Adhyaya 14

Verse 1

श्रीशुक उवाच अथात: श्रुयतां राजन् वंश: सोमस्य पावन: । यस्मिन्नैलादयो भूपा: कीर्त्यन्ते पुण्यकीर्तय: ॥ १ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਹੁਣ ਚੰਦਰ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਅਤਿ ਪਾਵਨ ਤੇ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਕਥਾ ਸੁਣੋ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਐਲ (ਪੁਰੂਰਵਾ) ਆਦਿ ਪੁੰਨ੍ਯਕੀਰਤੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਯਸ਼ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 2

सहस्रशिरस: पुंसो नाभिह्रदसरोरुहात् । जातस्यासीत् सुतो धातुरत्रि: पितृसमो गुणै: ॥ २ ॥

ਸਹਸ੍ਰਸ਼ੀਰਸ਼ ਪੁਰੁਸ਼ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਨਾਭੀ-ਸਰੋਵਰ ਤੋਂ ਕਮਲ ਉਗਿਆ; ਉਸ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤ੍ਰੀ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਸਮਾਨ ਸਨ।

Verse 3

तस्य द‍ृग्भ्योऽभवत् पुत्र: सोमोऽमृतमय: किल । विप्रौषध्युडुगणानां ब्रह्मणा कल्पित: पति: ॥ ३ ॥

ਅਤ੍ਰੀ ਦੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਅੰਸੂਆਂ ਤੋਂ ਸੋਮ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ—ਅਮ੍ਰਿਤਮਯ, ਠੰਢੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਚੰਦਰਮਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਗਣਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਾਇਆ।

Verse 4

सोऽयजद् राजसूयेन विजित्य भुवनत्रयम् । पत्नीं बृहस्पतेर्दर्पात् तारां नामाहरद् बलात् ॥ ४ ॥

ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਸੋਮ ਨੇ ਰਾਜਸੂਯ ਯੱਗ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤਾਰਾ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਹਰਨ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 5

यदा स देवगुरुणा याचितोऽभीक्ष्णशो मदात् । नात्यजत् तत्कृते जज्ञे सुरदानवविग्रह: ॥ ५ ॥

ਦੇਵਗੁਰੂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸੋਮ ਨੇ ਤਾਰਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ।

Verse 6

शुक्रो बृहस्पतेर्द्वेषादग्रहीत् सासुरोडुपम् । हरो गुरुसुतं स्‍नेहात् सर्वभूतगणावृत: ॥ ६ ॥

ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰ ਦੇ ਵੈਰ ਕਾਰਨ ਸ਼ੁਕਰ ਨੇ ਚੰਦਰਦੇਵ ਦਾ ਪੱਖ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ। ਪਰ ਗੁਰੂ-ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਸਨੇਹ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਸਾਰੇ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਏ।

Verse 7

सर्वदेवगणोपेतो महेन्द्रो गुरुमन्वयात् । सुरासुरविनाशोऽभूत् समरस्तारकामय: ॥ ७ ॥

ਸਾਰੇ ਦੇਵਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਮਹੇਂਦਰ ਇੰਦਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦਾ ਪੱਖ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾਰਾ ਲਈ ‘ਤਾਰਕਾਮਯ’ ਨਾਮ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਅਸੁਰ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋਏ।

Verse 8

निवेदितोऽथाङ्गिरसा सोमं निर्भर्त्स्य विश्वकृत् । तारां स्वभर्त्रे प्रायच्छदन्तर्वत्नीमवैत् पति: ॥ ८ ॥

ਜਦੋਂ ਅੰਗਿਰਾ ਨੇ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਵਿਸ਼ਵਕਰਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਦੱਸੀ, ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸੋਮ (ਚੰਦਰਦੇਵ) ਨੂੰ ਕੜੀ ਡਾਂਟ ਪਾਈ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਤਾਰਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ; ਤਦ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਗਰਭਵਤੀ ਹੈ।

Verse 9

त्यज त्यजाशु दुष्प्रज्ञे मत्क्षेत्रादाहितं परै: । नाहं त्वां भस्मसात् कुर्यां स्त्रियं सान्तानिकेऽसति ॥ ९ ॥

ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੂਰਖ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੀ! ਮੇਰੇ ਖੇਤਰ ਵਰਗੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪਰਾਏ ਨੇ ਜੋ ਗਰਭ ਧਰਾਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਛੱਡ; ਤੁਰੰਤ ਜਣ, ਤੁਰੰਤ ਜਣ। ਬੱਚਾ ਜਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਭਸਮ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ; ਤੂੰ ਭਾਵੇਂ ਅਸਤ੍ਰੀ ਹੈਂ, ਪਰ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਦੰਡ ਨਹੀਂ ਦੇਵਾਂਗਾ।

Verse 10

तत्याज व्रीडिता तारा कुमारं कनकप्रभम् । स्पृहामाङ्गिरसश्चक्रे कुमारे सोम एव च ॥ १० ॥

ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਲੱਜਿਤ ਤਾਰਾ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲਾ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਪੁੱਤਰ ਜਣਿਆ। ਉਸ ਮਨੋਹਰ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਆੰਗਿਰਸ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਅਤੇ ਸੋਮ—ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਈ।

Verse 11

ममायं न तवेत्युच्चैस्तस्मिन् विवदमानयो: । पप्रच्छुऋर्षयो देवा नैवोचे व्रीडिता तु सा ॥ ११ ॥

ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਅਤੇ ਚੰਦਰਦੇਵ ਵਿਚ ਫਿਰ ਝਗੜਾ ਛਿੜ ਗਿਆ—“ਇਹ ਬੱਚਾ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਨਹੀਂ।” ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਤਾਰਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਨਵਜਾਤ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਰਮ ਕਾਰਨ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦੇ ਸਕੀ।

Verse 12

कुमारो मातरं प्राह कुपितोऽलीकलज्जया । किं न वचस्यसद् वृत्ते आत्मावद्यं वदाशु मे ॥ १२ ॥

ਬੱਚਾ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ—“ਝੂਠੀ ਸ਼ਰਮ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਹੇ ਕੁਚਰਿਤ੍ਰ ਔਰਤ, ਆਪਣਾ ਦੋਸ਼ ਮੰਨ; ਤੁਰੰਤ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗਲਤ ਵਰਤਾਓ ਬਾਰੇ ਕਹਿ।”

Verse 13

ब्रह्मा तां रह आहूय समप्राक्षीच्च सान्‍त्वयन् । सोमस्येत्याह शनकै: सोमस्तं तावदग्रहीत् ॥ १३ ॥

ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਤਾਰਾ ਨੂੰ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਬੁਲਾ ਕੇ ਸਾਂਤ ਕਰਦਿਆਂ ਪੁੱਛਿਆ—ਇਹ ਬੱਚਾ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ? ਤਾਰਾ ਨੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਕਿਹਾ—“ਇਹ ਸੋਮ, ਚੰਦਰਦੇਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ।” ਤਦ ਚੰਦਰਦੇਵ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਹਾਰੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ।

Verse 14

तस्यात्मयोनिरकृत बुध इत्यभिधां नृप । बुद्ध्या गम्भीरया येन पुत्रेणापोडुराण्मुदम् ॥ १४ ॥

ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ, ਉਸ ਬਾਲਕ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਬੁੱਧੀ ਵੇਖ ਕੇ ਸਵਯੰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਬੁਧ’ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਪੁੱਤਰ ਕਰਕੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਚੰਦਰਦੇਵ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ।

Verse 15

तत: पुरूरवा जज्ञे इलायां य उदाहृत: । तस्य रूपगुणौदार्यशीलद्रविणविक्रमान् ॥ १५ ॥ श्रुत्वोर्वशीन्द्रभवने गीयमानान् सुरर्षिणा । तदन्तिकमुपेयाय देवी स्मरशरार्दिता ॥ १६ ॥

ਫਿਰ ਬੁਧ ਤੋਂ ਇਲਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪੁਰੂਰਵਾ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨੌਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਨਾਰਦ ਨੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਰੂਪ, ਗੁਣ, ਉਦਾਰਤਾ, ਸ਼ੀਲ, ਧਨ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦਾ ਗਾਨ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਬਾਣ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋਈ ਉਰਵਸ਼ੀ ਉਸ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਗਈ।

