Adhyaya 17
Dynasty of Kṣatravṛddha: Kāśi Kings, Dhanvantari, Rajī’s Sons, and the Transition to Nahuṣa
ਪੁਰੂਰਵਾ ਤੋਂ ਆਯੁ ਤੱਕ ਚੰਦਰਵੰਸ਼ ਦੀ ਧਾਰਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਿਆਂ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਆਯੁ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕਸ਼ਤ੍ਰਵ੍ਰਿੱਧ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਕਸ਼ਤ੍ਰਵ੍ਰਿੱਧ → ਸੁਹੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ—ਕਾਸ਼੍ਯ, ਕੁਸ਼, ਗ੍ਰਿਤ੍ਸਮਦ—ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਰਿਗਵੇਦ-ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਆਚਾਰਯ ਸ਼ੌਨਕ ਦਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਦਿਖਾ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਜਨਮ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਾਸ਼੍ਯ ਤੋਂ ਕਾਸ਼ੀ ਸ਼ਾਖਾ ਚੱਲੀ; ਦੀਰਘਤਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਅਤੇ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਰੋਗਨਾਸ਼ਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਰਾਜੇ—ਦਿਵੋਦਾਸ/ਦ੍ਯੁਮਾਨ/ਪ੍ਰਤਾਰਦਨ ਅਤੇ ਅਲਰਕ ਦਾ ਬਹੁਤ ਲੰਮਾ ਰਾਜ—ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੰਸ਼ਜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਆਯੁ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਰਾਜੀ—ਜਿਸ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਮੁੜ ਦਿਵਾਇਆ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੀ ਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਨੇ ਰਾਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਤੋਂ ਭਟਕਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਵਾਇਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਤ੍ਰਵ੍ਰਿੱਧ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਕੁਸ਼ ਉਪਸ਼ਾਖਾ ਵੀ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅਗਲੇ ਨਹੁਸ਼ ਵੰਸ਼-ਵਰਣਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच य: पुरूरवस: पुत्र आयुस्तस्याभवन् सुता: । नहुष: क्षत्रवृद्धश्च रजी राभश्च वीर्यवान् ॥ १ ॥ अनेना इति राजेन्द्र शृणु क्षत्रवृधोऽन्वयम् । क्षत्रवृद्धसुतस्यासन् सुहोत्रस्यात्मजास्त्रय: ॥ २ ॥ काश्य: कुशो गृत्समद इति गृत्समदादभूत् । शुनक: शौनको यस्य बह्वृचप्रवरो मुनि: ॥ ३ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੁਰੂਰਵਾ ਤੋਂ ਆਯੁ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਨਹੁਸ਼, ਕਸ਼ਤ੍ਰਵ੍ਰਿੱਧ, ਰਜੀ, ਰਾਭ ਅਤੇ ਅਨੇਨਾ ਸਨ। ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ ਪਰīkਸ਼ਿਤ, ਹੁਣ ਕਸ਼ਤ੍ਰਵ੍ਰਿੱਧ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਸੁਣੋ। ਕਸ਼ਤ੍ਰਵ੍ਰਿੱਧ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਹੋਤ੍ਰ ਸੀ; ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ—ਕਾਸ਼੍ਯ, ਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਤ੍ਸਮਦ—ਸਨ। ਗ੍ਰਿਤ੍ਸਮਦ ਤੋਂ ਸ਼ੁਨਕ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਸ਼ੌਨਕ ਹੋਏ, ਜੋ ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਸਨ।
Verse 2
