Adhyaya 13
Nimi’s Disembodied Liberation and the Rise of the Mithilā (Videha) Dynasty
ਨੌਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਰਾਜ ਨਿਮੀ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਨਿਮੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਪੁਰੋਹਿਤ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਸਿਸ਼ਠ ਇੰਦਰ-ਯag ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਛਣਭੰਗੁਰ ਜਾਣ ਕੇ ਨਿਮੀ ਹੋਰ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਨਾਲ ਯਗ ਕਰਵਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨਿਮੀ ਦੇ ਦੇਹ-ਪਤਨ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਮੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਦੋਵੇਂ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਸਿਸ਼ਠ ਮਿਤ੍ਰ-ਵਰੁਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਦਭੁਤ ਜਨਮ ਰਾਹੀਂ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਨਿਮੀ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਪੁਨਰਜੀਵਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਨਿਮੀ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਮਾਯਾਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਡਰ-ਆਧਾਰਿਤ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਨਿਰਭੈ, ਸੇਵਾ-ਭਰੀ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਭੇਦ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸਥੂਲ ਦੇਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਸਤਿਤਵ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅराजਕਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਲਈ ਰਿਸ਼ੀ ਸੰਭਾਲੇ ਹੋਏ ਦੇਹ ਦਾ ਮਥਨ ਕਰਕੇ ਜਨਕ (ਵੈਦੇਹ/ਮਿਥਿਲਾ) ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਵੰਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੀਰਧਵਜ ਜਨਕ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਹਲ ਤੋਂ ਸੀਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿਥਿਲਾ ਦਾ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰੀ ਤੇ ਮੁਕਤ ਸਨ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच निमिरिक्ष्वाकुतनयो वसिष्ठमवृतर्त्विजम् । आरभ्य सत्रं सोऽप्याह शक्रेण प्राग्वृतोऽस्मि भो: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਿਮੀ ਨੇ ਯਜ੍ਞ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰਿਤ੍ਵਿਜ਼ ਬਣਨ ਲਈ ਵਰਿਆ। ਤਦ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਰਾਜਾ ਨਿਮੀ, ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇੰਦਰ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਦ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ।”
Verse 2
तं निर्वर्त्यागमिष्यामि तावन्मां प्रतिपालय । तूष्णीमासीद् गृहपति: सोऽपीन्द्रस्याकरोन्मखम् ॥ २ ॥
“ਇੰਦਰ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਨਿਭਾ ਕੇ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂਗਾ; ਤਦ ਤੱਕ ਮੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰੀਂ।” ਗ੍ਰਿਹਪਤੀ ਨਿਮੀ ਚੁੱਪ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਇੰਦਰ ਲਈ ਯਜ੍ਞ ਕੀਤਾ।
Verse 3
निमिश्चलमिदं विद्वान् सत्रमारभतात्मवान् । ऋत्विग्भिरपरैस्तावन्नागमद् यावता गुरु: ॥ ३ ॥
ਮਹਾਰਾਜ ਨਿਮੀ ਨੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਚੰਚਲ ਜਾਣ ਕੇ, ਆਤਮ-ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਕੇ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੀ ਲੰਮੀ ਉਡੀਕ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਰ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਨਾਲ ਸਤ੍ਰ-ਯੱਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