Verse 16

तत: पुरूरवा जज्ञे इलायां य उदाहृत: । तस्य रूपगुणौदार्यशीलद्रविणविक्रमान् ॥ १५ ॥ श्रुत्वोर्वशीन्द्रभवने गीयमानान् सुरर्षिणा । तदन्तिकमुपेयाय देवी स्मरशरार्दिता ॥ १६ ॥

ਫਿਰ ਇਲਾ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਬੁਧ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਪੁਰੂਰਵਾ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨੌਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਰੂਪ, ਗੁਣ, ਉਦਾਰਤਾ, ਸੁਭਾਉ, ਧਨ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦਾ ਗਾਨ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਬਾਣ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਉਰਵਸ਼ੀ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਗਈ।

Verse 17

मित्रावरुणयो: शापादापन्ना नरलोकताम् । निशम्य पुरुषश्रेष्ठं कन्दर्पमिव रूपिणम् । धृतिं विष्टभ्य ललना उपतस्थे तदन्तिके ॥ १७ ॥ स तां विलोक्य नृपतिर्हर्षेणोत्फुल्ललोचन: । उवाच श्लक्ष्णया वाचा देवीं हृष्टतनूरुह: ॥ १८ ॥

ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ-ਲੋਕ ਵਾਲੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਮਿਲ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਕਾਮਦੇਵ ਵਰਗੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਪੁਰਸ਼-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰੂਰਵਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਧੀਰਜ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਖੜੀ ਹੋਈ। ਰਾਜਾ ਪੁਰੂਰਵਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਖਿੜ ਗਈਆਂ, ਰੋਮਾਂਚ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 18

मित्रावरुणयो: शापादापन्ना नरलोकताम् । निशम्य पुरुषश्रेष्ठं कन्दर्पमिव रूपिणम् । धृतिं विष्टभ्य ललना उपतस्थे तदन्तिके ॥ १७ ॥ स तां विलोक्य नृपतिर्हर्षेणोत्फुल्ललोचन: । उवाच श्लक्ष्णया वाचा देवीं हृष्टतनूरुह: ॥ १८ ॥

ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ-ਲੋਕ ਵਾਲੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਮਿਲ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਕਾਮਦੇਵ ਵਰਗੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਪੁਰਸ਼-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰੂਰਵਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਧੀਰਜ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਖੜੀ ਹੋਈ। ਰਾਜਾ ਪੁਰੂਰਵਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਖਿੜ ਗਈਆਂ, ਰੋਮਾਂਚ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 19

श्रीराजोवाच स्वागतं ते वरारोहे आस्यतां करवाम किम् । संरमस्व मया साकं रतिर्नौ शाश्वती: समा: ॥ १९ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਜਾ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਵਰਾਰੋਹੇ, ਤੇਰਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਬੈਠ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਮਣ ਕਰ; ਬਹੁਤ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸਾਡੀ ਰਤੀ ਟਿਕੀ ਰਹੇ।

Verse 20

उर्वश्युवाच कस्यास्त्वयि न सज्जेत मनो द‍ृष्टिश्च सुन्दर । यदङ्गान्तरमासाद्य च्यवते ह रिरंसया ॥ २० ॥

ਉਰਵਸ਼ੀ ਬੋਲੀ—ਹੇ ਸੁੰਦਰ, ਕਿਹੜੀ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਮਨ ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਾ ਟਿਕੇ? ਜੋ ਤੇਰੇ ਸੀਨੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਰਮਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਡੋਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 21

एतावुरणकौ राजन् न्यासौ रक्षस्व मानद । संरंस्ये भवता साकं श्लाघ्य: स्त्रीणां वर: स्मृत: ॥ २१ ॥

ਹੇ ਰਾਜਾ ਪੁਰੂਰਵਾ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਇਹ ਦੋ ਮੇਮਣਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਹੇ ਮਾਨਦ। ਮੈਂ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਦੀ ਹਾਂ ਤੇ ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਸੁਖ ਭੋਗਾਂਗੀ। ਤੈਨੂੰ ਪਤੀ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਐਤਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈਂ।

Verse 22

घृतं मे वीर भक्ष्यं स्यान्नेक्षे त्वान्यत्र मैथुनात् । विवाससं तत् तथेति प्रतिपेदे महामना: ॥ २२ ॥

ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵੀਰ, ਘਿਉ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਭੋਜਨ ਹੀ ਮੇਰਾ ਆਹਾਰ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਸੰਭੋਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨੰਗਾ ਨਹੀਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ। ਮਹਾਨ ਮਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ ਪੁਰੂਰਵਾ ਨੇ ‘ਤਥਾਸਤੁ’ ਕਹਿ ਕੇ ਇਹ ਸ਼ਰਤਾਂ ਮੰਨ ਲੀਆਂ।

Verse 23

अहो रूपमहो भावो नरलोकविमोहनम् । को न सेवेत मनुजो देवीं त्वां स्वयमागताम् ॥ २३ ॥

ਪੁਰੂਰਵਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਹੋ, ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਵੀ ਅਦਭੁਤ ਹੈ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਵੀ ਅਦਭੁਤ; ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਆਈ ਹੋਈ ਤੇਰੇ ਵਰਗੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੌਣ ਇਨਕਾਰ ਕਰੇਗਾ?

Verse 24

तया स पुरुषश्रेष्ठो रमयन्त्या यथार्हत: । रेमे सुरविहारेषु कामं चैत्ररथादिषु ॥ २४ ॥

ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਰਵਸ਼ੀ ਜਿਵੇਂ ਯੋਗ ਸੀ ਤਿਵੇਂ ਉਸਨੂੰ ਰਮਾਉਂਦੀ ਰਹੀ; ਤਦ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰੂਰਵਾ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਹਾਰ-ਸਥਾਨਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਚੈਤਰਰਥ ਅਤੇ ਨੰਦਨ-ਕਾਨਨ ਆਦਿ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ।

Verse 25

रममाणस्तया देव्या पद्मकिञ्जल्कगन्धया । तन्मुखामोदमुषितो मुमुदेऽहर्गणान् बहून् ॥ २५ ॥

ਉਰਵਸ਼ੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕਮਲ ਦੇ ਕੇਸਰ ਵਾਂਗ ਸੁਗੰਧਿਤ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਮੁਖ ਅਤੇ ਦੇਹ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪੁਰੂਰਵਾ ਬਹੁਤ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਮਹਾਨ ਉਲਾਸ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਸੰਗਤ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 26

अपश्यन्नुर्वशीमिन्द्रो गन्धर्वान् समचोदयत् । उर्वशीरहितं मह्यमास्थानं नातिशोभते ॥ २६ ॥

ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਨੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ— “ਉਰਵਸ਼ੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੇਰੀ ਸਭਾ ਸੋਹਣੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਉਸਨੂੰ ਛੇਤੀ ਸਵਰਗ ਵਾਪਸ ਲਿਆਓ।”

Verse 27

ते उपेत्य महारात्रे तमसि प्रत्युपस्थिते । उर्वश्या उरणौ जह्रुर्न्यस्तौ राजनि जायया ॥ २७ ॥

ਗੰਧਰਵ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਏ ਅਤੇ ਘੋਰ ਅੰਧੇਰੀ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪੁਰੂਰਵਾ ਦੇ ਘਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ, ਉਰਵਸ਼ੀ ਵੱਲੋਂ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਰੱਖੇ ਦੋ ਮੇਮਣੇ ਚੁਰਾ ਲੈ ਗਏ।

Verse 28

निशम्याक्रन्दितं देवी पुत्रयोर्नीयमानयो: । हतास्म्यहं कुनाथेन नपुंसा वीरमानिना ॥ २८ ॥

ਉਰਵਸ਼ੀ ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਮੇਮਣਿਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਮੰਨਦੀ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਲਿਜਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਰੋਏ, ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਝਿੜਕਿਆ— “ਇਸ ਅਯੋਗ ਪਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਮੈਂ ਮਾਰੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹਾਂ; ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀਰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਪਰ ਡਰਪੋਕ ਤੇ ਨਪੁੰਸਕ ਹੈ!”