श्रीबादरायणिरुवाच य: पुरूरवस: पुत्र आयुस्तस्याभवन् सुता: । नहुष: क्षत्रवृद्धश्च रजी राभश्च वीर्यवान् ॥ १ ॥ अनेना इति राजेन्द्र शृणु क्षत्रवृधोऽन्वयम् । क्षत्रवृद्धसुतस्यासन् सुहोत्रस्यात्मजास्त्रय: ॥ २ ॥ काश्य: कुशो गृत्समद इति गृत्समदादभूत् । शुनक: शौनको यस्य बह्वृचप्रवरो मुनि: ॥ ३ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੁਰੂਰਵਾ ਤੋਂ ਆਯੁ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਨਹੁਸ਼, ਕਸ਼ਤ੍ਰਵ੍ਰਿੱਧ, ਰਜੀ, ਰਾਭ ਅਤੇ ਅਨੇਨਾ ਸਨ। ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ ਪਰīkਸ਼ਿਤ, ਹੁਣ ਕਸ਼ਤ੍ਰਵ੍ਰਿੱਧ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਸੁਣੋ। ਕਸ਼ਤ੍ਰਵ੍ਰਿੱਧ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਹੋਤ੍ਰ ਸੀ; ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ—ਕਾਸ਼੍ਯ, ਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਤ੍ਸਮਦ—ਸਨ। ਗ੍ਰਿਤ੍ਸਮਦ ਤੋਂ ਸ਼ੁਨਕ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਸ਼ੌਨਕ ਹੋਏ, ਜੋ ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਸਨ।
Verse 3
श्रीबादरायणिरुवाच य: पुरूरवस: पुत्र आयुस्तस्याभवन् सुता: । नहुष: क्षत्रवृद्धश्च रजी राभश्च वीर्यवान् ॥ १ ॥ अनेना इति राजेन्द्र शृणु क्षत्रवृधोऽन्वयम् । क्षत्रवृद्धसुतस्यासन् सुहोत्रस्यात्मजास्त्रय: ॥ २ ॥ काश्य: कुशो गृत्समद इति गृत्समदादभूत् । शुनक: शौनको यस्य बह्वृचप्रवरो मुनि: ॥ ३ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੁਰੂਰਵਾ ਤੋਂ ਆਯੁ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਨਹੁਸ਼, ਕਸ਼ਤ੍ਰਵ੍ਰਿੱਧ, ਰਜੀ, ਰਾਭ ਅਤੇ ਅਨੇਨਾ ਸਨ। ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ ਪਰīkਸ਼ਿਤ, ਹੁਣ ਕਸ਼ਤ੍ਰਵ੍ਰਿੱਧ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਸੁਣੋ। ਕਸ਼ਤ੍ਰਵ੍ਰਿੱਧ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਹੋਤ੍ਰ ਸੀ; ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ—ਕਾਸ਼੍ਯ, ਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਤ੍ਸਮਦ—ਸਨ। ਗ੍ਰਿਤ੍ਸਮਦ ਤੋਂ ਸ਼ੁਨਕ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਸ਼ੌਨਕ ਹੋਏ, ਜੋ ਰਿਗਵੇਦ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਸਨ।
Verse 4
काश्यस्य काशिस्तत्पुत्रो राष्ट्रो दीर्घतम:पिता । धन्वन्तरिर्दीर्घतमस आयुर्वेदप्रवर्तक: । यज्ञभुग् वासुदेवांश: स्मृतमात्रार्तिनाशन: ॥ ४ ॥
ਕਾਸ਼੍ਯ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਾਸ਼ੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰ—ਉਹ ਦੀਰਘਤਮ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸੀ। ਦੀਰਘਤਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਫਲ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦਾ ਅੰਸ਼ਾਵਤਾਰ ਸੀ; ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਰੋਗ-ਪੀੜਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ॥
Verse 5
तत्पुत्र: केतुमानस्य जज्ञे भीमरथस्तत: । दिवोदासो द्युमांस्तस्मात् प्रतर्दन इति स्मृत: ॥ ५ ॥
ਧਨਵੰਤਰੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕੇਤੁਮਾਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਕੇਤੁਮਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭੀਮਰਥ। ਭੀਮਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦਿਵੋਦਾਸ, ਅਤੇ ਦਿਵੋਦਾਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦ੍ਯੁਮਾਨ—ਜੋ ਪ੍ਰਤਰਦਨ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥
Verse 6
स एव शत्रुजिद् वत्स ऋतध्वज इतीरित: । तथा कुवलयाश्वेति प्रोक्तोऽलर्कादयस्तत: ॥ ६ ॥
ਉਹੀ ਦ੍ਯੁਮਾਨ ਸ਼ਤ੍ਰੁਜਿਤ, ਵਤਸ, ਰਿਤਧ੍ਵਜ ਅਤੇ ਕੂਵਲਯਾਸ਼ਵ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਅਲਰਕ ਆਦਿ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ॥
Verse 7
षष्टिंवर्षसहस्राणि षष्टिंवर्षशतानि च । नालर्कादपरो राजन् बुभुजे मेदिनीं युवा ॥ ७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਦ੍ਯੁਮਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਲਰਕ ਨੇ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਸੱਠ ਸੌ—ਕੁੱਲ ਛਿਆਸਠ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਇੰਨਾ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ॥