Verse 4
शिष्यव्यतिक्रमं वीक्ष्य तं निर्वर्त्यागतो गुरु: । अशपत् पतताद् देहो निमे: पण्डितमानिन: ॥ ४ ॥
ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਯੱਗ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਆਏ ਗੁਰੂ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ— “ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੰਡਿਤ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਨਿਮੀ ਦਾ ਦੇਹ ਤੁਰੰਤ ਡਿੱਗ ਪਵੇ।”
Verse 5
निमि: प्रतिददौ शापं गुरवेऽधर्मवर्तिने । तवापि पतताद् देहो लोभाद्धर्ममजानत: ॥ ५ ॥
ਨਿਮੀ ਨੇ ਅਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ— “ਲੋਭ ਕਰਕੇ ਸਵਰਗ-ਰਾਜ ਤੋਂ ਦਾਨ ਲੈਣ ਲਈ ਤੂੰ ਧਰਮ-ਬੁੱਧੀ ਗੁਆ ਬੈਠਾ; ਇਸ ਲਈ ਤੇਰਾ ਦੇਹ ਵੀ ਡਿੱਗੇ।”
Verse 6
इत्युत्ससर्ज स्वं देहं निमिरध्यात्मकोविद: । मित्रावरुणयोर्जज्ञे उर्वश्यां प्रपितामह: ॥ ६ ॥
ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਅਧਿਆਤਮ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਨਿਮੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਵੀ ਦੇਹ ਛੱਡਿਆ, ਪਰ ਉਰਵਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਿਤ੍ਰ-ਵਰੁਣ ਦੇ ਸਖਲਿਤ ਵੀਰਯ ਤੋਂ ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮੇ।
Verse 7
गन्धवस्तुषु तद् देहं निधाय मुनिसत्तमा: । समाप्ते सत्रयागे च देवानूचु: समागतान् ॥ ७ ॥
ਯੱਗ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਨਿਮੀ ਦੇ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਦੇਹ ਨੂੰ ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਸਤ੍ਰ-ਯੱਗ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 8
राज्ञो जीवतु देहोऽयं प्रसन्ना: प्रभवो यदि । तथेत्युक्ते निमि: प्राह मा भून्मे देहबन्धनम् ॥ ८ ॥
ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਯੱਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥ ਵੀ ਹੋ, ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜ ਨਿਮੀ ਨੂੰ ਇਸੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਜੀਵਿਤ ਕਰ ਦਿਓ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ‘ਤਥਾਸਤੁ’ ਕਿਹਾ, ਪਰ ਨਿਮੀ ਬੋਲੇ—ਮੈਨੂੰ ਫਿਰ ਦੇਹ-ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੈਦ ਕਰੋ।
Verse 9
यस्य योगं न वाञ्छन्ति वियोगभयकातरा: । भजन्ति चरणाम्भोजं मुनयो हरिमेधस: ॥ ९ ॥
ਵਿਯੋਗ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾਏ ਮਾਯਾਵਾਦੀ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ; ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਹਰਿ-ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੈ, ਉਹ ਭਗਤ-ਮੁਨੀ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰੇਮ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 10
देहं नावरुरुत्सेऽहं दु:खशोकभयावहम् । सर्वत्रास्य यतो मृत्युर्मत्स्यानामुदके यथा ॥ १० ॥
ਮੈਂ ਐਸਾ ਦੇਹ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਜੋ ਦੁੱਖ, ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਥਾਂ ਇਸ ਦੇਹ ਦੀ ਮੌਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਸਦਾ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਬੇਚੈਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 11