Verse 29

यद्विश्रम्भादहं नष्टा हृतापत्या च दस्युभि: । य: शेते निशि सन्त्रस्तो यथा नारी दिवा पुमान् ॥ २९ ॥

“ਉਸ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਲੁੱਟ ਗਈ; ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ-ਸਮਾਨ ਮੇਮਣੇ ਛੀਨ ਲਏ। ਇਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦਾ ਔਰਤ ਵਾਂਗ ਲੇਟਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਮਰਦ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।”

Verse 30

इति वाक्सायकैर्बिद्ध: प्रतोत्त्रैरिव कुञ्जर: । निशि निस्त्रिंशमादाय विवस्त्रोऽभ्यद्रवद् रुषा ॥ ३० ॥

ਉਰਵਸ਼ੀ ਦੇ ਬੋਲ-ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਬਿੱਧਿਆ ਪੁਰੂਰਵਾ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਕੁਸ਼ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਚੁਭਿਆ ਹਾਥੀ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹ ਤਲਵਾਰ ਲੈ ਕੇ, ਕੱਪੜੇ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਪਾ ਕੇ, ਲਗਭਗ ਨੰਗਾ ਹੀ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜ ਪਿਆ।

Verse 31

ते विसृज्योरणौ तत्र व्यद्योतन्त स्म विद्युत: । आदाय मेषावायान्तं नग्नमैक्षत सा पतिम् ॥ ३१ ॥

ਦੋਵੇਂ ਮੇਮਣੇ ਛੱਡ ਕੇ ਗੰਧਰਵ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕੇ ਅਤੇ ਪੁਰੂਰਵਾ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੇ ਮੇਮਣੇ ਲੈ ਕੇ ਮੁੜਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਵੇਖਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੀ ਗਈ।

Verse 32

ऐलोऽपि शयने जायामपश्यन् विमना इव । तच्चित्तो विह्वल: शोचन् बभ्रामोन्मत्तवन्महीम् ॥ ३२ ॥

ਸ਼ਯਨ ਉੱਤੇ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਐਲ ਪੁਰੂਰਵਾ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਮੋਹ-ਆਸਕਤੀ ਕਾਰਨ ਮਨ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਗਿਆ; ਰੋਣ-ਧੋਣ ਕਰਦਾ ਉਹ ਉਨਮੱਤ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 33

स तां वीक्ष्य कुरुक्षेत्रे सरस्वत्यां च तत्सखी: । पञ्च प्रहृष्टवदन: प्राह सूक्तं पुरूरवा: ॥ ३३ ॥

ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਪੁਰੂਰਵਾ ਨੇ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸਖੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵੇਖਿਆ। ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਕਹੇ।

Verse 34

अहो जाये तिष्ठ तिष्ठ घोरे न त्यक्तुमर्हसि । मां त्वमद्याप्यनिर्वृत्य वचांसि कृणवावहै ॥ ३४ ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ ਪਤਨੀ, ਠਹਿਰ, ਠਹਿਰ! ਹੇ ਨਿਰਦਈਏ, ਤੈਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਤਿਆਗਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅਜੇ ਤੱਕ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਪਰ ਇਸ ਕਾਰਨ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਢੁੱਕਵਾਂ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਸਾਥ ਤਿਆਗਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰ ਵੀ ਲਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਲਈਏ।

Verse 35

सुदेहोऽयं पतत्यत्र देवि दूरं हृतस्त्वया । खादन्त्येनं वृका गृध्रास्त्वत्प्रसादस्य नास्पदम् ॥ ३५ ॥

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਇਹ ਸੋਹਣਾ ਸਰੀਰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪਵੇਗਾ। ਜੋ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਉਸਨੂੰ ਗਿੱਧ ਤੇ ਲੋਮੜੀਆਂ ਖਾ ਜਾਣਗੀਆਂ।

Verse 36

उर्वश्युवाच मा मृथा: पुरुषोऽसि त्वं मा स्म त्वाद्युर्वृका इमे । क्‍वापि सख्यं न वै स्त्रीणां वृकाणां हृदयं यथा ॥ ३६ ॥

ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੁਸੀਂ ਪੁਰਸ਼ ਹੋ, ਮਰੋ ਨਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਘਿਆੜਾਂ (ਇੰਦਰੀਆਂ) ਨੂੰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਖਾਣ ਨਾ ਦਿਓ। ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਬਘਿਆੜਾਂ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

