्यात् प्रोक्तकारी तु मध्यम: । अधमोऽश्रद्धया कुर्यादकर्तोच्चरितं पितु: ॥ ४४ ॥
ਜਿਹੜਾ ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਣ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਜੋ ਹੁਕਮ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਦਰਮਿਆਨਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਬੇਰੁਖੀ ਨਾਲ ਹੁਕਮ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਉਹ ਨੀਚ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਉਹ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਲ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ।
Verse 45
इति प्रमुदित: पूरु: प्रत्यगृह्णाज्जरां पितु: । सोऽपि तद्वयसा कामान् यथावज्जुजुषे नृप ॥ ४५ ॥
ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰੂ ਨੇ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਯਯਾਤੀ ਦਾ ਬੁਢਾਪਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਜਵਾਨੀ ਲੈ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਸਾਰਿਕ ਸੁੱਖਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ।
Verse 46
सप्तद्वीपपति: सम्यक् पितृवत् पालयन् प्रजा: । यथोपजोषं विषयाञ्जुजुषेऽव्याहतेन्द्रिय: ॥ ४६ ॥
ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ ਯਯਾਤੀ ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਵਾਲੀ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਰਜਾ ਦਾ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਜਵਾਨੀ ਲੈ ਲਈ ਸੀ, ਉਸਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੰਦਰੁਸਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਸਾਰਿਕ ਸੁੱਖਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ।
Verse 47
देवयान्यप्यनुदिनं मनोवाग्देहवस्तुभि: । प्रेयस: परमां प्रीतिमुवाह प्रेयसी रह: ॥ ४७ ॥
ਦੇਵਯਾਨੀ ਵੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਮਨ, ਬਾਣੀ, ਦੇਹ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪਰਮ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰੀਤਿ ਤੇ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦੀ ਸੀ।
Verse 48
अयजद् यज्ञपुरुषं क्रतुभिर्भूरिदक्षिणै: । सर्वदेवमयं देवं सर्ववेदमयं हरिम् ॥ ४८ ॥
ਰਾਜਾ ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਅਨੇਕ ਯੱਗ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੱਖਿਣਾ ਦੇ ਕੇ ਯੱਗਪੁਰੁਸ਼ ਹਰਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਸਭ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਹੈ।
Verse 49
यस्मिन्निदं विरचितं व्योम्नीव जलदावलि: । नानेव भाति नाभाति स्वप्नमायामनोरथ: ॥ ४९ ॥
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜਗਤ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਾਨਾ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਮਾਇਆ ਵਾਂਗ ਭਿੰਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਂਦਾ।
Verse 50
तमेव हृदि विन्यस्य वासुदेवं गुहाशयम् । नारायणमणीयांसं निराशीरयजत् प्रभुम् ॥ ५० ॥
ਮਹਾਰਾਜ ਯਯਾਤੀ ਨੇ ਭੌਤਿਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਵਾਸੁਦੇਵ—ਜੋ ਨਾਰਾਇਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਥਾਂ ਹੈ ਪਰ ਭੌਤਿਕ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ—ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 51
एवं वर्षसहस्राणि मन:षष्ठैर्मन:सुखम् । विदधानोऽपि नातृप्यत् सार्वभौम: कदिन्द्रियै: ॥ ५१ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਮਨ ਸਮੇਤ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਯ-ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਕੇ ਵੀ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਸਮਰਾਟ ਯਯਾਤੀ ਉਹਨਾਂ ਦੁਰਜਿਤ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ।
Frequently Asked Questions
Śukrācārya’s curse responds to a breach of trust and dharma: Yayāti accepted Devayānī under the condition that he would not share his bed with Śarmiṣṭhā, yet he later granted Śarmiṣṭhā a son. In Bhāgavata ethics, a king’s sensual impulse becomes especially culpable when it violates a guru’s instruction and destabilizes social and familial order. The curse dramatizes that unchecked kāma produces immediate spiritual and social consequences, even for powerful rulers.
The text frames the union as daiva-arranged (providential) and constrained by Devayānī’s prior curse that she would not have a brāhmaṇa husband. Yayāti hesitates because such a marriage is not the standard scriptural norm, but he accepts due to the circumstances and attraction. The narrative does not present pratiloma as an ideal; rather, it uses the irregularity to foreground moral tension—how desire, social duty, and divine arrangement can collide, producing karmic repercussions that propel spiritual instruction.
Pūru is Yayāti’s son through Śarmiṣṭhā. He is praised because he accepts his father’s old age in exchange for his own youth, embodying pitṛ-bhakti (devotion to the father) and dharmic obedience. His reasoning emphasizes that the human birth itself is received through the father and can lead to association with the Supreme Lord; thus service to the father is not mere sentiment but a sacred obligation. Pūru’s compliance also sets him up as the inheritor of the royal line’s prominence.
The chapter’s concluding thrust is that sensory enjoyment does not end desire; it multiplies it. Even with youth borrowed from Pūru, vast sovereignty, and abundant pleasures, Yayāti remains unsatisfied—illustrating the Bhāgavata principle that kāma is inherently insatiable and cannot be pacified by indulgence. The narrative prepares the reader for the turn toward vairāgya and devotion: real contentment arises when the senses and mind are redirected toward worship of Vāsudeva, the āśraya of all.