देवा ऊचु: विदेह उष्यतां कामं लोचनेषु शरीरिणाम् । उन्मेषणनिमेषाभ्यां लक्षितोऽध्यात्मसंस्थित: ॥ ११ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਹਾਰਾਜ ਨਿਮੀ ਬਿਨਾ ਦੇਹ ਦੇ ਹੀ ਰਹਿਣ। ਉਹ ਆਧਿਆਤਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਲਕਾਂ ਦੇ ਖੁਲ੍ਹਣ-ਬੰਦ ਹੋਣ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਿਤ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਗਟ ਰਹਿਣ।
Verse 12
अराजकभयं नृणां मन्यमाना महर्षय: । देहं ममन्थु: स्म निमे: कुमार: समजायत ॥ १२ ॥
ਫਿਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਰਾਜਕਤਾ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜ ਨਿਮੀ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਦੇਹ ਦਾ ਮਥਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ।
Verse 13
जन्मना जनक: सोऽभूद् वैदेहस्तु विदेहज: । मिथिलो मथनाज्जातो मिथिला येन निर्मिता ॥ १३ ॥
ਅਜੀਬ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਨਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ‘ਜਨਕ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚੇਤ ਦੇਹ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਵੈਦੇਹ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਦੇਹ ਦੇ ਮਥਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਮਿਥਿਲ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਮਿਥਿਲ ਨੇ ਜੋ ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ ਉਹ ‘ਮਿਥਿਲਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ॥੧੩॥
Verse 14
तस्मादुदावसुस्तस्य पुत्रोऽभून्नन्दिवर्धन: । तत: सुकेतुस्तस्यापि देवरातो महीपते ॥ १४ ॥
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਮਿਥਿਲ ਤੋਂ ਉਦਾਵਸੁ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ; ਉਦਾਵਸੁ ਤੋਂ ਨੰਦਿਵਰਧਨ; ਨੰਦਿਵਰਧਨ ਤੋਂ ਸੁਕੇਤੁ; ਅਤੇ ਸੁਕੇਤੁ ਤੋਂ ਦੇਵਰਾਤ ਜਨਮਿਆ॥੧੪॥
Verse 15
तस्माद् बृहद्रथस्तस्य महावीर्य: सुधृत्पिता । सुधृतेर्धृष्टकेतुर्वै हर्यश्वोऽथ मरुस्तत: ॥ १५ ॥
ਦੇਵਰਾਤ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਹਦ੍ਰਥ ਹੋਇਆ; ਬ੍ਰਿਹਦ੍ਰਥ ਤੋਂ ਮਹਾਵੀਰ੍ਯ, ਜੋ ਸੁਧ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਪਿਤਾ ਬਣਿਆ। ਸੁਧ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਕੇਤੁ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਕੇਤੁ ਤੋਂ ਹਰ੍ਯਸ਼ਵ; ਅਤੇ ਹਰ੍ਯਸ਼ਵ ਤੋਂ ਮਰੁ ਜਨਮਿਆ॥੧੫॥
Verse 16
मरो: प्रतीपकस्तस्माज्जात: कृतरथो यत: । देवमीढस्तस्य पुत्रो विश्रुतोऽथ महाधृति: ॥ १६ ॥
ਮਰੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਤੀਪਕ ਹੋਇਆ; ਪ੍ਰਤੀਪਕ ਤੋਂ ਕ੍ਰਿਤਰਥ ਜਨਮਿਆ। ਕ੍ਰਿਤਰਥ ਤੋਂ ਦੇਵਮੀਢ; ਦੇਵਮੀਢ ਤੋਂ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤ; ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤ ਤੋਂ ਮਹਾਧ੍ਰਿਤੀ ਹੋਇਆ॥੧੬॥
Verse 17
कृतिरातस्ततस्तस्मान्महारोमा च तत्सुत: । स्वर्णरोमा सुतस्तस्य ह्रस्वरोमा व्यजायत ॥ १७ ॥
ਮਹਾਧ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਕ੍ਰਿਤਿਰਾਤ ਹੋਇਆ; ਕ੍ਰਿਤਿਰਾਤ ਤੋਂ ਮਹਾਰੋਮਾ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ। ਮਹਾਰੋਮਾ ਤੋਂ ਸਵਰ੍ਣਰੋਮਾ; ਅਤੇ ਸਵਰ੍ਣਰੋਮਾ ਤੋਂ ਹ੍ਰਸ੍ਵਰੋਮਾ ਜਨਮਿਆ॥੧੭॥
Verse 18
तत: शीरध्वजो जज्ञे यज्ञार्थं कर्षतो महीम् । सीता शीराग्रतो जाता तस्मात् शीरध्वज: स्मृत: ॥ १८ ॥
ਫਿਰ ਹ੍ਰਸ੍ਵਰੋਮਾ ਤੋਂ ਸ਼ੀਰਧ੍ਵਜ (ਜਨਕ) ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮਿਆ। ਉਹ ਯਜ੍ਞ ਲਈ ਧਰਤੀ ਜੋਤ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਹਲ ਦੇ ਅੱਗੇਲੇ ਭਾਗ ਤੋਂ ਸੀਤਾ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸ਼ੀਰਧ੍ਵਜ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।
Verse 19