Verse 37

स्त्रियो ह्यकरुणा: क्रूरा दुर्मर्षा: प्रियसाहसा: । घ्नन्त्यल्पार्थेऽपि विश्रब्धं पतिं भ्रातरमप्युत ॥ ३७ ॥

ਔਰਤਾਂ ਬੇਰਹਿਮ, ਜ਼ਾਲਮ ਅਤੇ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਸੁੱਖ ਲਈ ਉਹ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਪਤੀ ਜਾਂ ਭਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 38

विधायालीकविश्रम्भमज्ञेषु त्यक्तसौहृदा: । नवं नवमभीप्सन्त्य: पुंश्चल्य: स्वैरवृत्तय: ॥ ३८ ॥

ਮੂਰਖ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਭਚਿੰਤਕਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 39

संवत्सरान्ते हि भवानेकरात्रं मयेश्वर: । रंस्यत्यपत्यानि च ते भविष्यन्त्यपराणि भो: ॥ ३९ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰਾਤ ਬਿਤਾ ਸਕੋਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਹੋਰ ਬੱਚੇ ਹੋਣਗੇ।

Verse 40

अन्तर्वत्नीमुपालक्ष्य देवीं स प्रययौ पुरीम् । पुनस्तत्र गतोऽब्दान्ते उर्वशीं वीरमातरम् ॥ ४० ॥

ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੂੰ ਗਰਭਵਤੀ ਜਾਣ ਕੇ ਪੁਰੂਰਵਾ ਆਪਣੇ ਮਹਿਲ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਜੋ ਹੁਣ ਇੱਕ ਬਹਾਦਰ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ।

Verse 41

उपलभ्य मुदा युक्त: समुवास तया निशाम् । अथैनमुर्वशी प्राह कृपणं विरहातुरम् ॥ ४१ ॥

ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਾ ਕੇ ਰਾਜਾ ਪੁਰੂਰਵਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਰਾਤ ਰਤੀ-ਸੁਖ ਭੋਗਿਆ। ਪਰ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਖ਼ਿਆਲ ਨਾਲ ਉਹ ਦਿਨ ਤੇ ਵਿਯੋਗ-ਆਤੁਰ ਹੋ ਗਿਆ; ਤਦ ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।

Verse 42

गन्धर्वानुपधावेमांस्तुभ्यं दास्यन्ति मामिति । तस्य संस्तुवतस्तुष्टा अग्निस्थालीं ददुर्नृप । उर्वशीं मन्यमानस्तां सोऽबुध्यत चरन् वने ॥ ४२ ॥

ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਰਾਜਨ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ; ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਮੁੜ ਤੈਨੂੰ ਦੇ ਦੇਣਗੇ।” ਰਾਜੇ ਨੇ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਰਵਸ਼ੀ ਵਰਗੀ ਦਿਸਦੀ ਅਗਨਿਸਥਾਲੀ ਕੁੜੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਸਨੂੰ ਉਰਵਸ਼ੀ ਸਮਝ ਕੇ ਰਾਜਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨਾਲ ਤੁਰ ਪਿਆ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਮਝ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਉਰਵਸ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਅਗਨਿਸਥਾਲੀ ਹੈ।

Verse 43

स्थालीं न्यस्य वने गत्वा गृहानाध्यायतो निशि । त्रेतायां सम्प्रवृत्तायां मनसि त्रय्यवर्तत ॥ ४३ ॥

ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਅਗਨਿਸਥਾਲੀ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਘਰ ਆ ਕੇ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਉਰਵਸ਼ੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਧਿਆਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ; ਇਸ ਲਈ ਯਜ੍ਞ ਆਦਿ ਕਰਮ-ਵਿਧੀ ਸਮੇਤ ਤ੍ਰਯੀ ਵੇਦ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 44

स्थालीस्थानं गतोऽश्वत्थं शमीगर्भं विलक्ष्य स: । तेन द्वे अरणी कृत्वा उर्वशीलोककाम्यया ॥ ४४ ॥ उर्वशीं मन्त्रतो ध्यायन्नधरारणिमुत्तराम् । आत्मानमुभयोर्मध्ये यत् तत् प्रजननं प्रभु: ॥ ४५ ॥