Verse 8
अलर्कात्सन्ततिस्तस्मात् सुनीथोऽथ निकेतन: । धर्मकेतु: सुतस्तस्मात् सत्यकेतुरजायत ॥ ८ ॥
ਅਲਰਕ ਤੋਂ ਸੰਤਤੀ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਨੀਥ, ਫਿਰ ਨਿਕੇਤਨ। ਨਿਕੇਤਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧਰਮਕੇਤੁ, ਅਤੇ ਧਰਮਕੇਤੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਤ੍ਯਕੇਤੁ ਜਨਮਿਆ॥
Verse 9
धृष्टकेतुस्ततस्तस्मात् सुकुमार: क्षितीश्वर: । वीतिहोत्रोऽस्य भर्गोऽतो भार्गभूमिरभून्नृप ॥ ९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ, ਸਤ੍ਯਕੇਤੂ ਤੋਂ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਕੇਤੂ ਹੋਇਆ; ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਕੇਤੂ ਤੋਂ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਸੁਕੁਮਾਰ ਹੋਇਆ। ਸੁਕੁਮਾਰ ਤੋਂ ਵੀਤਿਹੋਤ੍ਰ, ਵੀਤਿਹੋਤ੍ਰ ਤੋਂ ਭਰਗ ਅਤੇ ਭਰਗ ਤੋਂ ਭਾਰਗਭੂਮੀ ਹੋਇਆ।
Verse 10
इतीमे काशयो भूपा: क्षत्रवृद्धान्वयायिन: । राभस्य रभस: पुत्रो गम्भीरश्चाक्रियस्तत: ॥ १० ॥
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਰਾਜੇ ਸਨ ਅਤੇ ਖ਼ਸ਼ਤ੍ਰਵ੍ਰਿੱਧ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਵੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਭ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਭਸ ਹੋਇਆ; ਰਭਸ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ; ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਤੋਂ ਅਕ੍ਰਿਯ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ।
Verse 11
तद्गोत्रं ब्रह्मविज् जज्ञे शृणु वंशमनेनस: । शुद्धस्तत: शुचिस्तस्माच्चित्रकृद् धर्मसारथि: ॥ ११ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਅਕ੍ਰਿਯ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮਵਿਤ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਅਨੇਨਾ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਅਨੇਨਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ; ਸ਼ੁੱਧ ਤੋਂ ਸ਼ੁਚਿ; ਅਤੇ ਸ਼ੁਚਿ ਤੋਂ ਧਰਮਸਾਰਥੀ—ਜੋ ਚਿਤ੍ਰਕ੍ਰਿਤ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।
Verse 12
तत: शान्तरजो जज्ञे कृतकृत्य: स आत्मवान् । रजे: पञ्चशतान्यासन् पुत्राणाममितौजसाम् ॥ १२ ॥
ਚਿਤ੍ਰਕ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤਰਾਜ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਅਤੇ ਆਤਮਵਾਨ ਸੀ; ਸਭ ਵੈਦਿਕ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰ ਚੁੱਕਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸੰਤਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਰਜੀ ਦੇ ਪੰਜ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਸਭ ਅਤਿ ਬਲਵਾਨ।
Verse 13
देवैरभ्यर्थितो दैत्यान् हत्वेन्द्रायाददाद् दिवम् । इन्द्रस्तस्मै पुनर्दत्त्वा गृहीत्वा चरणौ रजे: । आत्मानमर्पयामास प्रह्रादाद्यरिशङ्कित: ॥ १३ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਉੱਤੇ ਰਜੀ ਨੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਦਾ ਰਾਜ ਮੁੜ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਆਦਿ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਨੇ ਰਜੀ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜ ਕੇ ਸਵਰਗ ਫਿਰ ਉਸੇ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 14
पितर्युपरते पुत्रा याचमानाय नो ददु: । त्रिविष्टपं महेन्द्राय यज्ञभागान् समाददु: ॥ १४ ॥