कुशध्वजस्तस्य पुत्रस्ततो धर्मध्वजो नृप: । धर्मध्वजस्य द्वौ पुत्रौ कृतध्वजमितध्वजौ ॥ १९ ॥
ਸ਼ੀਰਧ੍ਵਜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕੁਸ਼ਧ੍ਵਜ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਧ੍ਵਜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਧਰਮਧ੍ਵਜ। ਧਰਮਧ੍ਵਜ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸਨ—ਕ੍ਰਿਤਧ੍ਵਜ ਅਤੇ ਮਿਤਧ੍ਵਜ।
Verse 20
कृतध्वजात् केशिध्वज: खाण्डिक्यस्तु मितध्वजात् । कृतध्वजसुतो राजन्नात्मविद्याविशारद: ॥ २० ॥ खाण्डिक्य: कर्मतत्त्वज्ञो भीत: केशिध्वजाद्द्रुत: । भानुमांस्तस्य पुत्रोऽभूच्छतद्युम्नस्तु तत्सुत: ॥ २१ ॥
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਕ੍ਰਿਤਧ੍ਵਜ ਤੋਂ ਕੇਸ਼ਿਧ੍ਵਜ ਅਤੇ ਮਿਤਧ੍ਵਜ ਤੋਂ ਖਾਣ੍ਡਿਕ੍ਯ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਕ੍ਰਿਤਧ੍ਵਜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸੀ, ਅਤੇ ਖਾਣ੍ਡਿਕ੍ਯ ਕਰਮ-ਤੱਤਵ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਸੀ; ਉਹ ਕੇਸ਼ਿਧ੍ਵਜ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਕੇਸ਼ਿਧ੍ਵਜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਾਨੁਮਾਨ ਅਤੇ ਭਾਨੁਮਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਤਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਹੋਇਆ।
Verse 21
कृतध्वजात् केशिध्वज: खाण्डिक्यस्तु मितध्वजात् । कृतध्वजसुतो राजन्नात्मविद्याविशारद: ॥ २० ॥ खाण्डिक्य: कर्मतत्त्वज्ञो भीत: केशिध्वजाद्द्रुत: । भानुमांस्तस्य पुत्रोऽभूच्छतद्युम्नस्तु तत्सुत: ॥ २१ ॥
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਕ੍ਰਿਤਧ੍ਵਜ ਤੋਂ ਕੇਸ਼ਿਧ੍ਵਜ ਅਤੇ ਮਿਤਧ੍ਵਜ ਤੋਂ ਖਾਣ੍ਡਿਕ੍ਯ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਕ੍ਰਿਤਧ੍ਵਜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸੀ, ਅਤੇ ਖਾਣ੍ਡਿਕ੍ਯ ਕਰਮ-ਤੱਤਵ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਸੀ; ਉਹ ਕੇਸ਼ਿਧ੍ਵਜ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਕੇਸ਼ਿਧ੍ਵਜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਾਨੁਮਾਨ ਅਤੇ ਭਾਨੁਮਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਤਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਹੋਇਆ।
Verse 22
शुचिस्तुतनयस्तस्मात् सनद्वाज: सुतोऽभवत् । ऊर्जकेतु: सनद्वाजादजोऽथ पुरुजित्सुत: ॥ २२ ॥
ਸ਼ਤਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਚਿ ਸੀ। ਸ਼ੁਚਿ ਤੋਂ ਸਨਦ੍ਵਾਜ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਸਨਦ੍ਵਾਜ ਤੋਂ ਊਰਜਕੇਤੁ, ਊਰਜਕੇਤੁ ਤੋਂ ਅਜ, ਅਤੇ ਅਜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪੁਰੁਜਿਤ ਹੋਇਆ।
Verse 23
अरिष्टनेमिस्तस्यापि श्रुतायुस्तत्सुपार्श्वक: । ततश्चित्ररथो यस्य क्षेमाधिर्मिथिलाधिप: ॥ २३ ॥
ਪੁਰੁਜਿਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼੍ਰੁਤਾਯੁ। ਸ਼੍ਰੁਤਾਯੁ ਤੋਂ ਸੁਪਾਰਸ਼ਵਕ, ਸੁਪਾਰਸ਼ਵਕ ਤੋਂ ਚਿਤ੍ਰਰਥ ਹੋਇਆ। ਚਿਤ੍ਰਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਖ੍ਸ਼ੇਮਾਧਿ ਸੀ, ਜੋ ਮਿਥਿਲਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ।
Verse 24
तस्मात् समरथस्तस्य सुत: सत्यरथस्तत: । आसीदुपगुरुस्तस्मादुपगुप्तोऽग्निसम्भव: ॥ २४ ॥
ਖ਼ਸ਼ੇਮਾਧਿ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਮਰਥ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਤ੍ਯਰਥ। ਸਤ੍ਯਰਥ ਤੋਂ ਉਪਗੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਪਗੁਰੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਉਪਗੁਪਤ ਸੀ, ਜੋ ਅਗਨੀਦੇਵ ਦਾ ਅੰਸ਼-ਸੰਭਵ ਸੀ।
Verse 25
वस्वनन्तोऽथ तत्पुत्रो युयुधो यत् सुभाषण: । श्रुतस्ततो जयस्तस्माद् विजयोऽस्मादृत: सुत: ॥ २५ ॥
ਉਪਗੁਪਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਸ੍ਵਨੰਤ ਸੀ; ਵਸ੍ਵਨੰਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਯੁਯੁਧ। ਯੁਯੁਧ ਤੋਂ ਸੁਭਾਸ਼ਣ, ਸੁਭਾਸ਼ਣ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੁਤ ਹੋਇਆ। ਸ਼੍ਰੁਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਯ, ਜਯ ਤੋਂ ਵਿਜਯ, ਅਤੇ ਵਿਜਯ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤ ਸੀ।
Verse 26
शुनकस्तत्सुतो जज्ञे वीतहव्यो धृतिस्तत: । बहुलाश्वो धृतेस्तस्य कृतिरस्य महावशी ॥ २६ ॥
ਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਨਕ ਹੋਇਆ; ਸ਼ੁਨਕ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀਤਹਵ੍ਯ। ਵੀਤਹਵ੍ਯ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰਿਤੀ; ਧ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਹੁਲਾਸ਼ਵ। ਬਹੁਲਾਸ਼ਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰਿਤੀ; ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਵਸ਼ੀ ਸੀ।
Verse 27
एते वै मैथिला राजन्नात्मविद्याविशारदा: । योगेश्वरप्रसादेन द्वन्द्वैर्मुक्ता गृहेष्वपि ॥ २७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸਨ। ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਦ੍ਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਅਰਥਾਤ ਮੁਕਤਾਤਮਾ ਸਨ।
Frequently Asked Questions
Nimi is described as self-realized and reflective on the flickering nature of embodied life; he judged prolonged delay as spiritually and practically risky. His decision highlights a tension between urgency in dharma and obedience to the guru’s instruction, which becomes the narrative trigger for the curse-countercurse and the chapter’s deeper teaching on embodiment and liberation.
The episode dramatizes the potency of brahminical speech and the ethical weight of authority. It also functions as a providential pivot: Nimi’s fall leads to his ‘Videha’ condition and the birth of Janaka through churning, thereby establishing the Mithilā line. Theologically, it shows how even conflict can be woven into the Lord’s larger arrangement for protecting society through qualified dynasties.
Nimi states that Māyāvādīs often seek freedom from embodiment due to fear of repeated loss and suffering, whereas devotees—whose intelligence is saturated with service—do not fear embodiment because they see the body as an instrument for loving service (bhakti). The contrast is motivational and relational: impersonal escape versus personal service to Bhagavān.
Janaka is produced when sages churn Nimi’s preserved body to avert the danger of unregulated government. He is called Janaka due to unusual birth, Vaideha because he arises from a dead (videha) father, and Mithila/Mithilā in connection with the churning origin and the founding of the city Mithilā. The names encode theology and history: lineage continuity, social protection, and sacred geography.
Sītā appears during the reign of Śīradhvaja Janaka: while plowing (śīra), she manifests from the earth at the front of the plow. This anchors Sītā’s appearance within the Videha-Mithilā lineage and explicitly connects Skandha 9’s vaṁśānucarita to the Rāma-līlā, strengthening the Purāṇic bridge to the Rāmāyaṇa tradition.