ਜਦੋਂ ਕਰਮ-ਫਲ ਵਾਲੇ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਵਿਧੀ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਤਦ ਰਾਜਾ ਉਸੇ ਥਾਂ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਅਗਨਿਸਥਾਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸ਼ਮੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿਚੋਂ ਅਸ਼ਵੱਥ ਉੱਗ ਆਇਆ ਹੈ। ਉਰਵਸ਼ੀ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਦੋ ਅਰਣੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਹੇਠਲੀ ਅਰਣੀ ਨੂੰ ਉਰਵਸ਼ੀ, ਉੱਪਰਲੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ, ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੱਗ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਕੀਤੀ।

Verse 45

स्थालीस्थानं गतोऽश्वत्थं शमीगर्भं विलक्ष्य स: । तेन द्वे अरणी कृत्वा उर्वशीलोककाम्यया ॥ ४४ ॥ उर्वशीं मन्त्रतो ध्यायन्नधरारणिमुत्तराम् । आत्मानमुभयोर्मध्ये यत् तत् प्रजननं प्रभु: ॥ ४५ ॥

ਕਰਮ-ਫਲ ਵਾਲੇ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰਦੇ ਹੀ ਰਾਜਾ ਉਸ ਥਾਂ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਅਗਨਿਸਥਾਲੀ ਛੱਡੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਮੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿਚੋਂ ਉੱਗਿਆ ਅਸ਼ਵੱਥ ਵੇਖਿਆ। ਉਰਵਸ਼ੀ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਦੋ ਅਰਣੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ; ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਦਿਆਂ ਹੇਠਲੀ ਅਰਣੀ ਨੂੰ ਉਰਵਸ਼ੀ, ਉੱਪਰਲੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ, ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੱਗ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਕੀਤੀ।

Verse 46

तस्य निर्मन्थनाज्जातो जातवेदा विभावसु: । त्रय्या स विद्यया राज्ञा पुत्रत्वे कल्पितस्त्रिवृत् ॥ ४६ ॥

ਉਸ ਦੇ ਅਰਣੀਆਂ ਦੇ ਮਥਨ ਤੋਂ ਜਾਤਵੇਦਾ ਵਿਭਾਵਸੁ ਅੱਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਅ-ਉ-ਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪ੍ਰਣਵ-ਤ੍ਰਈ ਵਿਦਿਆ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਅੱਗ ਭੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਰਭਾਧਾਨ, ਦੀਖਿਆ ਤੇ ਯਜ੍ਞਕਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਰਾਜਾ ਪੁਰੂਰਵਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨਿਆ।

Verse 47

तेनायजत यज्ञेशं भगवन्तमधोक्षजम् । उर्वशीलोकमन् विच्छन्सर्वदेवमयं हरिम् ॥ ४७ ॥

ਉਸ ਅੱਗ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਪੁਰੂਰਵਾ ਨੇ ਉਰਵਸ਼ੀ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਫਲ ਦੇ ਭੋਗਤਾ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਧੋક્ષਜ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ—ਸਰਬ ਦੇਵਮਯ ਆਸਰਾ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 48

एक एव पुरा वेद: प्रणव: सर्ववाङ्‌मय: । देवो नारायणो नान्य एकोऽग्निर्वर्ण एव च ॥ ४८ ॥

ਸਤ੍ਯਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਸਾਰੇ ਵੇਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰ ਇਕੋ ਮੰਤ੍ਰ—ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂਕਾਰ)—ਵਿੱਚ ਸਮਾਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਵਾਣੀ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਉਪਾਸ੍ਯ ਦੇਵਤਾ ਕੇਵਲ ਨਾਰਾਇਣ ਸਨ; ਹੋਰ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅੱਗ ਵੀ ਇਕੋ ਸੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਆਸ਼੍ਰਮ ‘ਹੰਸ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

Verse 49

पुरूरवस एवासीत् त्रयी त्रेतामुखे नृप । अग्निना प्रजया राजा लोकं गान्धर्वमेयिवान् ॥ ४९ ॥

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਤ੍ਰੇਤਾ-ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਈ (ਕਰਮਕਾਂਡ) ਪੁਰੂਰਵਾ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਹੋਈ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਯਜ੍ਞ-ਅੱਗ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨ ਕੇ ਯਜ੍ਞ-ਪਰੰਪਰਾ ਚਲਾਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਸਮੇਤ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੰਧਰਵਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।