ਰਾਜੀ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੰਦਰ ਨੇ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ (ਸੁਰਗ ਲੋਕ) ਵਾਪਸ ਮੰਗਿਆ। ਰਾਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਸੁਰਗ ਨਹੀਂ ਲੌਟਾਇਆ, ਪਰ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਦੇ ਯੱਗ-ਭਾਗ ਦੇਣ ਲਈ ਮੰਨ ਗਏ।
Verse 15
गुरुणा हूयमानेऽग्नौ बलभित् तनयान् रजे: । अवधीद् भ्रंशितान् मार्गान्न कश्चिदवशेषित: ॥ १५ ॥
ਫਿਰ ਦੇਵਗੁਰੂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਕੇ ਰਾਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਭਟਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਉਹ ਪਤਿਤ ਹੋਏ, ਬਲਭਿਦ ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਕੋਈ ਵੀ ਜੀਉਂਦਾ ਨਾ ਬਚਿਆ।
Verse 16
कुशात् प्रति: क्षात्रवृद्धात् सञ्जयस्तत्सुतो जय: । तत: कृत: कृतस्यापि जज्ञे हर्यबलो नृप: ॥ १६ ॥
ਖ਼ਸ਼ਾਤ੍ਰਵ੍ਰਿੱਧ ਦੇ ਪੌਤਰੇ ਕੁਸ਼ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ। ਪ੍ਰਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੰਜਯ, ਸੰਜਯ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਯ; ਜਯ ਤੋਂ ਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਰਾਜਾ ਹਰਿਆਬਲ ਜਨਮਿਆ।
Verse 17
सहदेवस्ततो हीनो जयसेनस्तु तत्सुत: । सङ्कृतिस्तस्य च जय: क्षत्रधर्मा महारथ: । क्षत्रवृद्धान्वया भूपा इमेशृण्वथनाहुषान् ॥ १७ ॥
ਹਰਿਆਬਲ ਤੋਂ ਸਹਦੇਵ, ਸਹਦੇਵ ਤੋਂ ਹੀਨ, ਹੀਨ ਤੋਂ ਜਯਸੇਨ, ਜਯਸੇਨ ਤੋਂ ਸੰਗਕ੍ਰਿਤੀ ਹੋਇਆ। ਸੰਗਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮਹਾਰਥੀ ਜਯ ਸੀ, ਜੋ ਖ਼ਸ਼ਤ੍ਰ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸੀ। ਇਹ ਕ਼ਸ਼ਾਤ੍ਰਵ੍ਰਿੱਧ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜੇ ਸਨ; ਹੁਣ ਨਹੁਸ਼ ਦਾ ਵੰਸ਼ ਸੁਣੋ।
Frequently Asked Questions
Dhanvantari is presented as a descendant in the Kāśi line (through Dīrghatama) and described as an incarnation of Lord Vāsudeva who inaugurates medical science (Āyurveda). The text praises remembrance of his name as a means to be freed from disease, linking healing to divine grace and sacred memory.
In Bhāgavata theology, nāma-smaraṇa carries purifying potency because it connects the mind to Bhagavān and His śakti. Since Dhanvantari is identified with Vāsudeva’s avatāra principle, remembrance is portrayed as spiritually and psychosomatically purificatory—removing impediments (including disease) by invoking divine auspiciousness.
After Rajī’s death, his sons refused to return the heavenly kingdom to Indra, though they agreed to restore Indra’s sacrificial shares. Bṛhaspati then performed oblations that led them to fall from moral principles; in that degraded state, Indra killed them. The narrative teaches that adharmic attachment to power invites downfall, and that even great strength becomes vulnerable when dharma is lost.
It demonstrates the Bhāgavata’s integrated view of society: kṣatriya lines can produce brahminical sages, and true eminence is measured by Vedic realization, not merely kingship. By placing Śaunaka (a foremost knower of the Ṛg Veda) within the lineage, the text elevates spiritual authority as the enduring fruit of history.
After completing the Kṣatravṛddha-related branches (including Kuśa’s sub-line), Śukadeva explicitly announces the next topic: the dynasty of Nahuṣa. This keeps the genealogical flow continuous from Āyu’s sons into successive lines, maintaining the Canto’s vaṁśānucarita progression.